Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бірінші серб патшалық әулеті
First Serbian royal dynasty
Властимировичтер әулеті (, Vlastimirovići / Властимировићи) – Византия империясы мойындаған князь Властимирдің (шамамен 831–851 жылдары билік еткен) атымен аталатын алғашқы серб патшалық әулеті. Бұл әулет император Гераклийдің (610–641) тұсында билік құрған белгісіз Архонтпен құрылды. Властимировичтер әулеті Сербияда 940/960 жылдарға дейін билік етті, содан кейін Сербияның бір бөлігі Византия империясына қосылды.
The House of Vlastimirović (, Vlastimirovići / Властимировићи) was the first Serbian royal dynasty, named after Prince Vlastimir (ruled c. 831–851), who was recognized by the Byzantine Empire. The dynasty was established with the Unknown Archon, who ruled during the reign of Emperor Heraclius (610–641). The Vlastimirović dynasty ruled in Serbia until the 940s/960s, when some of the Serbian lands were annexed by the Byzantine Empire.
Тарих
Сербияның ерте тарихының маңызды деректерінің бірі – Византия императоры Константин VII Порфирогениттің (913–959) "De Administrando Imperio" атты еңбегі. Онда сегіз тарауда сербтердің қоныстануы және олардың ерте тарихы, автор билік құрған кезеңге дейін баяндалған. 32-тарау, "Сербтер және олар қазіргі уақытта қоныстанған жерлер туралы" кішітарауымен бірге, сербтердің тегі, олардың туған жері туралы қысқаша мәлімет береді және сербтердің ең көне билеуші әулетінің мүшелерінің тарихын әрі қарай жалғастырады.
One of the fundamental sources for the early Serbian history is the work of Byzantine Emperor Constantine VII Porphyrogenitos (913–959), De Administrando Imperio. In eight chapters, the settlement of Serbs and their early history is described up until the reign of the author. The 32nd chapter, with the sub chapter On the Serbs and the lands that they currently inhabit, gives a short note on the origin of the Serbs, their homeland, and continues with the history of members of the oldest ruling family of the Serbs.
Ертедегі билеушілер
Порфирогениттің айтуынша, ата-бабасы – Гераклий (610–641) тұсында сербтерді Оңтүстік-Шығыс Еуропаға бастап келген ханзада (көздерде аты аталмағандықтан және белгісіз Архонт деп аталады). Автор ертедегі шежірені келтіреді: «Болгария Ромейлердің билігінде болған кезде» (яғни, 680 жылы Болгария құрылғанға дейін) «Император Гераклийге қашқан серб князі ретінде» «оның ұлы, содан кейін немересі, және т.б. оның әулетінен князьдар билік еткен. Бірнеше жылдан кейін Вишеслав туды, одан Радослав, одан Просигой, одан Властимир». Алғашқы үш билеушінің қай уақытта және қандай жағдайда билік еткені дерлік белгісіз. Вишеславтың 780 жылы билік құрғандығы болжанады, бірақ Радослав пен Просигойдың қашан билік еткені белгісіз. 822 жылы Франк патшалық жылнамаларында сербтер туралы айтылғанда («Далмацияның үлкен бөлігін иеленген сербтер»; ad Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem obtinere dicitur) осы екеуінің бірі Сербияны билеген болуы керек. Джон (кіші) Файнның сөзіне қарағанда, Византиялық дереккөздер оңтүстік жағалаумен шектелгендіктен, бұл аймақта сербтерді табу қиын болды, сондай-ақ басқа тайпалардың арасында сербтердің шағын тайпаларының тобы болған болуы мүмкін. Далмация, антикалық дәуірде, қазіргі Далмациядан әлдеқайда ішке қарай созылып, солтүстікке қарай Сава өзеніне жақын, ал шығысқа қарай Ибар өзеніне дейін жеткен. Вишеславтың шөбересі Властимир 830 жылы билік етуді бастады, және ол туралы мол деректер бар ең көне серб билеушісі.
