Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия басып алған Еуропадағы екінші ірі гетто – Лодзь геттосы немесе Лицманштадт геттосы (Лодзь қаласының нацистік неміс атауынан кейін) Польшаға жасалған шабуылдан кейін неміс билігінің поляк еврейлері мен ромдары үшін құрған нацистік гетто болды. Варшава геттосынан кейін Германия басып алған Еуропадағы екінші үлкен гетто осы гетто еді. Лодзь қаласында орналасқан бұл гетто бастапқыда Вартегау провинциясын «еврейсіз» етудің кең ауқымды жоспарының алғы қадамы ретінде қарастырылған. Бірақ кейіннен нацистік Германия мен әсіресе Вермахт үшін соғыс жабдықтарын өндіретін ірі өнеркәсіптік орталыққа айналды. Барлығы 210 000 еврей осы геттодан өтті, бірақ кеңес әскері келген кезде жасырынып қалғандарының саны 877 ғана болды. Польшаға шабуыл жасалғанға дейін Лодзьде тұрған 10 000-ға жуық еврей басқа жерлерде Холокосттан аман қалды. Нацистік Германия Лодзьді жаңа Вартегау аймағына тікелей қосып, 1914 жылы осы аймақта неміс әскерлерін басқарған неміс генералы Карл Лицманның құрметіне қаланың атын Лицманштадт деп өзгертті. Нацистік Германия билігі қаланы «тазалауды» мақсат етті. Барлық поляк еврейлерін генерал-губернаторлыққа жер аудару жоспарланды, ал поляктардың еврей емес халқының саны айтарлықтай қысқартылып, Германия үшін құлдық еңбек күшіне айналдырылуы тиіс болды. Геттоны құру туралы алғашқы ресми бұйрық 1939 жылдың 10 желтоқсанында жаңа нацистік губернатор Фридрих Үбельхордан шықты. Ол жергілікті еврейлерді ұстау және жаппай көшіруде полиция органдарының ынтымақтастығын қажет етті. Соғыс басталғанға дейін Лодзь – көп мәдениетті қала болды. Ондағы тұрғындардың 8,8 пайызы этникалық немістерді құраса, австриялық, чех, француз, орыс және швейцариялық бизнесмендердің отбасылары қаланың дамыған экономикасына үлкен үлес қосты. 1940 жылдың 8 ақпанында немістер еврейлердің тұратын жерін Ескі қала мен оған іргелес Балути ауданындағы белгілі бір көшелермен шектеуге бұйрық берді. Осы көшіруді жеделдету үшін Орпо полициясы 1940 жылдың 57 наурызында «Қанды бейсенбі» деп аталған шабуылды бастады. Осы шабуылда 350 еврей үйлерінде және олардың сыртында қаза тапты. Келесі екі айда ағаш және сым торлардан жасалған қоршаулар орнатылып, геттоны қаланың қалған бөлігінен бөліп тастады. 1940 жылдың 1 мамырында еврейлер гетто қабырғаларының ішінде ресми түрде жабылып қалды. Келесі жыл ішінде Германия басып алған Еуропаның алыс елдерінен, тіпті Люксембургтен де еврейлер жойқын лагерлерге жол тартқанда геттоға жер аударылды.
