Кіріспе

Чарльз Лайеллдің кітабы. "Адамның ежелгілігінің геологиялық дәлелдері" – британдық геолог Чарльз Лайеллдің 1863 жылы жазған кітабы. Алғашқы үш басылымы 1863 жылдың ақпан, сәуір және қараша айларында жарық көрді. 1873 жылы кеңейтілген, қайта жаңартылған төртінші басылымы шықты. "Адамның көнелігі" деген атпен белгілі болған бұл кітап, алдыңғы он жылдық ішінде маңызды болған үш ғылыми мәселеге қатысты: адамзаттың жасы, мұз дәуірі және Чарльз Дарвиннің табиғи іріктеу арқылы эволюция теориясы. Лайелл бұл кітапты осы үш мәселе бойынша өзінің бұрынғы ұстанымдарын өзгертуге немесе түзетуге пайдаланды. Кітап Лайеллдің екі жас әріптесі – палеонтолог Хью Фальконер және археолог Джон Любоктан – күшті сынға ұшырады. Олар Лайелл өздерінің еңбегін еркіндікпен пайдаланғанын және оны жеткілікті түрде мойындамағанын айтты. Дегенмен, кітап жақсы сатылып, (Любоктың 1865 жылғы "Тарихқа дейінгі заман" кітабымен бірге) Ұлыбританияда тарихқа дейінгі археологияның жаңа ғылымын қалыптастыруға септігін тигізді.

Өмірбаян

Лайелл 1830 жылдардың басынан бері адамзаттың көне тарихына қатысты дәлелдерге үнемі күдікпен қарады және 1840 жылдардың басында осы теориямен қысқа ғана уақыт танысқаннан кейін мұз дәуірі теориясынан алшақтады. Ол өзінің "Геология принциптері" кітабында Ламарктын эволюциялық идеяларын толыққанды сынап жазды. Осы үш саланың дамуындағы жаңалықтар оны 1850 жылдардың соңы мен 1860 жылдардың басында бұл көзқарастарын қайта қарастыруға итермеледі, бұл мәселелер "Адамның көнелігі" еңбегінің тақырыбына айналды.

Мазмұны

Адам туралы бөлім 1858-59 жылдары британдық геологтар тапқан адамның ежелгілігіне қатысты дәлелдерді қорытындылады және оны палеолит, неолит және қола дәуірінен алынған археологиялық мәліметтермен үйлестірді. Мұз басу туралы бөлім континенттік мұз дәуірлерін Лайелдің бұрынғы еңбектерінде жасаған Төртінші кезеңнің толық картинасына енгізді. Эволюция туралы бөлім Дарвиннің аргументтерін қайта баяндап, оларды қолдады, бірақ аса ынтамен емес. Адам денесінің эволюция арқылы дамығанын мойындады, бірақ адамның зиялы қабілеті мен моральдық сезімінің пайда болуына құдайлық араласу мүмкіндігін жорамалдауға рұхсат берді.

Дау

Хью Фальконер, адамның ежелгілігін анықтаудағы маңызды тұлға, Лайелл – процестегі екінші дәрежелі тұлға – өзінің үлесін назарына алмастан, басқалардың еңбегін елемей, өзін алдап, жетекші рөлге шыққан деп айыптады. Ол өз шағымдарын апталық «The Athenaeum» журналында жариялады және оларды кейбір әріптестері жақтырмаған қызулықпен қорғады. Жас, бірақ ғылымда танымал бола бастаған Джон Лаббок, Дарвиннің жақын шеңберіндегі мүше, Лайелдің Лаббоктың мақалаларында жарияланған көптеген материалдарды пайдаланып, оларды өз кітабында қайта жазғанын айыптады. Оның сын-пікірлері көбінесе жеке болды, бірақ олар екеуі де араласқан ғылыми ортада кеңінен белгілі болды. Лайелл «Адамның көнелігі» кітабының мәтінін олардың сын-пікірлерінің кейбірін жұмсарту үшін біртіндеп өзгертті, бірақ процестің барысында өзінің әділсіз айыпталып отырғанын қабылдамады.

Әсері

"Адамның көнелігі" кітабы жарық көрген жылдары ең үлкен әсер етті. Лайеллдің адамзаттың ежелгілігін дәлелдейтін жаңа мәліметтерді ұсынуы және қолдауы осы теорияны ғылыми қағида ретінде бекітті. Оның мұз дәуірлерін және өте ертедегі адамзатты Жердің (геологиялық) жақын тарихымен байланыстыруы сол кезде жаңалық болды, сондай-ақ континенттік Еуропадан алынған археологиялық деректерді ұсынуы да осыған жатты. 1860 жылдардың басына дейін Англияда "археология" сөзі көне заман мен орта ғасырларды заттар арқылы зерттеумен синоним болды. "Адамның көнелігі" археологияның зерттеу саласын тарихқа дейінгі кезеңді қамтуға дейін кеңейтті. Дегенмен, кітаптың үш бөлімнен тұратын құрылымы оны одан кейін жазылған, толыққанды жұмыстармен тез алмастырды. Любоктың "Тарихи алдыңғы заман" (1865), Дарвиннің "Адамның тегі" (1871), Джеймс Арчибальд Гейктің "Ұлы мұз дәуірі" (1874) және Уильям Бойд Докинстің "Британ жеріндегі ертедегі адам" (1880) кітаптары Лайеллдің орта викториялық дәуір оқырмандарына таныстырған салалар бойынша негізгі еңбектерге айналды.