Кіріспе
Психологиялық қорғаныс механизмі. Рационализация – бұл қорғаныс механизмі (эго қорғанысы), онда санасыз инстинктивті күштерге негізделген мінез-құлықты ақтау үшін сырттай логикалық себептер келтіріледі. Бұл, ең алдымен, өзінің іс-әрекеттеріне түсінік табуға жасалатын әрекет. Рационализация кінә сезімінен қорғану, өз қадірін сақтау және сыннан қорғану үшін қолданылады. Рационализация екі қадамнан тұрады:
Бірінші қадамда, белгілі бір себеппен немесе ешқандай (белгілі) себепсіз шешім қабылданады, іс-әрекет жасалады немесе баға беріледі. Екінші қадамда, жасалған іс-әрекетті кейіннен ақтау үшін, сырттай жақсы немесе логикалық көрінетін себеп құрастырылады (өзі үшін немесе басқалар үшін). Рационализация иррационалды немесе қабылдамас мінез-құлықты, ниеттерді немесе сезімдерді қолдайды және көбінесе жаңадан құрастырылған гипотезаларды қамтиды. Бұл процесс толыққанды саналы (мысалы, басқалардың күлкісінен қорғану үшін сыртқы түсінік беру) және көбінесе санасыз (мысалы, ішкі кінә немесе ұят сезіміне тосқауыл қою) аралығында болуы мүмкін. Адамдар түрлі себептермен рационализация жасайды – кейде өзімізді өзімізден жақсы білеміз деп ойлаймыз. Рационализация, қарастырылып отырған мінез-құлықтың немесе сезімнің бастапқы детерминистік түсіндірмесінен өзгеше болуы мүмкін. Адамдар жасаған көптеген қорытындылар жоғарыда айтылған рационализация анықтамасына сәйкес келмейді.
Rationalization is a defense mechanism (ego defense) in which apparent logical reasons are given to justify behavior that is motivated by unconscious instinctual impulses. It is an attempt to find reasons for behaviors, especially one's own. Rationalizations are used to defend against feelings of guilt, maintain self respect, and protect oneself from criticism. Rationalization happens in two steps:
A decision, action, judgement is made for a given reason, or no (known) reason at all. A rationalization is performed, constructing a seemingly good or logical reason, as an attempt to justify the act after the fact (for oneself or others). Rationalization encourages irrational or unacceptable behavior, motives, or feelings and often involves ad hoc hypothesizing. This process ranges from fully conscious (e. g. to present an external defense against ridicule from others) to mostly unconscious (e. g. to create a block against internal feelings of guilt or shame). People rationalize for various reasons—sometimes when we think we know ourselves better than we do. Rationalization may differentiate the original deterministic explanation of the behavior or feeling in question. Many conclusions individuals come to do not fall under the definition of rationalization as the term is denoted above.
Тарих
Квинтильян және классикалық риторика іс-әрекетті ең жақсы жағынан көрсету үшін "түс" терминін пайдаланды. XVIII ғасырда Лоренс Стерн бұл мәселені көтеріп, егер адам өз іс-әрекеттерін ойласа, "олардың ішінде, қатты құштарлық пен әдет-ғұрыптың итермелегендері, әдетте, жұмсақ әрі жағымды қолмен сызылған барлық жалған әдеміліктермен безендіріліп, боялғандарын тез байқайды".
DSM анықтамасы
DSM IV-ге сәйкес, рационализациялау – бұл жеке адам эмоциялық қақтығыстармен немесе ішкі немесе сыртқы стресстермен күрескенде, өз ойларының, іс-әрекеттерінің немесе сезімдерінің нақты себептерін жасыру үшін, сендіретін немесе өзіне пайдалы, бірақ шындыққа сай келмейтін түсіндірмелерді ойлап табу арқылы жүзеге асады.