The Łódź Ghetto or Litzmannstadt Ghetto (after the Nazi German name for Łódź) was a Nazi ghetto established by the German authorities for Polish Jews and Roma following the Invasion of Poland. It was the second largest ghetto in all of German occupied Europe after the Warsaw Ghetto. Situated in the city of Łódź, and originally intended as a preliminary step upon a more extensive plan of creating the Judenfrei province of Warthegau, the ghetto was transformed into a major industrial centre, manufacturing war supplies for Nazi Germany and especially for the Wehrmacht. A total of 210,000 Jews passed through it; but only 877 remained hidden when the Soviets arrived. About 10,000 Jewish residents of Łódź, who used to live there before the invasion of Poland, survived the Holocaust elsewhere. Nazi Germany annexed Łódź directly to the new Warthegau region and renamed the city Litzmannstadt in honour of a German general, Karl Litzmann, who had led German forces in the area in 1914. The Nazi German authorities intended to "purify" the city. All Polish Jews were to be expelled to the Generalgouvernement eventually, while the non Jewish population of Polish people reduced significantly, and transformed into a slave labour force for Germany. The first known record of an order for the establishment of the ghetto, dated 10 December 1939, came from the new Nazi governor Friedrich Übelhör, who called for the cooperation of major policing bodies in the confinement and mass transfer of the local Jews. Łódź was a multicultural mosaic before the war began, with about 8.8% ethnic German residents on top of Austrian, Czech, French, Russian and Swiss business families adding to its vibrant economy. On 8 February 1940, the Germans ordered the Jewish residence to be limited to specific streets in the Old City and the adjacent Bałuty quarter, the areas that would become the ghetto. To expedite the relocation, the Orpo Police launched an assault on 57 March 1940, known as "Bloody Thursday", in which 350 Jews were fatally shot in their homes, and outside. Over the next two months, wooden and wire fences were erected around the area to cut it off from the rest of the city. Jews were formally sealed within the ghetto walls on 1 May 1940. Over the coming year, Jews from German occupied Europe as far away as Luxembourg were deported to the ghetto on their way to the extermination camps.
Геттодағы полиция
Қаланың еврей және еврей емес халқы арасында кез келген қарым-қатынас болмауын қамтамасыз ету үшін, геттоның периметрін күзетуге екі неміс тәртіп полициясы батальоны тағайындалды, соның ішінде Гамбургтен келген 101-ші резервтік полиция батальоны. Гетто ішінде, тұтқындардың қашуына жол бермеу үшін еврей полициясы құрылды. 1940 жылдың 10 мамырында Лодзьде еврейлер мен еврей емес тұрғындар арасындағы кез келген коммерциялық сауда-саттыққа тыйым салатын жарлық күшіне енді. Жаңа неміс жарлығына сәйкес, геттодан тыс жерде ұсталғандар көзқарасынан атып өлтіруге жазаланатын болды. "Арийлік" жағында тұратын адамдармен байланыс та қиын болды, себебі Лодзьде нацистерге адал 70 мың этностық неміс азшылығы (Фольксдойче) болды. 1941 жылдың 16-22 маусымы аралығында (нацистік Германияның "Барбаросса" операциясын бастар сәтінде) еврейлер 206 адамның қаза болғанын және тікенді сымның жанында екі әйелдің атылғанын хабарлады. Польшадағы басқа геттоларда тамақ пен өндірілген тауарларды контрабандаға салып, геттолар мен сыртқы әлем арасында дамыған жасырын экономика пайда болды. Бірақ Лодзьде бұл қатаң қауіпсіздік шараларының кесірінен іс жүзінде мүмкін емес еді. Яһудилер тамақ, дәрі-дәрмек және басқа да қажетті жабдықтаулар үшін толығымен неміс билігіне тәуелді болды. Жағдайды одан да ушықтыру үшін, геттодағы жалғыз заңды валюта – арнайы жасалған гетто валютасы болды. Аштыққа ұшыраған яһудилер қалған мүлкін және жинаған ақшасын осы қағаз ақшаға айырбастап, осылайша қалған мүлкінен айырылу процесіне көмектесті. 1940 жылдан бастап гетто өз валютасын – Лодзь гетто маркасын пайдаланды, ол геттодан тыс жерде құндылығы жоқ еді. Басқа валюталарды пайдалануға тыйым салынды.