The progenitor, according to Porphyrogenitos, was the prince (unnamed in sources and this designated as the Unknown Archon) that led the Serbs to Southeastern Europe during the reign of Heraclius (610–641). The author gives the early genealogy: "As the Serb Prince who fled to Emperor Heraclius" in the time "when Bulgaria was under the Rhōmaíōn" (thus, before the establishment of Bulgaria in 680), "by succession, his son, and then grandson, and so on, of his family rules as princes. After some years, Višeslav is born, and from him Radoslav, and from him Prosigoj, and from him Vlastimir". The time and circumstances of the first three rulers are almost unknown. It is supposed that Višeslav ruled in 780, but it is unclear when Radoslav and Prosigoj would have ruled. When the Serbs were mentioned in 822 in the Royal Frankish Annals ("the Serbs, which is said to be holding the great part of Dalmatia"; ad Sorabos, quae natio magnam Dalmatiae partem obtinere dicitur) one of those two must have ruled Serbia. According to John (Jr.) Fine, it was hard to find Serbs in this area since the Byzantine sources were limited to the southern coast, also it is possible that among other tribes exists tribe of group of small tribes of Serbs. Dalmatia, in the antique period, stretched from modern day Dalmatia far into the hinterland, northwards close to the Sava river, and eastwards to the Ibar river. Višeslav's great grandson Vlastimir began his rule in 830, and he is the oldest Serbian ruler on which there is substantial data.
Властимир, Мутимир және Прибислав
Властимир жақын маңдағы серб тайпаларын біріктірді. Сербтер қорқынышқа ұшырады және болгар хандығының шекараларына қарай кеңеюіне байланысты бірікті (қона жатқан славяндарды жылдам басып алу), өзін-өзі қорғау үшін, және болгарлардың оңтүстікке қарай кеңеюін тоқтатуға тырысты. Византия императоры Феофил (829–842) сербтердің номиналды билеушісі ретінде мойындалды және оларды болгарларға қарсы тұруға ынталандырды. 815 жылы византиялықтар мен болгарлар арасындағы отыз жылдық бейбіт келісім әлі де күшінде болды. Константин VII-ге сәйкес, сербтер мен болгарлар 839 жылға дейін (Феофилдің соңғы жылдарында) бейбіт көршілікте өмір сүрді. Соғысқа нақты не себеп болғаны белгісіз, себебі Порфирогенит нақты жауап бермейді: бұл серб-болгар қарым-қатынасының нәтижесі ме, яғни болгарлардың оңтүстік-шығыстағы жаулап алуы, әлде Сербияның византиялықтармен одақтас болған византиялық-болгар бәсекелестігінің нәтижесі ме. Джон Б. Бери болжамы бойынша, императордың да қатысы болуы мүмкін: ол арабтармен соғысып жатқандықтан, сербтерді батыс Македониядан болгарларды ығыстыруға итермелеген болуы мүмкін, бұл екеуіне де пайдалы болар еді – сондықтан Маламирдің әрекеті. В. Златарский болжамы бойынша, император сербтерге толық тәуелсіздік ұсынды. Порфирогениттің айтуынша, болгарлар сербтерді бағындыру үшін славян жерлерін жаулап алуды жалғастыруды жоспарлаған. Пресиан I (836–852) 839 жылы серб жеріне шабуыл жасады, бұл үш жылға созылған соғысқа әкелді, онда сербтер жеңіске жетті; Пресиан ауыр жеңіліске ұшырады және көптеген әскерлерін жоғалтты, ешқандай аумақтық пайда таппады және Властимир әскерімен қуылды. Сербтер қорғанысқа ие ормандар мен шатқалдарда тұрып, төбелерде қалай күресу керектігін білген деп есептеледі. Живковичтің пікірінше, болгар шабуылы 846 жылы Струма мен Нестосқа жасалған сәтсіз шабуылдардан кейін болған болуы мүмкін (төменде қараңыз): Пресиан әскерін жинап, Сербияға бет алған болуы мүмкін, ал Властимир византиялық-болгар соғыстарына қатысқан болуы мүмкін, бұл Пресиан Сербияның тікелей араласуына жауап бергенін білдіреді. Болгарларды жеңгеннен кейін Властимирдің мәртебесі көтерілді және Файнның айтуынша, ол батысқа қарай кеңейіп, Босния мен Герцеговинаны (Захумлье) жаулап алды. Властимир 847/48 жылы Требинье қаласындағы жергілікті жупан Белоедың ұлы Крайнаға қызын үйлендірді. Осы неке арқылы Властимир Крайнаны архонт дәрежесіне көтерді. Белоевичтер отбасына Травунияны билеу құқығы берілді. Крайна Властимирдің қызынан Хвалимир есімді ұл табады, ол кейін Травунияның жупаны болады. Живковичтің пікірінше, Властимирдің Крайнаны билікке көтеруі және Травунияның іс жүзіндегі тәуелсіздігі Властимирдің ерте орта ғасырда қалыптасқан монархиялық идеологияны жақсы түсінген христиан билеушісі болғанын көрсетеді. 