Жеке тұлға
Рационализация көңіл көтеріңкісіздікті мойындаудан қашу үшін қолданылуы мүмкін: "Мен өтініш білдірген жұмысты алмадым, бірақ шын мәнінде мен оны бастапқыда қалаған жоқпын". Кінәні ауыстыруға бағытталған айқын рационализациялар, сондай-ақ ад хоминем шабуылдары немесе DARVO нысанында да болуы мүмкін. Кейбір рационализациялар салыстыру түрінде көрінеді. Көбінесе, бұл әрекеттің жағымсыз салдарларын азайту, әрекетті ақтау немесе кінәлілікті кешіру үшін жасалады: "Дегенде, [оқиға] [одан да нашар нәтижеден] нашар емес". Айдарға жауап ретінде: "Мен кемінде [айыптаудан да нашар әрекет] жасамадым". Қате таңдау нысанында: "[Жағымсыз әрекет] жасау [одан да нашар әрекет] жасаудан әлдеқайда жақсы". Жеке тұлғаға немесе топқа қатысты әділетсіз немесе зорлық-зомбылық көрсеткен жағдайда: "Егер олар маған осылай қараса, мен бір нәрсені дұрыс жасаған жоқпын". Джон Банья деректерге және сауалнамаларға сүйене отырып, медицина саласында қателіктерді "жасыру" үшін рационализацияның аса көп қолданылатынын айтады. Жиі айтылатын сылтаулар:
"At least [what occurred] is not as bad as [a worse outcome]." In response to an accusation: "At least I didn't [worse action than accused action]." As a form of false choice: "Doing [undesirable action] is a lot better than [a worse action]." In response to unfair or abusive behaviour from a separate individual or group to the person: "I must have done something wrong if they treat me like this." Based on anecdotal and survey evidence, John Banja states that the medical field features a disproportionate amount of rationalization invoked in the "covering up" of mistakes. Common excuses made are:
"Неге қате туралы хабарлау керек? Пациент бәрібір қайтыс болар еді". "Отбасына қате туралы айту оларды одан бетер сезіндіретін болады". "Бұл пациенттің кінәсі. Егер ол соншалықты (ауыр, т.б.) болмағанда, бұл қате соншалықты зиян келтірмес еді". "Жарайды, біз бар күшімізді салдық. Мұндай жағдайлар болады". "Егер қате зиян келтіргеніне толық сенімді болмасақ, ешкімге хабарлаудың қажеті жоқ". "Олар бәрібір өлді, сондықтан ешкімді кінәлаудың мәні жоқ". 2018 жылы Мюль Каптейн мен Мартиен ван Хелворт барлық аморализацияларды логикалық тұрғыдан қамтитын "Аморализациялар сағаты" деп аталатын модельді жасады. Аморализация, сондай-ақ бейтараптандыру немесе рационализация деп те аталады, бұрыс мінез-құлықты ақтау және сылтау іздеу ретінде анықталады. Аморализация – бұзық мінез-құлықтың өркендеуі мен жалғасуының маңызды себептерінің бірі. Аморализацияның көптеген әртүрлі және бір-бірімен байланысты техникалары бар. Бейтараптандыру техникаларының үлгісі.
Ұжымдық
Ұжымдық рационализация агрессиялық әрекеттер үшін үнемі құрылады, бұл өз тобын жоғары қою және қарсы тарапты жамандауға негізделген: Фриц Перлс айтқандай, "Біздің әскерлеріміз кедей отбасыларға көмектеседі, ал жау оларды зорлайды". Атақты адамдар мәдениетін байлар мен кедейлер, күштілер мен әлсіздер арасындағы айырмашылықты ақтау ретінде қарастыруға болады, ол үстемдік танытуға және шындыққа қатысты бағынышты көзқарастарға қатысуға мүмкіндік береді.
Сын
Кейбір ғалымдар мидың иррационалды шешімдерді қанағаттандыруға бағытталған етіп жасалған деген пікірді сынап, эволюция шешімдерді жақсартуға көмектеспейтін ой процестеріне артық мөлшерде қоректік заттар жұмсауға қарсы болар еді дейді, мысалы, қалай болса да қабылданатын шешімдерді қанағаттандыру сияқты. Бұл ғалымдар қанағаттандырудың қателіктерден көбірек үйренуге емес, керісінше, үйренуді азайтатынын айтады және қанағаттандыру әлеуметтік манипуляция құралы ретінде пайда болған деген болжамды сынға алады. Егер рационалды аргументтер осылай алдаса, онда оларға жауап беретін адамдарды өсіруге эволюциялық мүмкіндік болмас еді, осылайша оларды тиімсіз ететін және эволюциялық таңдауға бейім емес ететін еді.
Психоанализ
Эрнест Джонс 1908 жылы психоанализге "рационализациялау" терминін енгізіп, оны "мотиві танылмаған көзқарас немесе әрекеттің себебін табу" деп анықтады – бұл түсіндірме (қате болғанымен) ықтимал көрінетін еді. Термин (неміс тілінде Rationalisierung) Зигмунд Фрейд тарапынан дерлік бірден пациенттердің өздерінің невротикалық симптомдарын түсіндіру үшін қолданылды. Психоанализшілер санасыз мотивтердің мәнін зерттеуді жалғастырғанда, Отто Фенихель рационализациялаудың әртүрлі түрлерін ажыратты – ақылға қонымды немесе нормативті жарамды деп есептеліп, иррационалды инстинктивті әрекеттерді ақтау, сондай-ақ мақсаты белгісіз болғандықтан, мүлдем басқа, бірақ біршама логикалық мағынасы бар қорғаныс құрылымдарын рационализациялау. Кейінгі психоаналитиктер рационализациялауды жетілу жолындағы қадам ретінде қарастыратын оң көзқарас пен, сезімді ойдан бөліп, ақыл-ойының күшін әлсірететін құрылым ретінде қарастыратын бұзғыш көзқарас арасында екіге бөлінген.
Танымдық диссонанс
Леон Фестингер 1957 жылы адамдардың өзінің қайшы ойларына көңіл бөлгенде туындайтын дискомфортты атап көрсетті. Рационализация мұндай дискомфортты азайтуға болады, себебі ол осы қайшылықты түсіндіріп, жоюға көмектеседі, мысалы, бұрын темекі тастаған, бірақ қайтадан қолға алған адамдар оның зиянды екендігіне қатысты бұрынғы ойларынан гөрі дәлелдер аз деп ойлай бастайды.