Ұйым
Лодзь геттосы әкімшілік тұрғыдан қалалық кеңеске бағынды. Бастапқыда қала әкімі Кароль Мардер қамтамасыз ету және экономика бөлімінен Цегельняна көшесіндегі (қазіргі Джарача 11) гетто бөлімшесін бөліп шығарды, оның басшысы алдымен Йоханн Молденхауэр, содан кейін Бременнен келген саудагер Ханс Бибоу болды. 1940 жылдың қазанынан бастап бұл мекеме қалалық кеңестің тәуелсіз бөлімі – Геттовервальтұнг деңгейіне көтерілді, ол қала әкімі Вернер Вентцкиге бағынды. Бастапқыда гетто тақтасының негізгі міндеттері – азық-түлікпен, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету және геттоны қаламен үйлестіру болды. Бірақ көп ұзамай тұрғындар тоналанып, барынша пайдаланыла бастады, нәтижесінде гетто азық-түлік рационының жетіспеуімен және өмірдің қиын жағдайларымен мәжбүрлі еңбек лагеріне айналды. 1942 жылдан бастап Ханс Бибоу және оның орынбасарлары Йозеф Хамерле мен Вильгельм Риббе гетто тұрғындарын іріктеу және орын ауыстыруда белсенділік танытты, ал Бибоудың коммерциялық қабілеттерін Варта аймағының орталық билігінің шенеуніктері тез бағалады. Бибоу геттоның нақты билеушісіне айналды, ал Геттовервальтұнг қызметкерлерінің саны қарқынды өсті – 1940 жылдың мамырында 24 адамнан 1942 жылдың ортасына қарай 216-ға дейін. Жергілікті халықты ұйымдастыру және тәртіпті сақтау үшін неміс билігі Лодзьде еврей кеңесін, жалпы Юденрат немесе Ältestenrat ("Ақсақалдар кеңесі") құрды. Нацистер тағайындаған Юденрат төрағасы Хаим Румковский болды (1939 жылы 62 жаста). Күні бүгінге дейін ол Холокост тарихындағы ең даулы тұлғалардың бірі саналады. "Хаким Хаим" деп қысыммен аталатын Румковскийге нацистік шенеуніктер бұрын-соңды болмаған өкілеттік берді, ол геттода тәртіпті сақтау үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға рұқсат берді. Нацистік Амтлейтер Ханс Бибоуға тікелей бағынышты Румковский геттоны соғыс қажеттіліктері үшін өнім өндіретін өнеркәсіптік базаға айналдыру үшін автократиялық басшылық стилін қабылдады. Яһудилердің өнімділігі тіршілікті қамтамасыз етеді деп сенген ол халықты күн сайын 12 сағат жұмыс істеуге мәжбүр етті, жағдайлар өте қиын болса да, калория мен белок жетіспеді. 1941 жылдың 29 шілдесінде тексеруден кейін геттоның психиатриялық ауруханасының көптеген пациенттері алып келініп, қайта оралмады. "Мысалы, олар түнде неліктен тыныштандыратын дәрілер салынғанын түсінді. Нацистердің өтініші бойынша скополамин инъекциясы жасалды". Лодзьдің солтүстігінде, Чельмно қаласында, Кульмхофта газбен өлтіру операциясы 1941 жылдың 8 желтоқсанында басталды. Екі аптадан кейін, 1941 жылдың 20 желтоқсанында, Румковскийге немістердің бұйрығымен Юденраттың іріктеуі бойынша геттодан 20 000 еврейдің белгісіз лагерлерге депортацияланатыны туралы хабарлау тапсырылды. Депортацияланғандардың алғашқы тобын таңдауға көмектесу үшін Эвакуация комитеті құрылды: жұмыс істеуден бас тартқан немесе жұмыс істей алмайтын адамдар, сондай-ақ геттоға келген босқындарды пайдаланып, өздерінің негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруға тырысқандар. 