846 жылдан кейін, отыз жылдық бітімнің аяқталуымен, Маламир (немесе Пресиан) Струма мен Нестос аймақтарына шабуыл жасады, ал императрица-регент Феодора (842–855, Феофилдің әйелі) Тракия Болгариясына шабуыл жасап жауап берді. Ұзақ емес бітімге қол жеткізілді, содан кейін Маламир Македонияға шабуыл жасады. Болгарлар Сербия мен Болгария хандығы арасындағы шекарадағы Морава аймағына да билік етті. Византиялықтар Сербияның батысында Далмацияның ішкі аймағында да белсенді болды; Далмация қалаларының стратегтері 846 немесе 848 жылдары франк вассалы, хорват герцогы Трпимирмен қақтығысқа түсті, онда стратег жеңілді. 9-ғасырда үлкен державалардың біріне айналған болгарлардың жеңілуі Сербияның өз шекараларын қорғауға толық қабілетті, өте жоғары әскери және әкімшілік ұйымдық құрылымы бар ұйымдастырылған мемлекет болғанын көрсетеді. Сербияның Властимир кезінде бекіністер жүйесі немесе жупанның нақты белгіленген рөлдері бар дамыған әскери ұйымы болғаны белгісіз. Властимирдің ұлы Мутимир (шамамен 851–891 жылдары билік еткен) 834–835 жылдары болгарларды тағы бір рет жеңіп, болгар ханының ұлын тұтқынға алды. Сербтер мен болгарлар бейбітшілікке келді. Қалған жылдар ішкі династиялық соғыстармен ерекшеленді. 892 жылы князь Прибислав Мутимировичті оның туысы, князь Петар Гойникович құлатты. 9-ғасырдың ортасына қарай Сербияны христиандыққа айналдыру процесі аяқталды.
Vlastimir united the Serbian tribes in the vicinity. The Serbs were alarmed, and most likely consolidated due to the spreading of the Bulgarian Khanate towards their borders (a rapid conquest of neighbouring Slavs,) in self defence, and possibly sought to cut off the Bulgar expansion to the south. Byzantine Emperor Theophilos (r. 829–842) was recognized as the nominal suzerain (overlord) of the Serbs, and most likely encouraged them to thwart the Bulgarians. The thirty year peace treaty between the Byzantines and Bulgarians, signed in 815, was still in effect. According to Constantine VII, the Serbs and Bulgarians had lived peacefully as neighbours until the invasion in 839 (in the last years of Theophilos). It is not known what exactly prompted the war, as Porphyrogenitus gives no clear answer; whether it was a result of Serbian Bulgarian relations, i. e., the Bulgar conquest to the southeast, or a result of the Byzantine Bulgarian rivalry, in which Serbia was allied with the Byzantines. According to John B. Bury, it was not unlikely that the Emperor had a part in it; as he was at war with the Arabs, he may have pushed the Serbs to drive the Bulgarians from western Macedonia, which would benefit them both—hence, Malamir's action. V. Zlatarski supposed that the Emperor offered the Serbs complete independence in return. According to Porphyrogenitus, the Bulgarians wanted to continue their conquest of the Slav lands to force the Serbs into subjugation. Presian I (r. 836–852) launched an invasion into Serbian territory in 839, which led to a war that lasted for three years, in which the Serbs were victorious; Presian was heavily defeated and lost a large number of his men, made no territorial gains and was driven out by the army of Vlastimir. It is believed that the Serbs held out in their defensible forests and gorges, and knew how to fight in the hills. According to Živković, it is possible that the Bulgarian attack came after the failed invasion of Struma and Nestos in 846 (see below): Presian may have collected his army and headed for Serbia, and Vlastimir may have participated in the Byzantine–Bulgarian Wars, which would mean that Presian was responding to a direct Serbian involvement. After the victory over the