Кіріспе

Гетеродокс католик ойлау мектебі. Баиандық – католик теологы Михаэль Баиус (1513-1589) ойлау мектебіне қолданылатын термин. 1542 жылы дін қызметкері ретінде тағайындалып, Левендегі Стэндонк колледжінің директоры болды. 1550 жылы Де Бей теология бойынша лицензия алды және Адриан колледжінің президенті болды. Сондай-ақ, Трент соборында болмаған Киелі Жазулар профессорының орнын басты. Канцлер Руард Таппер және теология профессоры Жозе Равештейн Трент соборында болғанда, Баиус және оның әріптесі Жан Гесселс жаңа әдістер мен жаңа ілімдерді енгізуге мүмкіндік алды. Олар католик жақтастарының схоластиктердің билігі мен әдістеріне сүйенуі үлкен кемшілікке әкеледі деп сенді және егер олар шындықтың соңғы өлшемі ретінде қасиетті Томас Аквинскийдің жазбаларына жүгінудің орнына Киелі кітапқа және Кипрдің, Жеромның және Августиннің еңбектеріне көбірек мән берсе, өздерін әлдеқайда қауіпсіз жерде сезінетініне және олардың аргументтері қарсыластарының құрметін алуға ықтимал екеніне сенді. Францискан тәртібінің өтініші бойынша Париждің Сорбонна университеті Баиус пен Гесселстің негізгі жаңалықтарын қамтитын он сегіз ұсынысты сынап бағалады. Баиус бұл айыптауларға жауап ретінде жазған мемуары қазір жоғалып кеткен, ал даулар одан әрі күшейді. Папа Пий IV, кардинал Гранвелл арқылы, Мехелен архиепископы, Баиус пен францискан тәртібіне үндемеуді бұйырды, бірақ ешқандай доктриналық шешім қабылдамады. 1561 жылы Баиус Испания патшасының теологы ретінде Трент соборында қатысты. 1564 жылы Луванға оралып, сол жылы жаңа трактаттар жариялады. Равештейн, Таппердің орнын басып, Римге хабарлап, шешуші шаралар қабылдауды өтінді. 1567 жылдың 1 қазанында Папа Пий V "Ex omnibus afflictionibus" деген папалық бұйрыққа қол қойды, онда айыпталарлық ұсыныстардың бірқатары болды, бірақ Баиус есімі аталмады. Баиус бастапқыда бейтарап болды, бірақ папалық бұйрық (1567) университетке жеткізіліп, факультетте оқылғанда, ол басқа профессорлармен бірге қол қойды. Баиус Гранвеллдің бас викариі Морильонға Бұйрықта айыпталған барлық қателіктерді мойындады, бірақ сол кезде оның бас тартуын талап етілмеді. Лёвенде Баиус 16 ғасырдың анти-схоластикалық реакциясының жетекшісі ретінде үлкен беделге ие болды. Бұл реакцияның жақтастары Августин Гиппоның туын көтеріп күресті, бірақ парадоксалды түрде Августиннің рақым туралы ілімін әлсіретті; нәтижесінде, Баиус өзінің гетеродоксалды Августинге бейімділігінен Риммен рақым, ерік бостандығы және басқа да мәселелер бойынша қақтығысқа түсті. 1570 жылы Равештейннің қайтысынан кейін Баиус факультет деканы болды. Содан кейін жаңа деканның православиелік ілімге мүлдем сәйкес келмейтіні туралы әңгімелер тарады. Оның жақтастары да, қарсыластары да нақты мәлімдеме жасауды ұсынды. Ол "Explicatio articulorum" деген атаумен жарық көрді, онда Баиус көптеген айыпталарлық ұсыныстардың кейбіреулері жалған және әділ айыпталарлық, кейбіреулері жаман айтылған, ал басқалары, егер олар схоластикалық терминологиямен келіспесе, әлі де Әулиелердің шынайы сөздері екенін мәлімдеді; кез келген жағдайда, жетпіс тоғыз мақаланың қырықтан астамымен өзінің ешқандай қатысы болмағанын айтты. Баиус Луванның канцлері, Санкт-Петер шіркеуінің деканы және университеттің артықшылықтарының "қорғаушысы" болды. 1579 жылы Папа Григорий XIII "Provisionis nostræ" деген бұйрық шығарып, бұрынғы папалық шешімді бекітті.