1942 жылдың қыркүйегінде Румковский мен Лодзь еврейлері эвакуацияланғандардың тағдырын түсінді, өйткені барлық жүктері, киімдері және олардың тұтқындарының жеке құжаттары "өңдеу" үшін геттоға қайтарылды. Құлдықпен жұмыс істейтіндер депортация өлімге алып келеді деп күдіктенді, тіпті олар еврейлердің толық жойылуы жоспарланғанын түсінбесе де. Олар немістердің балалар ауруханасына шабуыл жасағанын көрді, онда барлық науқастар жиналып, ешқашан қайтып келмейтін жүк машиналарына отырғызылды (кейбіреулері терезеден лақтырылды). Жаңа бұйрық бойынша 24 000 еврей депортацияға жіберілді. Геттода кімді беру керектігі туралы қызу пікірталас болды. Румковский еврейлердің тірі қалудың жалғыз мүмкіндігі Рейх үшін араласусыз өнімді жұмыс істеу қабілетіне байланысты екеніне ең сенімді болды. Қорқынышқа қарамастан, ата-аналар балаларын депортацияға беруден басқа амалдары қалмады. Кейбір отбасылар, болмай қалмас жағдайдан құтылу үшін, ұжымдық түрде өз-өзіне қол жұмсады. Депортация біршама уақытқа тоқтады, бірақ гетто тазартылғаннан кейін ғана. 89 446 еңбекке қабілетті тұтқын қалды. Қазан айында неміс әскерлерінің саны азайтылды, өйткені олар енді қажет емес еді. Неміс полициясының 101-ші резервтік батальоны геттодан шығып, Треблинка, Белжец және Собиборға тікелей байланысы бар поляк қалаларында еврейлерге қарсы операцияларды жүргізді. Сонымен қатар, 1942 жылдың желтоқсанында геттоның жанында 8 мен 14 жас аралығындағы христиан балаларына арналған сирек лагерь құрылды, олар тек биік тақтайдан жасалған қоршаумен бөлінген. Халықаралық іздеу қызметі мәліметінше, ата-аналары қайтыс болған 12-13 мың поляк жасөспірімдері "Киндер КЗ Лицманштадт" арқылы өтті. Немісшелендіру процесінен өтуге жаратылған балалар геттоның өнеркәсіптік өнімдерімен тығыз байланысты жұмыстарды атқарды, еврей оқытушыларының көмегімен. 1942 жылдың соңынан бастап соғыс қажеттіліктері үшін өнім өндіруді тәуелсіз неміс басқару кеңесі (Геттовервальтұнг) үйлестірді. 1943 жылы екі шағын аурухана құрылды, бірақ оған қарамастан, әр ай сайын жүздеген азап шеккен тұтқындар қайтыс болды. 1944 жылдың қаңтарында Лодзьде әлі 80 000 еврей жұмысшысы тірі қалды.
Польшалық балаларға арналған лагерь
1942 жылы 28 қарашада поляк балалары үшін лагерь ашылды. Лагерьдің ресми атауы "Польшалық жастарды оқшаулауға арналған қауіпсіздік полициясының Лицманштадт лагері" (Polen Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt) болды; алайда, лагерь Пржемыслова көшесіндегі лагерь деп белгілі болды. Лагерьде 8-16 жас аралығындағы, ата-анасынан айырылған немесе ұрлық сияқты қылмыстарда айыпталған балалар орналастырылды. 1000-нан астам бала ата-аналарынан бөлек тұрып, күніне сегіз сағат жұмыс істеді. Оларға азық-түлік мөлшері жеткіліксіз болды, суға, жылытуға және дәретханаға қол жеткізе алмады. Күзетшілер оларды азаптап, ұрып-сапалап жүрді. Лагерь Лодзь геттосы таратылғанға дейін жұмыс істеді.
Тарату
1944 жылдың басында Лодзь геттосының соңғы тағдыры жоғары дәрежелі нацистер арасында талқыланды. 1942 жылдың күзінде Хелмноға депортациялардың бірінші толқыны аяқталды; 72 000-нан астам адам "қажетсіз" деп танылып, өлтірілді. Осы мақсат үшін газды пайдалану қайтадан басталды. Сонымен қатар, қару-жарақ министрі Альберт Шпеер геттоны майлы еңбек күшінің көзі ретінде сақтап қалуды ұсынды. 1944 жылдың 15 шілдесінде пойыз қатынасы екі аптаға тоқтатылды. 1944 жылдың 1 тамызында Варшава көтерілісі басталды, соның салдарынан Лодзь геттосының қалған тұрғындарының тағдыры шешілді. Соңғы кезеңде шамамен 25 000 тұтқын Хелмнода өлтіріліп, денелері дереу өртенді. Геттоны тазалау үшін біршама адам тірі қалды. 1945 жылдың 19 қаңтарында кеңес әскері Лодзь қаласына кірген кезде 877 еврей тірі қалды, олардың 12-сі балалар еді. Лодзь қаласына басып кірмес бұрын 223 000 еврей болған, ал Холокосттан басқа жерлерде барлығы 10 000-ы ғана аман қалды.