Bulgarians, Vlastimir's status rose, and according to Fine, he went on to expand to the west, taking Bosnia and Herzegovina (Zahumlje). Vlastimir married off his daughter to Krajina, the son of a local župan of Trebinje, Beloje, in 847–48. With this marriage, Vlastimir elevated Krajina to archon. The Belojević family was granted the rule of Travunija. Krajina had a son with Vlastimir's daughter, named Hvalimir, who would later on succeed as župan of Travunia. Vlastimir's elevation of Krajina and the practical independence of Travunija show, according to Živković, that Vlastimir was a Christian ruler who very well understood the monarchical ideology that developed in the early Middle Ages. Soon after 846, with the end of the thirty year truce, Malamir (or Presian) invaded the regions of the Struma and the Nestos, and Empress Regent Theodora (r. 842–855, the wife of Theophilos) answered by attacking Thracian Bulgaria. A brief peace was concluded, then Malamir proceeded to invade Macedonia. The Bulgarians also imposed their rule on the Morava region, on the frontier between Serbia and the Bulgarian Khanate. The Byzantines were also active in the hinterland of Dalmatia, to the west of Serbia; the strategos of the cities of Dalmatia came into conflict with a Frankish vassal, the Croatian Duke Trpimir, in 846 or 848, in which the strategos was defeated. The defeat of the Bulgarians, who had become one of the greater powers in the 9th century, shows that Serbia was an organized state, fully capable of defending its borders, and possessing a very high military and administrative organizational structure. It is not known whether Serbia at the time of Vlastimir had a system of fortifications or a developed military organization with clearly defined roles for the župan. Prince Mutimir (ruled c. 851–891), the son of Vlastimir, managed to defeat the Bulgarians once again in 834–835, also capturing the son of the Bulgar Khan. The Serbs and Bulgarians made peace. The remaining years were marked by internal dynastic wars. In 892, prince Pribislav Mutimirović was overthrown by his cousin, prince Petar Gojniković. By the middle of the 9th century, the process of Christianization of Serbia was finalized.
Петар, Павле, Захария және Часлав
Принц Петр Гойниковичті болгарлар мойындады, ол 10 ғасырдың басында Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең күшті мемлекет болған, бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады. Византиялықтар Сербияға елші жіберіп, Петр болгарларға қарсы әскер басқарса, оған үлкен тәуелсіздік беруге уәде берді. Болгарияның одақтасы Михаило Вишевич, Петрдің Босния мен Неретваны бағындыруы кезінде оның қауіпті екенін сезіп, мүмкін болатын одақ туралы естіп, болгар патшасын ескертті. Патша кейін Сербияны басқару үшін өзінің қолдаушысы Павле Брановичті жіберді. Осы уақытта византиялықтар Захария Прибиславльевичті серб тағына отыруға жіберді, бірақ оны Павл тұтқынға алып, Болгарияға жіберді. Содан кейін византиялықтар Павлге үн қосты, сондықтан Захария болгарларға өткенге көндірілді. Павл Болгарияға шабуыл жоспарлады, бірақ патша Симеон тағы да ескертіліп, Захарияны әскермен бірге жіберді, егер ол Павлді жеңсе, таққа отыруға уәде берді, және ол солай істеді. Захария көп ұзамай византиялықтармен одақтасып, болгарларға қарсы көтеріліс үшін ортақ шекарадағы бірнеше славян тайпаларын біріктірді. Ол бірнеше болгар генералдарының басын кесіп, адалдық белгісі ретінде Константинопольге жіберді. 924 жылы Часлав Клонимирович басқарған үлкен болгар әскері Сербияны қиратты, Захария қашуға мәжбүр болды. Бірақ Чаславты таққа отыртудың орнына, болгарлар 924 және 927 жылдар аралығында Сербияны аннексиялады. Принц Часлав 933 жылы, 926 жылғы хорват-болгар шайқасынан жеті жыл өткен соң таққа отырды. Шығыс православиесінің ықпалы күшейді және Часлав өзінің билігінің барлық кезеңінде византиялықтармен тығыз байланыста болды. Бірінші династия туралы жазбаша мәліметтер Чаславтың өлімімен аяқталады.
