Драматургия – әлеуметтанулық көзқарас, күнделікті өмірдегі әрекеттесулерді театрлық тұрғыдан талдайды. Эрвинг Гоффманның еңбегі, әлеуметтік ролдерді зерттейді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әлеуметтанулық көзқарас
Sociological perspective
Драматургия – күнделікті әлеуметтік өзара әрекеттесудің микроәлеуметтанулық сипаттамаларын перформативтілік және театр драматургиясының аналогиясы арқылы талдайтын әлеуметтанулық көзқарас. Бұл өзара әрекеттесулерді «актерлерге», «көрермендерге» және әртүрлі «алдыңғы» және «артындағы» сахналарға бөледі. Бұл терминді алғаш рет Эрвинг Гоффман социологияға театрдан енгізді, ол 1956 жылы жарияланған «Күнделікті өмірдегі өзіндік таныстыру» кітабында осыған қатысты терминология мен идеялардың көп бөлігін дамытты. Гоффман кейіннен ықпал еткенін мойындаған Кеннет Берк 1945 жылы драматургия тұжырымдамаларын ұсынған, ол Шекспирден туындаған. Алайда, Бёрк пен Гоффманның көзқарастарының негізгі айырмашылығы – Бёрк өмірді шынымен театр деп есептесе, Гоффман театрды метафора ретінде қарастырды. Егер адамдар өздерін күнделікті өмір театрындағы оқиғаларды бақылайтын режиссерлер ретінде көзге елестетсе, онда олар Гоффман драматургиялық талдау деп атаған нәрсені жасайды, яғни әлеуметтік өзара әрекеттесуді театрлық қойылым тұрғысынан зерттейді. Гоффман мәдени құндылықтар, нормалар мен сенімдерге негізделген бір адамның өзін екінші адамға қалай таныстыратынының әдісін анықтау үшін театрлық метафора қолданады. Орындаулардың бұзылуы мүмкін (актерлер мұны біледі), бірақ көбінесе сәтті аяқталады. Өзін-өзі таныстырудың мақсаты – мұқият жоспарланған орындау арқылы көрермендердің қабылдауына қол жеткізу. Егер актер сәтті болса, көрермендер оны қалаған бейнеде көреді. Драматургиялық әрекет – басқалар көруі үшін және адамның қоғамдық имиджін жақсарту үшін жасалған әлеуметтік әрекет. Бұл тұжырымды Гоффманнан басқа Юрген Хабермас, Гарольд Гарфинкель және тағы басқалар да қолданды.
Dramaturgy is a sociological perspective that analyzes micro sociological accounts of everyday social interactions through the analogy of performativity and theatrical dramaturgy, dividing such interactions between "actors", "audience" members, and various "front" and "back" stages. The term was first adapted into sociology from the theatre by Erving Goffman, who developed most of the related terminology and ideas in his 1956 book, The Presentation of Self in Everyday Life. Kenneth Burke, whom Goffman would later acknowledge as an influence, had earlier presented his notions of dramatism in 1945, which in turn derives from Shakespeare. The fundamental difference between Burke's and Goffman's view, however, is that Burke believed that life was in fact theatre, whereas Goffman viewed theatre as a metaphor. If people imagine themselves as directors observing what goes on in the theatre of everyday life, they are doing what Goffman called dramaturgical analysis, the study of social interaction in terms of theatrical performance. Goffman forms a theatrical metaphor in defining the method in which one human being presents itself to another based on cultural values, norms, and beliefs. Performances can have disruptions (actors are aware of such), but most are successful. The goal of this presentation of self is acceptance from the audience through carefully conducted performance. If the actor succeeds, the audience will view the actor as he or she wants to be viewed. A dramaturgical action is a social action that is designed to be seen by others and to improve one's public self image. In addition to Goffman, this concept has been used by Jürgen Habermas and Harold Garfinkel, among others.