1) Айыпсыздық жағдайы

Дінбасыларының жазбалары алғашқы адамда табиғат пен рақымның нақты бірлесуін күшпен дәлелдейді. Осыдан Бай адам рақым мен адамның табиғи жағдайы арасындағы қажетті байланысқа келіп тірелді. Ол бастапқы тазалықтың жоғары табиғаттан емес, адамзаттың табиғи жағдайы екеніне сенді. Бай осы жағдайда адамның табиғаты құдайға өсиеттерді орындау және Киелі Рухтың сыйлықтары арқылы жабысуға тиіс деп ойлады. Бай адамның бастапқы жағдайына міндетті түрде жұмаққа бару, білімсіздіктен, азаптан және өлімнен қорғалу, сондай-ақ лайықтылыққа ие болу қабілеті кіреді деп сенді. Ол мұның рақымның тегін сыйы емес, адамзаттың табиғи құқығы екенін айтты.

2) Табиғаттың құлдырау жағдайы

Адамның құлдырауы, Байус пікірінше, тегін немесе табиғаттан тыс сыйлықтардың жоғалуы емес, біздің өзіміздің табиғатымызға терең бойлап енетін нақты жамандық. Сол жамандық – түпкі күнә. Түпкі күнә деп Байус жай ғана рақымнан айырылуды емес, тұқым қуалау заңдарымен берілетін және физикалық және психикалық даму заңдарына сәйкес қалыптасатын, әдеттегі құштарлықты түсінеді. Бұл күнә немесе моральдық жамандық, тіпті жауапкершілігі жоқ балаларда да, және ол ерік-жігерге қатысты емес, ал түпнұсқалық немесе жеке болсын. Байус адам еркіндігін моральдық жауапкершілік үшін қажетсіз деп есептейді; ол моральдық агент ішкі детерминизммен байланысты болуы мүмкін дейді, егер сырттан күш көрсетілмесе. Оның пікірінше, құтқарылу болмаған жағдайда, бұзылған адам табиғатынан тек бұзылған амалдар ғана туындай алады. Олар кейде жақсылыққа ұқсауы мүмкін, бірақ ол тек сыртқы көрініс (vitia virtutes imitantia). Шындығында, құтқарылумен тазартылмаған барлық адамның амалдары – таза және қарапайым, сондай-ақ құдайдан тыс қылған күнәлар (vitia sunt et damnant).

3) Өтерілген табиғаттың жағдайы

Байдың схемасында түпкі күнә арқылы жоғалтылған алғашқы күнәсіздік сыйлары Иса Мәсіх арқылы қалпына келтіріледі. Олар тек сонда ғана рақымға айналады, бірақ бұл олардың табиғаттан тыс сипатынан емес, құлдыраған адамның өте лайықсыздығынан болады. Рақымның көмегімен құтқарылғандар ізгі амалдар жасап, жұмаққа лайықты ізгіліктерге қол жеткізе алады. Бұл, Бай үшін, жоғары мәртебе, ішкі жаңару немесе қасиеттілік сыйлауды білдірмейді. Әділдік, қайырымдылық немесе заңға бағыну деп аталатын моральдық іс-әрекет – ақталудың, ізгілік пен ізгіліктің жалғыз құралы. Рақымның рөлі тек құштарлықты бақылауда ұстап, осылайша моральдық іс-әрекеттер жасауға және заңды орындауға мүмкіндік беруде ғана. Бай күнәнің кешірілуі ақталу үшін қажет деп санайды, бірақ бұл – құқықтық құрал ғана (fictio iuris); шын мәнінде, крещение алғанға дейінгі катехумен немесе кешірім алғанға дейінгі тәубеші, тек қана заңдарды сақтап, «әділ» деп аталатын кейбір адамдардан гөрі көбірек қайырымдылық көрсете алады. Егер катехумен мен тәубеші «әділ» деп аталмаса, онда бұл тек қана Киелі кітапқа құрмет көрсету үшін, себебі толық әділдік үшін өмірдің жаңалығы (яғни моральдық іс-әрекет) және күнәнің кешірілуі (яғни жазаға тартылу) қажет. Ондай кешірім беру – өлгендерге арналған діни рәсімдердің, яғни крещение мен тәубе рәсімдерінің жалғыз мақсаты мен күші. Ал тірілерге арналған діни рәсімдерге қатысты, Бай пікірін білдірген жалғыз діни рәсім – Евхаристия, оның құрбандық құндылығы тек қана қабылдаушыны Құдайға жақындататын жақсы моральдық іс-әрекет болып табылады.