Prince Petar Gojniković was recognized by the Bulgarians, the greatest power in Southeastern Europe at the start of the 10th century, although the peace was not to last; the Byzantines had sent an envoy to Serbia promising greater independence in return for Petar leading an army against the Bulgarians. A Bulgarian ally, Mihajlo Višević, who had seen a threat in Petar during the latter's conquest of Bosnia and Neretva, heard of the possible alliance and warned the Bulgarian Tzar, who later sent a protege, Pavle Branović, to rule Serbia. In the meantime, Zaharija Pribislavljević was sent by the Byzantines to take the Serbian throne, but he was captured by Pavle and sent to Bulgaria. Pavle was then approached by the Byzantines, and so Zaharija was persuaded by the Bulgarians to switch sides. Pavle planned an attack on Bulgaria, but Tzar Simeon was warned again, and dispatched Zaharija with an army, promising him the throne if he defeated Pavle, which he did. Zaharija soon resumed his Byzantine alliance, also uniting several Slavic tribes along the common border to revolt against the Bulgarians. Several Bulgarian generals were beheaded, their heads sent to Constantinople by Zaharija as a symbol of allegiance. In 924 a large Bulgarian army led by Časlav Klonimirović, the second cousin, ravaged Serbia, forcing Zaharija to flee. Instead of instating Časlav, however the Bulgarians annexed Serbia between 924 and 927. Prince Časlav took the throne in 933, seven years after the Croatian–Bulgarian battle of 926. Eastern Orthodox influence greatly increased and Časlav maintained close ties with the Byzantines throughout his reign. The written information about the first dynasty ends with the death of Časlav.
Салдары
Растың катепанаты 971 және 976 жылдар аралығында Иоанн Цимискестің (969–976 жылдары билеген) тұсында құрылды. Рас стратегиясының мөрі Цимискестің билеу кезеңімен сәйкес келеді, бұл Цимискестің ізашары Никефор II Фокастың Расияда мойндалғанын көрсетеді. Растың протоспафарийі және катепаны Иоанн есімді византиялық губернатор болды. Цимискестің билеу кезеңіндегі Растың катепаны туралы мәліметтер жоқ. Византияның әскери қатысуы Болгариямен соғыстардан кейін көп ұзамай аяқталды және шамамен 1018 жылы, қысқа ғасырлық Сирмиум темасы арқылы қайта жаңғыртылды, бірақ ол Сербияның ішкі аймақтарына көп таралмады. Бес онжылдықтан кейін Иован Владимир сербтердің князі болып, Бардағы орнынан болгар вассалы ретінде биледі. Оның мүмкін ұрпағы Стефан Войслав 1030 жылдары византиялық императорға (серб жерлерінің жоғары билеушісіне) қарсы көптеген көтерілістерге жетекшілік етіп, 1042 жылы тәуелсіздікке қол жеткізді. Войславличтер әулетінің кіші тармағы – Вукановичтер 1090 жылдары үшінші әулет ретінде пайда болды. Олар өздерінің туысы, Дукля королі Константин Бодиннің (шамамен 1080–1090 жылдары) билігінде Сербияны ұстады, бірақ 1091 жылы Косово мен Македониядағы византиялық қалаларға шабуыл жасап, оның үстемдігінен бас тартты. Сербия тарихындағы ең қуатты Неманич әулетін сол тектің ұрпағы Стефан Неманья құрды.
The Catepanate of Ras was established between 971 and 976, during the rule of John Tzimiskes (r. 969–976). A seal of a strategos of Ras has been dated to Tzimiskes' reign, making it possible that Tzimiskes' predecessor Nikephoros II Phokas was recognized in Rascia. The protospatharios and katepano of Ras was a Byzantine governor named John. Data on the katepano of Ras during Tzimiskes' reign is missing. Byzantine military presence ended soon thereafter with the wars with Bulgaria, and was re established only ca. 1018 with the short lived Theme of Sirmium, which, however, did not extend much into Serbia proper. Five decades later, Jovan Vladimir emerged as the Prince of Serbs, ruling as a Bulgarian vassal from his seat at Bar. A possible descendant, Stefan Vojislav, led numerous revolts in the 1030s against the Byzantine Emperor (the overlord of the Serbian lands), successfully becoming independent by 1042. A cadet branch of the Vojislavljević dynasty, the Vukanovići, emerged as the third dynasty in the 1090s. It was named after Grand Prince Vukan who held Serbia under his cousin King of Duklja Constantine Bodin (ca. 1080–1090) in the beginning, but renounced any overlordship in 1091 when he raided many of the Byzantine towns of Kosovo and Macedonia. The Nemanjić dynasty, the most powerful in Serbian history, was founded by Stefan Nemanja, also a descendant of the same line.