Шолу
Театрлық метафораны адам сөзінің шығу тегінен көруге болады, ол латын тілінен келген, «актерлер киетін маска» деген мағынаны білдіреді. Адам әртүрлі адамдардың (көрермендердің) алдында әртүрлі түрде мінез-құлық танытады (әртүрлі рөлдер ойнайды). Адам өзі қалаған бейнесіне сәйкес келетін киім (костюм) таңдайды. Олар достарынан, дастархан дайындаушылардан және безендірушілерден (қоғамдағы актерлер мен сахна тобынан) көмек сұрайды. Егер олар киімдерін өзгертуді қажет етсе немесе қонақтарының бірі туралы жағымсыз пікір айтқысы келсе, олар мұны басқалардың көзіне түспей (сахна артында) жасауға тырысады. Адамның өзін басқаларға қалай көрсетуі драматургия деп аталады. Драматургиялық көзқарас – басқа әлеуметтанулық теориялар мен теориялық аялардан ерекшеленетін бірнеше әлеуметтанулық парадигмалардың бірі, себебі ол адам мінез-құлқының себептерін зерттеудің орнына, жағдайды талдайды. Алайда, бұл мәселе әлеуметтануда пікірталас тудыруы мүмкін. «Frame Analysis» (1974) еңбегінде Гоффман былай деп жазады: «Маңыздысы – ол [адам немесе актер] өзінің рөлінің артында қандай адам екенін, оларға [басқаларға немесе көрермендерге] өзімен қарым-қатынасы арқылы түсіндіруі». Драматургиялық көзқарас осы көзқарасқа тірек болуы мүмкін, онда жеке тұлғаның өзіндігі актер мен көрермен арасындағы рөлдер мен келісім арқылы қалыптасады. Әлеуметтік жағдайларды анықтауда келісімнің маңызды рөл атқаруына байланысты, кез келген өзара әрекеттесудің нақты мағынасы жоқ деп есептеледі, оны қайта анықтауға болады. Драматургия өзара әрекеттесудің басты құрамы ретінде шырақтылықты баса көрсетеді, сондықтан ол «адамның өзара әрекеттесуіне толыққанды екі жақты көзқарас» деп аталады. Драматургиялық теория адамның жеке басы тұрақты және тәуелсіз психологиялық құрылым емес, керісінше, ол адамның басқалармен қарым-қатынас жасағанда үнемі жаңадан құрылады деп санайды. Драматургиялық модельде әлеуметтік өзара әрекеттесу адамдардың өмірін сахнадағы актерлердей талдаудан өткізеді. Бұл талдау мәртебе (ойынның бір бөлігіне ұқсас) және рөл (кейіпкерлердің диалогы мен іс-қимылын қамтамасыз ететін сценарий) тұжырымдамаларын қарастырады. Басқа біреумен қарым-қатынасқа түспес бұрын, адам өзі көрсеткісі келетін рөлді немесе әсерді дайындайды. Бұл рөлдер театрде «кейіпкерден шығу» деп аталады. Сахна артындағы қойылымға көруге тиіс емес адамның келіп бұзуы сияқты жағдайлар туындауы мүмкін. Сонымен қатар, кез келген жеке орындаудың көрермендері оның бағытын анықтауда қандай рөл атқаратынының мысалдары бар: мысалы, адам сөйлегенде сүрініп немесе түкіріп кетсе, көптеген кемшіліктерге көз жұму арқылы сыпайылық таныту. Драматургиялық талдау аясында командалар – «бірлескен ұстанымды» бөлісу үшін бір-бірімен ынтымақтасатын адамдар тобы. Команда мүшелері ақпаратпен бөлісуі керек, себебі қателіктер барлық қатысушыларға әсер етеді. Команда мүшелері сондай-ақ ішкі білімге ие және бір-бірінің өнерін аңғаруға қабілетті.