Қарсылық түрлері
Лодзь геттосының ерекше жағдайы қарулы қарсылықты мүмкін етпеді, мұндай қарсылықтар нацистік оккупациядағы Польшаның басқа геттоларында болды, мысалы Варшава геттосының көтерілісі, Белосток геттосының көтерілісі, Вильно геттосындағы көтеріліс, Ченстохова геттосының көтерілісі, сондай-ақ Польшаның басқа қалаларындағы ұқсас көтерілістер. Румковскийдің үстемдік автократиясы, оның үстемдігі мен мерзімді жазалаулары, еврейлердің азық-түлік, содан кейін қару-жарақтарды геттоға жеткізуге тырысуларының сәтсіздігі, сондай-ақ өнімділік өмірді қамтамасыз етеді деген жаңылыс сенім, қарулы көтеріліс әрекеттеріне кедергі келтірді. Қарсылықтың ерекше формалары символдық, poleмикалық және қорғаныс сипатында болды. Бастапқы кезеңде символдық қарсылық геттодағы адамдардың бай мәдени және діни өмірінде көрінді. Бастапқыда олар 47 мектеп және балабақша құрды, олар қиын жағдайларға қарамастан жұмыс істеді. Кейіннен мектеп ғимараты Польшаның басқа аймақтарынан келген 20 мыңға жуық тұтқынға жаңа тұрғын үй ретінде берілгенде, әсіресе аналары жұмыс істеуге мәжбүр болған кішкентай балаларға арналған басқа да мүмкіндіктер жасалды. Мектептер балаларды азық-түлікпен қамтамасыз етуге тырысты, тіпті рацион жеткіліксіз болған жағдайда да. 1941 жылы мектептер жабылғаннан кейін көптеген фабрикалар аналары жұмыс істейтін балаларға арналған заңсыз балабақшаларды ашуды жалғастырды. Саяси ұйымдар да жұмыс істеді және рациондар қысқартылғанда ереуілдерге қатысты. Бір ереуіл зорлық-зомбылыққа ұласып, оны басу үшін неміс Orpo полициясы шақырылды. Сонымен қатар, мәдени өмірдің байлығына театрлар, концерттер және тыйым салынған діни жиындар кірді, олардың барлығы адамгершілікке қарсы ресми әрекеттерге қарсы тұрды. Бұл кезеңде еврейлердің күнделікті өмірі туралы көптеген ақпаратты YIVO-дан Люкян Доброшёцкийдің гетто архивінен табуға болады. Еврей кеңесінің статистикалық бөлімінің фотографтары ресми жұмыстан басқа күнделікті көріністер мен қатыгездіктерді заңсыз түрде суретке түсірді. Олардың бірі, Генрик Росс, негативтерді жерлеп, азаттыққа шыққаннан кейін 12 Ягеллонская көшесінде қазып шығарды. Осы архивтің арқасында геттоның нақты жағдайы сақталды. Архивистер сондай-ақ гетто энциклопедиясын және күнделікті өмірде пайда болған жергілікті жаргонның сөздігін құра бастады. Яһуди халқы бірнеше заңсыз радиостанцияларды ұстап, сыртқы әлемдегі оқиғалардан хабардар болды. Бастапқыда радио неміс тілінде ғана хабар таратқандықтан, оны күнделіктерде "Өтірікші" деп атады. Геттода жылдам тараған жаңалықтардың бірі - одақтастардың Нормандияға шабуыл жасағаны туралы хабар болды. Өндіріс неміс соғыс машинасы үшін маңызды болғандықтан, жұмыстың баяулауы да қарсылықтың бір түрі болды. Кейінгі жылдары солшыл жұмысшылар Вермахт атынан өндірістің өсуіне кедергі келтіру үшін "P.P." (pracuj powoli, яғни "баяу жұмыс істе") деген ұранды қабылдады.
Құтқару және құтқару жұмыстары
Лодзь қаласынан бірнеше поляктар Яд Вашемнің Иерусалимдегі "Ұлттар арасындағы Адал" атағымен марапатталды. Бір жыл өткен соң, саябақ Towarzystwo Urbanistów Polskich ұйымынан қала құрылысы бойынша жоғары награда алды. Лодзь қаласында еврейлерге көмектескен поляктардың бірі – католик акушер Станислава Лезчинская болды. Ол және оның отбасы көптеген еврей қашқындарына тамақ, киім және жалған құжаттармен көмектесті. Бірақ, ақырында олар немістермен тұтқындалды. Ол және оның қызы Аушвицке депортацияланды. Кейіннен ол көптеген еврей балаларын құтқаруға жасаған тырыстарымен танылды; оның ұлдары Маутхаузен тас карьеріне жіберілді.