Кіріспе

1894 жылғы Ұлыбритания мен Жапония арасындағы келісім

1894 жылғы 16 шілдеде Ұлыбритания мен Жапония қол қойған Англо-жапондық сауда және теңіз қатынасы туралы келісім (日英通商航海条約) маңызды келісім болды; ол Жапониядағы тең емес шарттар мен территориялық құқықтар жүйесінің аяқталуын білдірді. Келісім 1899 жылғы 17 шілдеде күшіне енді. Осы күннен бастап Жапониядағы британдық азаматтар британдық заңдардың орнына жапондық заңдарға бағынуға міндетті болды. Осы күннен бастап Қытай және Жапония үшін Ұлыбританияның Жоғарғы соты, оған бағынышты Жапониядағы Ұлыбритания соты және әрбір келісім портындағы консулдық соттардың құзыреті тоқтатылды, аяқталмаған істерді қараудан басқа. Осы күннен бастап британдық азаматтар жапондық соттардың құзырына бағынды.

Өмірбаян

1853 жылдың ақпан айында Ресей Комодор Мэтью Перри бастаған АҚШ флотының Норфолктен Жапонияға кететінін білді. Содан кейін патша Александр II экспедиция ұйымдастырып, оны адмирал Евфимий Путятинге тапсырды. Ресейлік делегация 1853 жылдың 12 тамызында, американдықтардан бір ай кейін Нагасакиге келді және 1855 жылдың 7 ақпанында Токугава сёгунатымен Шимода шартын жасасуға әкелетін келіссөздерді бастады. Бірақ американдықтар мен ресейліктердің маневрлері назарсыз қалған жоқ. 1854 жылдың 23 маусымында парламенттік сұрақтар кезінде лорд Джон Расселл Гонконг губернаторы сэр Джон Боурингке Комодор Перридің Жапониядағы әрекеттерін қадағалауға бұйрық бергенін мәлімдеді. Алайда, Шығыс Үндістан және Қытай бекетінің командирі Джеймс Стирлинг сол кезде мұндай бастаманы маңызды деп санамады. Қырым соғысының басталуы британдықтарды жобаны қайта қарауға мәжбүр етті. Адмирал Стирлингке патшаның Тынық мұхиты флотын жаулап алу немесе батыру міндеті жүктелді. Адмиралтейство ресейліктердің жапон порттарын пайдалануына жол бермеуді басты мақсат етті, бірақ Стирлинг бұл Күншығыс Елімен келісім жасауға тамаша мүмкіндік деп ойлады. 1854 жылдың 7 қарашасында Нагасаки портына келген ол жапон билігімен келіссөздер жүргізуге мүмкіндік алды. Келіссөздер негізінен соғыс мәселелеріне қатысты және соғыс кезеңінде жапон суларындағы теңіз трафигін реттеді, нәтижесінде ел шет мемлекеттік кемелер үшін қайтадан жабылды. 1854 жылдың 14 қазанында ағылшын-жапондық достық шартына қол қойылды, алайда бұл келісім британдықтарға ешқандай айқын коммерциялық артықшылықтар бермеді.

Лорд Элгиннің миссиясы

1854 жылғы ағылшын-жапон достық шарты туған жерінде әртүрлі пікірлерге бөлінді. Сыртқы істер министрлігі адмирал Стирлингтің еңбегін жоғары бағалады, ал Ұлы адмирал Джеймс Грэм оған Парламентте құрмет көрсетті. Бірақ ең көп сынды Қытайда тұратын британдық азаматтар білдірді, олар жапон елімен сауда-бизнесін кеңейтуді үміттенеді. Алайда, кейінгі британдық экспедициялары осы келісімдердің шогунатқа айтарлықтай артықшылықтар бергенін көрсетті. Жапон үкіметі шетелдік сауданы бақылауға ниеттенді және кез келген өзгеріс олардың қадағалауымен жүзеге асуы керек еді. 1855 жылдың тамызында Сыртқы істер министрі лорд Кларендон Гонконг губернаторы сэр Джон Боурингке Жапонияда Ұлыбритания үшін маңызды саудалық жеңістерге қол жеткізу міндетін тапсырды. Бірақ Қытайдағы Екінші опиум соғысының басталуы және Үндістандағы сепойлердің бүліктері Ұлыбританияны күштерін осы аймақтарда шоғырландыруға мәжбүр етті, бұл күншығыс еліне қатысты кез келген әрекетті кейінге қалдырды. Қытайдағы соғыс Ұлыбритания атынан Джеймс Брюс, Эльгин графының 8-ші ұрпағы қол қойған Тяньцзинь шартымен аяқталды. Қытаймен келісімге қол қойғаннан кейін, ол шағын флотпен Жапонияға жіберілді. Оның міндеттеріне королева Викторияның сыйы ретінде шогунға «Император» бу кемесін табыстау және бұрынғы келісімді қайтадан келісу кірді. Дегенмен, келесі келіссөздер шогунаттың ішкі дағдарыстарын және көптеген даймиолардың батысқа деген қарсылығын көрсетті. Жаңа ағылшын-жапондық достық және сауда шарты 1858 жылдың 26 тамызында Эдо қаласында қол қойылды. Келісім шетелдік дипломаттарға елдің ішкі аймақтарына кіруге мүмкіндік берді және экстратерриториялық құқықты бекітті. Бұл құқық бойынша, жапондықтарға немесе кез келген басқа елдің азаматтарына қарсы қылмыс жасаған барлық британдық азаматтар Ұлыбритания заңдарына сәйкес консулдар немесе басқа тағайындалған органдармен сотталуға тиіс еді.

