Кіріспе

АҚШ-тағы азаматтық іс жүргізуде қолданылатын термин – даулы сома (кейде юрисдикциялық сома деп аталады). Бұл термин азаматтық іс жүргізуде, әсіресе, белгілі бір сотқа талап арыз берушінің талап сомасының белгілі бір ең төменгі (немесе ең жоғары) шектен аспауы немесе одан жоғары болуы қажеттігімен байланысты қолданылады, содан кейін ғана ол сот істі қарауға құқылы болады.

Түрлілік бойынша құзыреті

АҚШ федералды соттарында бұл термин қазіргі уақытта тек әртүрлілік юрисдикциясы бойынша ашылған істерге қолданылады, яғни сот істі тек әртүрлі штаттардың азаматтары арасында болғандықтан ғана қарауға құқылы. Мұндай жағдайларда АҚШ Конгресі 28 U.S.C. § 1332(a) бойынша сот мұндай дауларды тек «даудың нысаны 75 000 доллардан артық болған жағдайда ғана» тыңдай алады деп белгілеген. Бұл сома бұрынғы жылдармен салыстырғанда айтарлықтай өсті. Конгресс алғаш рет 1789 жылғы Сот жүйесі туралы заңында әртүрлілік юрисдикциясын құрған кезде даудың сомасы талабын белгіледі, бұл АҚШ Конституциясының III бабына сәйкес оның өкілеттіктері шегінде 500 долларға тең болды. Ол 1887 жылы 2000 долларға, 1911 жылы 3000 долларға, 1958 жылы 10 000 долларға, 1988 жылы 50 000 долларға және, ақырында, 1996 жылы қазіргі 75 000 долларға дейін көтерілді. 1332-баптағы «асып түседі» деген сөздің қолданылуы даудың сомасы 75 000 доллардан жоғары болуы керек екенін білдіреді; егер даудың сомасы дәл 75 000 долларға тең болса, мемлекеттік соттан федералды сотқа ауыстырылған іс қайтадан мемлекеттік сотқа қайтарылуы тиіс.

Федералды сот төрелігі

Конгресс 1875 жылға дейін АҚШ Конституциясы, заңдары мен шарттарын бұзу туралы кез келген талаппен федералды соттарда қаралуына мүмкіндік беретін, біркелкі федералдық сұраққа қатысты сот юрисдикциясын құрмады. 1875 жылы Конгресс қазіргі заңда табуға болатын мынадай заңды қабылдады: "Аймақтық соттар АҚШ Конституциясы, заңдары немесе шарттары негізінде туындаған барлық азаматтық істер бойынша бастапқы юрисдикцияға ие болады". Ол кезде мұндай істерге, түрлі юрисдикциялық дауларға қойылатын талаптардың мөлшері бірдей болды. Конгресс 1976 жылы АҚШ-қа қарсы істерде, ал 1980 жылы барлық федералдық сұрақтар бойынша осы талапты жойды.

Талаптарды біріктіру

Егер бір талапкердің бір жауапкерге қарсы бірнеше байланысты емес талаптары болса, ол талапкер осы талаптарды біріктіре алады, яғни дау сомасын қанағаттандыру үшін сомаларды қосып есептей алады. Егер бірнеше жауапкер қатысса, талапкер бірнеше жауапкерге қарсы талап етілген соманы тек қана жауапкерлер бірлесіп жауапты болған жағдайда ғана біріктіре алады. (Middle Tennessee News Co., Inc. v. Charnel of Cincinnati, Inc., 250 F.3d 1077, 1081 (7th Cir. 2001)). Дегенмен, егер жауапкерлер жеке-жеке жауапты болса, талапкер әрбір жауапкерге қарсы дау сомасының талабын жеке қанағаттандыруы керек. Exxon Mobil Corp. v. Allapattah Services, Inc., 545 U. S. 546 (2005) ісі бойынша қабылданған 5-4 дауыспен шешімде, егер істе кем дегенде бір талапкер құзыретті соманы қанағаттандырса, федералды соттың түрлі сот ісі үшін қажетті сомаға жетпеген басқа талапкерлердің талаптары бойынша қосымша құзыреті бар екені белгіленді.