The theatrical metaphor can be seen in the origins of the word person, which comes from the Latin persona, meaning 'a mask worn by actors'. One behaves differently (plays different roles) in front of different people (audiences). A person picks out clothing (a costume) that is consistent with the image they wish to project. They enlist the help of friends, caterers, and decorators (fellow actors and stage crew) to help them successfully “stage” a dinner for a friend, a birthday party for a relative, or a gala for a fundraiser. If they need to adjust their clothing or wish to say something unflattering about one of their guests, they are careful to do so out of sight of others (backstage). One's presentation of oneself to others is known as dramaturgy. Dramaturgical perspective is one of several sociological paradigms separated from other sociological theories or theoretical frameworks because, rather than examining the cause of human behavior, it analyzes the context. This is, however, debatable within sociology. In Frame Analysis (1974), Goffman writes, "What is important is the sense he [a person or actor] provides them [the others or audience] through his dealing with them of what sort of person he is behind the role he is in." The dramaturgical perspective can be seen as an anchor to this perspective, wherein the individual's identity is performed through role(s) and consensus between the actor and the audience. Because of this dependence on consensus to define social situations, the perspective argues that there is no concrete meaning to any interaction that could not be redefined. Dramaturgy emphasizes expressiveness as the main component of interactions; it is thus termed as the "fully two sided view of human interaction." Dramaturgical theory suggests that a person's identity is not a stable and independent psychological entity, but rather, it is constantly remade as the person interacts with others. In a dramaturgical model, social interaction is analyzed in terms of how people live their lives, like actors performing on a stage. This analysis offers a look at the concepts of status, which is like a part in a play; and role, which serves as a script, supplying dialogue and action for the characters. Before interaction with another, an individual prepares a role, or impression, that he or she wants to make on the other. These roles are subject to what is, in theater, termed breaking character. Inopportune intrusions may occur in which a backstage performance is interrupted by someone who is not meant to see it. In addition, there are examples of how the audience for any personal performance plays a part in determining the course it takes: how typically people ignore many performance flaws out of tact, such as if someone trips or spits as they speak. Within dramaturgy analysis, teams are groups of individuals who cooperate with each other in order to share the 'party line.' Team members must share information as mistakes reflect on everyone. Team members also have inside knowledge and are not fooled by one another's performances.
Алдыңғы саты
Қоғамда әр адам өзін белгілі бір бейнеде көрсетуі күтіледі; алайда, егер адам қалыпты үлгіге қайшы келсе, қоғам оны көріп қалады. Сондықтан, адамдар "көрермендер" алдында костюм киіп, өзгеше әрекет етуге мәжбүр. Гоффман қоғамның осы қағидасын байқап, "алдыңғы сахна" тұжырымын жасады. "Күнделікті өмірдегі өздігінен ұсыну" атты кітабында Гоффман "жеке тұлғаның өнер көрсетуінің тұрақты және жалпылама жұмыс істейтін бөлігі, осы арқылы оның өнерін тамашалаушыларға түсіндіреміз" деп анықтайды. Алдыңғы сахна – адамның өнер көрсету кезінде қасақана немесе беймәлім түрде қолданатын стандартты экспрессивтік құралдар жиынтығы. Алдыңғы сахнада актер ресми түрде өнер көрсетеді және көрермен үшін мағынасы бар қағидаларды сақтайды. Жеке бейне – өнер көрсету үшін қажетті заттар мен құралдардан тұрады. Көрермендер бұл заттарды өнер мен актердің тұрақты бейнесі ретінде таниды. Жеке бейне екі негізгі аспектіге бөлінеді: мінез-құлық, ол актердің қалай ұстанысын білдіреді. Актердің мінез-құлқы көрерменге оның өнерінен не күту керектігін көрсетеді.
Within society, individuals are expected to present themselves in a certain way; however, when a person goes against the norm, society tends to notice. Therefore, individuals are expected to put on a costume and act differently when in front of the 'audience'. Goffman noticed this habit of society and developed the idea of front stage. In his book The Presentation of Self in Everyday Life, Goffman defines front as "that part of the individual's performance which regularly functions in a general and fixed fashion we define the situation for those who observe the performance. Front, then, is the expressive equipment of a standard kind intentionally or unwittingly employed by the individual during his performance." During the front stage, the actor formally performs and adheres to conventions that have meaning to the audience. Personal front consists of items or equipment needed in order to perform. These items are usually identifiable by the audience as a constant representation of the performance and actor. The personal front is divided into two different aspects:
manners, which refers to the way an actor conducts themselves. The actor's manner tells the audience what to expect from their performance.
