Кіріспе

Дильберт принципі – Дильберт комиксінің авторы Скотт Адамс жасаған менеджментке қатысты сатирикалық идея. Бұл принцип компаниялардың өнімділікке зиян келтіру мүмкіндігін азайту мақсатында, қабілетсіз қызметкерлерді басқару лауазымдарына тағайындауға бейім екенін көрсетеді. Дильберт принципі Питер принципінен шабыттандырылған, ол қызметкерлер табысқа жеткенше жоғарылатылып, соңында «қабілетсіздік деңгейіне» жетеді де, бұдан әрі табысты бола алмайды. Дильберт принципі бойынша, ешқашан қабілетті болмаған қызметкерлер олардың зиянын шектеу үшін басшылыққа көтеріледі. Адамс бұл принципті алғаш рет 1995 жылы Wall Street Journal газетінде жариялаған, ал 1996 жылы шыққан «Дильберт принципі» атты әзіл-қалжың кітабында оны кеңінен ашып көрсеткен.

Анықтама

1995 жылғы 5 ақпанда шыққан "Дилберт" комиксінде Догберт "көшбасшылық – табиғаттың өнімді еңбек ағынынан ақымақтарды алып тастау тәсілі" дейді. Адамс өзі түсіндіргендей, мен "Дилберт қағидасын" көп жағдайда ең нашар білімі бар, ең ақылсыз адамдардың жоғары лауазымға көтерілуіне байланысты жаздым, себебі сіз оларды нақты жұмысқа тағайындағыңыз келмейді. Сізге олар пончиктерді тапсырыс беруі және жұмысын орындамағандарға ренжуі, яғни оңай жұмыстармен айналысуы қажет. Сіздің жүрек хирургтарыңыз бен компьютер бағдарламашыларыңыз – сіздің ақылды мамандарыңыз – басқару қызметінде емес. Бұл қағида кеңінен таралған. Адамс бұл қағиданы 1995 жылы Wall Street Journal газетінде жариялаған. Кейін Адамс "Дилберт қағидасы" туралы зерттеуін 1996 жылы жарық көрген "The Dilbert Principle" кітабында кеңейтіп жазды, ол кейбір басқару және бизнес бағдарламаларында міндетті немесе ұсынылатын оқу материалы болып табылады. Кітапта Адамс Дилберт қағидасын қолданудың тиімділігін гориллалардың өздерін басқару үшін өте күрделі процесте альфа-қоянды таңдауымен салыстырады. Кітаптан миллионнан астам дана сатылып, 43 апта бойы New York Times бестселлер тізіміне енді.

Салыстырмалы принциптер

Дилберт принципін Питер принципімен салыстыруға болады. Питер принципі Дилберт принципінен өзгеше, адамдардың қабілетті болғандықтары үшін жоғарылатылатынын және иерархиядағы жоғары лауазымдар оларда жоқ дағдылар мен қабілеттерді талап ететінін болжайды. Осыған байланысты, қабілетті қызметкер ақыры өзінің қабілетсіздігін сезінетін лауазымға көтеріліп, сонда қалып қояды деген қорытындыға келінеді. Лоренс Питер өзінің "Питер принципі" атты кітабында "перкуссивті сублимацияны" – "адамды жоғары лауазымға көтеруді" (яғни басқаруға тағайындауды) өнімді қызметкерлерге кедері келтірмеу үшін жасалатын әрекет деп түсіндіреді. Дилберт принципі керісінше, иерархияның негізгі мақсаты – қабілетсіз адамдарды "жоғары" лауазымдарға ауыстыру арқылы жұмыс процесіне зиян келтіруіне жол бермеу екенін болжайды. Ұйымның жоғарғы буындары оның нақты өндірісіне көп әсер етпейді және компаниядағы нақты, өнімді жұмыстың көп бөлігін төменгі лауазымдағы адамдар атқарады. Питер принципінен ерекшелігі, жоғарылатылған адамдар бұрынғы жұмыстарында ерекше көзге түспеген, сондықтан оларға басшылық лауазым беру – оларды жұмыстан шығармай, жұмыс күшінен алып тастаудың бір жолы, еңбектері үшін сыйлық емес. Бұл құбылыстың алғашқы тұжырымдамасы 1981 жылы Путт заңы деп аталды, оның авторы Арчибальд Путт ("Технологияны екі түрлі адам бақылайды: өздері басқара алмайтын нәрсені түсінгендер және өздері түсінбейтін нәрсені басқаратындар.") деп мәлімдеген.