Кіріспе

Николай Эймерих (Гирона, шамамен 1316 ж. – Гирона, 4 қаңтар 1399 ж.) – Орта ғасырлық Каталониядағы римдік-католик теологы және 14 ғасырдың екінші жартысында Арагон таж Инквизициясының Бас инквизиторы. Ол ең белгілісі Directorium Inquisitorum еңбегінің авторы ретінде танымал, ол негізінен бұрынғы мәтіндер мен салт-дәстүрлерді жинақтаған.

Білім және бас инквизитордың алғашқы қызметі

Николай Эймерих шамамен 1316 жылы Жиронада дүниеге келген. 1334 жылдың 4 тамызында Доминикан орденінің жергілікті монастырына кірді. Мұнда, новациат кезінде, ол діни ілімді Далмау Монерден үйренді. Оқуын аяқтау үшін Тулузаға, содан кейін Парижге барып, 1352 жылы докторлық дәрежесін алды. Содан кейін ол Жиронадағы монастырға оралды, онда теология пәнінің мұғалімі ретінде Монердің орнын басты. 1357 жылы Эймерих Никола Розеллиді Арагонның Бас Инквизиторы етіп алмастырды, себебі Розелли кардинал қызметіне көтерілді. Лауазымға тағайындалғаннан бір жыл өткен соң, Эймерихке Папаның құрметті капелланы атағы берілді, бұл оның дін талқылаушылар мен құдайға қарсы сөздер айтушыларды ұстауға жұмсаған тың күшінің танылуы болды. Алайда, Бас Инквизитор ретінде көрсеткен ынтасы оған көптеген жауларды әкелді. Ол көп күшін дін қызметкерлерінің қателіктерін анықтауға жұмсағандықтан, тергеулеріне сот, курия немесе папа тарапынан жиі кедергі келтірілді. 1360 жылы Перпиньян қаласында өткен бас жиналыста Арагон патшасы Пётр IV Францискан спиритуалисі Николай Калабрияны Эймерих тергеген кезде, оны лауазымынан алып тастады. 1362 жылы Эймерих Арагондағы доминикандықтардың Бас Викарі болып сайланды, бірақ бұл сайлауға олардың біреуі – дін қызметкері Бернардо Эрменгауди қарсы шықты, ол Эймерихпен ұзақ жылдан бері дауласқаннан басқа, Пётр IV-тің саяси қолдауына ие болды. Мәселені шешу үшін Папа Урбан V Эймерихтің сайлануын жарамсыз деп таныды, себебі Бас Викарий лауазымы Бас Инквизитор лауазымымен қайшы келеді. Алайда ол Эрменгаудиді бұл лауазымға бекітпеді, орнына бейтарап үшінші тұлға – Жакопо Доминикиді таңдады.

Екінші жер аударылу және оралу

Валенсиядағы зорлық-зомбылықтан кейін Эймерик Иоаннның кек алуынан шіркеуде пана тапты, бірақ екі жылдан соң ол қайтадан Авиньонға шегініп, король Иоанн І қайтыс болғанға дейін сонда болды. Авиньонда Эймерик Климент VII-нің Папа ретіндегі заңдылығын қорғауға өзін арнады. 1394 жылы Климент VII қайтыс болғаннан кейін де ол Авиньонда қалды және Клименттің ізбасары, антипапа Бенедикт XIII-ті қолдап жазды. 1396 жылы король Иоанн қайтыс болғаннан кейін Эймерик Жиронадағы доминикан монастырына оралды, ол 1399 жылдың 4 қаңтарында қайтыс болғанға дейін сонда тұрды. Оның қабір тасында ол praedicator veridicus, inquisitor intrepidus, doctor egregius ("ақиқатты уағыздаушы, батыл инквизитор, көрнекті ғалым") деп сипатталған.