Арқалық саты
Гоффман "Күнделікті өмірдегі өзіндік таныстыру" еңбегінде сахнаның артында "орындаушы тыныға алады; ол өзінің сыртқы бейнесін тастап, көріністегі сөздерін айтудан бас тартып, рөлінен шыға алады" деп түсіндіреді. Адам сахнаның артына қайтқанда, алдыңғы сахнада мақұлданбас едік әрекеттерді еркін білдіре алатынын сезінеді, осының өзі жеңілдік сезімін тудырады. Сахнаның артында іс-әрекеттер ешкімді емес, тек өзіндік қанағаттандыруға бағытталған. Сахнаның артында орындаушылар болады, бірақ көрермен болмайды, сондықтан орындаушылар рөлінен шығудан қорқа алмайды, себебі бұл қойылымды бұзбайды. Мұнда әртүрлі бейресми іс-әрекеттер немесе алдыңғы сахнада жасырылған шындықтар көрініс табуы мүмкін. Қысқасы, сахнаның арты алдыңғы сахнадан толыққанды бөлек, және осы жерде күнделікті орындауға дайындық жүргізіледі.
In The Presentation of Self in Everyday Life, Goffman explains that the back stage is where "the performer can relax; he can drop his front, forgo speaking in his lines, and step out of character." When the individual returns to the back stage, they feel a sense of relief knowing the actions that would not be condoned in the front stage are free to be expressed. In the backstage, actions are not to please anyone but the self. Back stage is where performers are present but audience is not, hence the performers can step out of character without fear of disrupting the performance. It is where various kinds of informal actions, or facts suppressed in the front stage, may appear. Simply put, the back stage is completely separate from the front stage, and it is where the performance of a routine is prepared.
Шекаралар/аймақтар
Шекаралар немесе айырымдар маңызды, себебі олар түрлі аймақтар арасындағы адамдардың қозғалысын болдырмай немесе шектейді. Орындаушылар кімге, қашан және қалай орындауға қолжетімділік бар екенін басқару үшін шекараларды игере білуі керек. Шекаралық құбылысты Виктор Тернердің лиминалдылық тұжырымы ерекше атап көрсетеді, осылайша ол қиялдағы кеңістікте ұзарады: ритуалдың семиотикасы. Шектіліктерді басқару бірнеше бағытта жүзеге асырылуы мүмкін; ең қарапайымы – негізгі цифрлық қосу/алып тастау сияқты (1 – 0). Қоғамда бір бөлігі болу немесе болмау негізгі құндылық ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ қоғам біртұтас немесе ағаш тәрізді емес, ризомалық жиынтық ретінде қабылданатындықтан, «шекараны бақылау» парадоксалды түрде орталық мәселеге айналады. Осылайша, социологияда, ритуалда және театр өнерінде лиминалдылықты зерттеу қоғамды тұрақтандыратын ойдан туған элементтерді ашады. Өту рәсімдері осыны бөліп тастау актісі ретінде көрінеді, ал диссоциация мұндай құбылыстың маңызды белгісі болып табылады. Қоғамнан шеттетуді жүзеге асыру, ойдағыдай орталық басқарудың қалыптасуы үшін маңызды болып көрінеді (салыстыраңыз: Мишель Фуко).
Borders, or boundaries, are important as they prevent or restrict movement of individuals between various regions. Performers need to be able to maneuver boundaries to manage who has the access to the performance, when and how. The border phenomenon is highlighted by Victor Turner's concept of liminality, and thus prolonged in the imaginable field: semiotics of ritual. The management of thresholds may be operated on several axes; the most crude is exclusion inclusion, similar to the basic digital on off (1 – 0). To be a part or not may be seen as the fundamental asset in a society, but as far society is perceived as a rhizomatic conglomerate, rather such than a unitary or arborescent whole. Border control, so to speak, becomes in a paradoxical fashion the central issue. Thus the study of liminality in sociology, ritual and theatre reveals the fictional elements underpinning society. Rites of passage seem to reflect this as the enactments of exclusion, and dissociation seem to be an essential feature of such. The enactment of exclusion from a society seem to be essential for the formation of an imaginary central governing (cf. Michel Foucault).
Қатыспайтын рөлдер
Көптеген қойылымдар көрермендердің белгілі бір ақпаратты (сырларды) білуіне кедері келтіруі керек. Осы мақсатта бірнеше мамандандырылған рөлдер жасалады.
Many performances need to prevent the audience from getting some information (secrets). For that, several specialized roles are created.