Католиктік көзқарас

Бесінші ғасырдағы әртүрлі кеңестер мен папалар пелагиандарға қарсы айтқан католик ілімі Трент кеңесі, әсіресе V сессиясы, түпкі күнә туралы жарлық және VI сессиясы, ақталу туралы жарлық арқылы реформаторларға қарсы толықтай ұсынылады. Бұл екі сессия, екеуі де Байдың жазбаларына дейінгі, Байдың жоғарыда сипатталған үш негізгі ұстанымымен келіспейтін үш мәлімдеме бар: (1) Адамның түпкі әділдігі табиғаттан тыс сый ретінде бейнеленеді; (2) Түпкі күнә адам табиғатының терең нашарлауы ретінде емес, тек тегін артықшылықтардан айырылып қалуы ретінде сипатталады; (3) Ақталу жаратылыстағы рақым арқылы жанның ішкі жаңартылуы ретінде суреттеледі. Католик ілімінің нақты анықтамасы консенсус Католикорум теологорумда берілген. Бұл консенсусты Париж, Саламанка, Алкала және Лувен университеттері, сондай-ақ Кунерус Петри (1580 ж. қайтыс болған – "De gratiâ", Кёльн, 1583); Суарес (1617 ж. қайтыс болған – "De gratiâ Dei" Op. Omn., VII, Париж, 1857); Роберт Беллармин (1623 ж. қайтыс болған – "De gratiâ et libero arbitrio", Controversiæ, IV, Милан, 1621); Хуан Мартинес де Рипальда (1648 ж. қайтыс болған – "Adversus Baium et Baianos", Париж, 1872); Стаяерт (1701 ж. қайтыс болған – "In propositiones damnatas assertions", Лувен, 1753); Оноре Турнели (1729 ж. қайтыс болған – "De Gratiâ Christi", Париж, 1726); Казини (1755 ж. қайтыс болған – "Quid est homo?" ед. Шейбен, Майнц, 1862) сияқты теологтар айтты.

Баяндықтардың ықпалы

Тіпті джансенизмнен бөлек, ол Баянизмнің тікелей тармағы, Байустың табиғи және табиғаттан тыс туралы кейбір идеяларының іздері теология тарихында кездеседі. Генри Норис, Фулгенций Беллелли және Джованни Лоренцо Берти сияқты адамдар өкілдік еткен Августин мектебі, біліктіліктермен бірге, адамның Құдайға ие болуға және көктегі нұрлы көрініске деген табиғи құштарлығы туралы идеяны қабылдады. Бұл мектептің "Vindiciæ Augustinianæ" атты еңбегі бір рет Киелі Таққа шағымданып жіберілді, бірақ ешқандай жаза қолданылмады. Кейін Бенедикт Штаттлер, Георг Гермес, Антон Гюнтер, Дж. Б. Хиршер және Йоханнес фон Кун Байустың идеясына ұқсас табиғаттан тыс туралы түсінік қалыптастырды. Олар салыстырмалы түрде табиғаттан тыс сыйларды мойындағанмен, Құдайдың табиғатына қатысу мен мәңгілік өмірге қабылданудың біздің табиғи моральдық өмірімізден түбегейлі ерекше екенін жоққа шығарды. Бұл теория Клейтгенге қарсы болды және қазір тоқтатылған сияқты. Матулевич, "Doctrina Russorum de Statu iustitiæ originalis" (Краков, 1903) еңбегінде, қазіргі ресейлік теология Баюстың көзқарастарын көп жағдайда қамтиды дейді. Баянизм – августинизмнің бір түрі, ол августинизмді Аристотельмен біріктірген схоластикалық өзгерістерден тазартуға тырысты. "Бірақ бұл жай ғана пелагиандық ретінде айыпталды, онда табиғат өзіне-өзі жеткілікті болды".