Инквизиторлық директория

1376 жылы жазылған "Инквизиторлар директориумы" (Directorium Inquisitorum) – Эймерихтің ең белгілі және ұзаққа созылған еңбегі. Онда колдовство анықталып, колдовшыларды анықтау жолдары сипатталған. Кітапты дайындау кезінде Эймерих бұрын айыпталып сотталған колдовшылардан тәркіленген көптеген сиқыр туралы мәтіндерді пайдаланды. "Инквизиторлар директориумы" Испан инквизициясы үшін XVII ғасырға дейін процедураның шешуші нұсқаулығы болды. Бұл "альбиген" аймағындағы ресми инквизицияның бір жарым ғасырлық қызметінің бағасы ретінде де қарастырылуы мүмкін. Тағы бір дін қызметкері үшін "Инквизиторлар директориумы" "жабайы латын тілінде" жазылған.

Басқа жұмыстар

"Директориум инквизиториум" Емерихтің кітап көлеміндегі жалғыз еңбегі болғанымен, ол түрлі теологиялық және философиялық тақырыптар бойынша көптеген трактаттар мен мақалалар жазды. Емерихтің өмірі мен жазбаларының көп бөлігі Рамон Люллдың жазбаларына қарсы күресумен өтті. Емерихтің еңбегінің нәтижесінде Рим папасы Григорий XI Люллдың бірнеше жазбаларын тыйым салып, оның еңбектерінен туындаған кейбір қағидаларға қарсы папалық бұйрық шығарды. Кейіннен ол "Tractatus contra doctrinam Raymundi Lulli" еңбегін Климент VII-ге арнады. Осы құжатта ол луллистер теологиясындағы 135 ересі мен 38 қателікті көрсетті. Оның "Диалог против люллистов" шығармасы – оның люллистерге қарсы туындыларының тағы бір мысалы. Эймерих сонымен қатар көптеген еңбектер жазды, оның ішінде "Tractatus de potestate papali" (1383) Авиньон антипапалары Климент VII және Бенедикт XIII-тің заңдылығын қорғады.

Аймерих есімінің әртүрлі жазылуы

Аймэрихтің есімінің жазылуы туралы ғалымдар арасында көп келісім жоқ. "Николау Аймерих" – оның есімінің ортағасырлық каталан тіліндегі дұрыс жазылуы және каталан тілінде ең көп қолданылатын түрі, бірақ қазіргі кезде "Эймерик" деп жазылады. Аймэрих немесе Эймерик әлі де кең таралған каталондық тегі, сондай-ақ француз аты, мысалы, онколог Эмери де Грамон. "Николау" – каталан тілінде "Николас" деп жазылады. Жозе Меир Эструго өзінің "Сефардтар" кітабында Видал Абнарраби (Ибн Араби) туралы айтады, ол 1492 жылы Жиронада Аймерих тегін алған. Бұл тег Салоника мен Смирнадағы еврей қауымдастықтарында кездеседі. Испанша "Николас" жазылуы да кейде қолданылады. 1578 жылғы "Directorium Inquisitorum" басылымының титул бетінде, латын тілінде басылған, оның аты "Николай Эймерици" деп берілген, "ich" – баланың ата-анасын көрсету үшін кішіртеу ретінде қолданылатын римдік жарамасы "ici" сөзінің туындысы. Ағылшын тіліндегі жазбаларда оның есімі көбінесе "Николас Эймерик" деп жазылады, ал "Эймерик" жазылуы да жиі кездеседі. Кейде ағылшын жазбаларында Николастың испанша түрі де қолданылады. Оның тегінің басқа, сирек кездесетін нұсқалары: Эмерик, Эймерик, Эймери және Эймерикус. Ырысқор монах Анна Катерина Эммерихтің "Эммерик" тегі – оның әулеті байланған қаланың аты, ол әкесінен берілген есім емес.

Әдеби сипаты

Италиялық жазушы Валерио Эвангелисти Эймерихті басты кейіпкер етіп алған он ғылыми-фантастикалық кітаптан тұратын цикл жазды. Эвангелистидің романдары негізінде жасалған Эймерик туралы француз комикстер сериясы да бар. Эймерих Ильдефонсо Фальконестің "Теңіз соборы" романындағы маңызды қарсыластардың бірі болып табылады.