Қолдану
Драматургияны зерттеуге қатысушы байқау сияқты далалық жұмыстар арқылы ең жақсы қол жеткізіледі. Біріншіден, драматургия әлеуметтік қозғалыстардың билікті қалай жеткізетінін көрсету үшін пайдаланылған. Роберт Д. Бенфорд пен Скотт А. Хант «әлеуметтік қозғалыстарды кейіпкерлер мен қарсыластар түрлі салалардағы билік қатынастарын аудиторияның түсінуіне әсер ету үшін бәсекелес болатын драмалар ретінде сипаттауға болады» деп мәлімдеді. Билікке ұмтылушылар назар аудару үшін өздерін «сахнада» көрсетеді. Дегенмен, «сахна артындағы» жақтары да бар, бірақ оны байқау мүмкін емес. Бұл билік үшін күрес, драматургияның нағыз мысалы. Драматургияны (әсіресе, сахнадағы және сахна артындағы бейнелерді) түсінудің тиімді және күнделікті жолы – мейрамханадағы официантты еске алу. Официанттың басты қызығушылығы – «қызмет көрсету». Клиент әдепсіз мінез көрсетсе де, оның әдепті болуы күтіледі («клиент әрқашан дұрыс»), себебі бұл оның қызметтік міндеттерінің бір бөлігі. Олар демалыс бөлмесіне шыққанда басқаша сөйлейді: шағымданып, еліктеп, әріптестерімен бірге клиенттің қаншалықты жақтырмас және әдепсіз болғанын талқылайды. Осы мысалда официант клиенттермен сөйлескенде бір қылық көрсетеді, ал әріптестерімен сөйлескенде мүлдем басқаша. Драматургия техносаф зерттеулері деп аталатын ғылыми зерттеулердің жаңа, салааралық саласына да қолданылды, ол технологиялық қоғамдағы адамның жекелігін зерттейді. Әлеуметтік желілердегі профильдер тұрғысынан алғанда, пайдаланушылар мен олардың ізбасарлары онлайн әлеуметтік кеңістікті бөліседі. Әлеуметтік желідегі пайдаланушылар өздерінің профильдерін жасайды және ізбасарларына көрсеткісі келетін белгілі бір бейнені жасау үшін арнайы таңдалған жазбаларды жариялайды. Көбінесе бұл жасалған бейне – сыртқы көрініс қана. Бұл – өмір салтының «авторитеттік көрсетілісі». Пайдаланушы мен оның ізбасарлары арасындағы динамикада пайдаланушы өзін қалай және немен көрсетіп жатыр, оны бақылайды, ал ізбасарлар пайдаланушының өзін-өзі ұсынуын бақылайтын көрермендер, бірақ олардың өзі де сол сияқты өзін ұсынып жатады. Драматургия театр өнерінің барлық аспектілеріне де қолданылуы мүмкін.
Research on dramaturgy is best done through fieldwork such as participant observation. For one, dramaturgy has been used to depict how social movements communicate power. Robert D. Benford and Scott A. Hunt argued that "social movements can be described as dramas in which protagonists and antagonists compete to affect audiences' interpretations of power relations in a variety of domains." The people seeking power present their front stage self in order to captivate attention. However, the back stage self is still present, though undetectable. This is a competition of power, a prime example of dramaturgy. A useful, and everyday way of understanding dramaturgy (specifically front stage and back stage) is to think of a waiter or waitress at a restaurant. The main avenue of concern for the waiter is "customer service." Even if a customer is rude, one is expected to be polite ("the customer is always right") as part of their job responsibilities. They speak differently when going out to the break room: they may complain, mimic and discuss with their fellow peers how irritating and rude the customer is. In this example, the waiter acts a certain way when dealing with customers and acts a completely different way when with her/his fellow employees. Dramaturgy has also been applied to the emerging interdisciplinary domain of scholarly research known as technoself studies, which deals with human identity in a technological society. In terms of social media profiles, users and their followers share a social space online. Social media users create profiles and post things that are specifically curated to portray a certain image that they want their followers to see. Often times this curated image is a facade. This is an “authoritative performance” of ones lifestyle. A dynamic is created between the user and their followers where the user is in control of how and what represents them, while the followers are spectators to this presentation of the user's self but they themselves are also presenting themselves in the same way. Dramaturgy can also be applied to all aspects of theatre performers.