Құқықтық сенімділік тесті

Федералды сотта талас-тартыс сомасы жеткіліксіз болғандықтан шағымды қабылдамау стандарты өте жоғары. 1938 жылы судья Оуэн Робертс «құқықтық нақтылық тестін» енгізді, ол бүгінге дейін қолданылады:

Талаптың сот юрисдикциясын беруді негіздейтін сомадан кем екендігі құқықтық тұрғыдан нақты болуы керек. Айыпкердің сот юрисдикциясын беруге жеткілікті соманы өндіріп алу мүмкін болмауы, оның жаман ниетіне немесе юрисдикцияны жоюға дәлел бола алмайды. Бірақ егер талап арыздың өзінен талапкер талап еткен соманы өндіріп ала алмайтыны құқықтық тұрғыдан нақты болса немесе дәлелдерден сот талапкердің бұл соманы өндіруге ешқашан құқығы болмағанын және оның талабы юрисдикция беру мақсатында ғана жасалғанын толық сеніммен анықтаса, талап арыз қабылдамастан қалдырылады. Талап етілген залаптың мөлшерінің заңдылығы сот ісінің басында шешілетін маңызды құқықтық мәселе саналады. «Құқықтық нақтылық тесті» көбінесе жеке жарақаттар немесе өлім-жітімге байланысты істерде, егер жауапкер істі алуан түрлілік негізінде федералды сотқа ауыстырса, ал талапкер істі мемлекеттік сотқа қайтару туралы өтініш берсе, көп талқыланады. АҚШ-тың бірнеше штаты мұндай жағдайларда талапкерлерге шағымдарының ad damnum бөлімінде нақты соманы талап етуге тыйым салады, себебі адал емес адвокаттар сотта дәлелдей алмайтын үлкен сомаларды талап ету арқылы артық жариялануға себеп болатын мәселелер туындайды. Сондықтан, мұндай шағымдардың көпшілігі даулы соманы көрсетпейді, бұл жауапкерлерді федералды сотқа талапкерлер теориялық тұрғыдан 75 000 доллардан астам соманы өндіре алатынын дәлелдеуге мәжбүр етеді, сонымен бірге талапкерлерге ешқандай құқық жоқ екенін де дәлелдеу керек.

Мемлекеттік соттарда

Әр штаттың өз соттары үшін дау сомасының талаптарын белгілеуге құқығы бар, бірақ әр мемлекет азаматтарына өз құқықтары бұзылған жағдайда, тіпті ешқандай қаржы талап етпесе де, сотқа жүгіну мүмкіндігін ұсынуы керек. Көптеген штаттарда бірнеше сатылы сот жүйесі бар, олардың әрқайсысының дау сомасының талаптары жоғары сатыдағы сотқа қол жеткізу үшін орындалуы тиіс. Мысалы, Вирджиния штатындағы ең төменгі сатыдағы сот – Вирджинияның жалпы округтік соты, дау сомасы 4500 доллар немесе одан аз болатын істерді қарауға ерекше құзыреттілікке ие, ал 4500 доллардан 25000 долларға дейінгі сомалардағы істерді Вирджиния округтік сотымен бірлесіп қарауға құқылы. Вирджиния округтік соты, өз кезегінде, дау сомасы 25000 доллардан асатын жағдайларда ғана толық құзыреттілікке ие. Калифорния сияқты кейбір штаттар барлық соттарды біріктірудің тиімдірек екендігіне шешім қабылдады, бұл судьялар мен көмекші персоналды қажеттілікке қарай оңай ауыстыруға мүмкіндік береді. Алайда, Калифорнияда дау сомасы 25000 долларға дейінгі барлық сот істері «кіші азаматтық істер» деп жіктеледі және сот шығындарын төмендетуге бағытталған арнайы жеңілдетілген процедуралық ережелерге бағынады.