Ішкі шиеленістік

Келісімге қол қою жапон халқының ашу-ызасына ұшырады, олар шетелдік сауданың кеңеюіне қарсы болды. Жапон және британдық биліктер өз азаматтарын бақылауға шамалары келмеді. Теңізшілер, көбінесе маскүнемдер мен шеттен келгендер, жергілікті тұрғындарды үнемі мазалап, ал самурайлардың батыстықтарға қарсы агрессиясы күшейді. Сақтанды халық шетелдіктерге шын нилетті жек көру сезімін дамытты және оларды елден шығарып жіберуді қатты қалады. Сондықтан, Жапониядағы жағдайдың сезімтал екенін біліп және өз мүдделерін қорғауға тырысқан британдықтар сақтықпен әрекет етуге ұмтылды. Жаңа бас консул Гарри Паркс Токугава шогунаты мен императорлық күштер арасындағы күшейіп келе жатқан бәсекелестікте елді бейтарап ұстауға тырысты, бұл кейін Бошин соғысына әкеп соқты.

Ивакура миссиясы

Азамат соғысындағы жеңістен кейін император Муцухито елді жаңғыртудың күрделі жұмысын бастады. Бұрынғы шарттарды қайта келісу және батыс мәдениеті мен технологиясын жақсырақ зерттеу мақсатында Ивакура Томоми басшылығымен әлемді аралап шығу экспедициясы ұйымдастырылды. Англияда ол 1872 жылғы қарашада британдық сыртқы істер министрі лорд Гранвиллмен жемісті келіссөздер жүргізді, онда Жапониядан шарттарды тиімді түрде қайта келісу және экстратерриториялық құқықты жою алдында заңдарын жаңғырту сұранысты. Жапон институттарын жаңғырту императорлық үкімет үшін басымдыққа айналды. Экстратерриториялық құқық бұрын британдық азаматтарды қорғау үшін енгізілген, бірақ жапондықтар батыстықтар да сақтай алатын сенімді заң жүйесін құрғанда, ол енді қажет болмас еді.

Жапонияның жаңғыруы

Халықаралық аренада императорлық үкіметтің барлық күш-жігері «Теңсіз келісімдер» деп аталатын келісімдерді жоюға бағытталды. Бұл келісімдер, шын мәнінде, Жапон мемлекетінің Батыс елдеріне деген түсінікті бағыныштылығын бекітетін, бір жақты және өзара емес шарттар еді. Британдық билік үшін, экстратерриториялық қағида Жапониядағы британ азаматтарын жапон заңдарынан қорғау үшін қажет болды, олар варварлық және шамадан тыс қатыгез деп есептелді. Сонымен қатар, нақты ережелердің болмауы және даймиолардың өз иеліктерінде толық заң шығару және сот билігіне ие болуы қосымша кедергі болды. Сондықтан императорлық үкімет маңызды заңнамалық реформалар жүргізуге кірісуге тиіс болды. 1871 жылы хандарды жою туралы жарлық шығарылды, даймиолардың аумақтары префектураларға қайта ұйымдастырылды, ал сол жылы Микадо өлім жазасы мен дене жазасын азайтуға ұмтылды. 1873 жылдың мамыр айында азаптауды қылмыстық жаза ретінде тоқтатуды, өлім жазасын одан әрі шектеуді және дене жазасын дерлік толық жоюды көздейтін жаңа қылмыстық кодекс әзірленді. Дегенмен, бұл өзгерістер экстратерриториялықты жою үшін жеткіліксіз болды, ол елдің түрлі елшіліктерінде үздіксіз талқыланып отырды.

Халықтық қарсылық

1882 жылы жапон халқы баспа өнерін пайдаланып, сот және тарифтер бойынша толық дербестік талап ету үшін жұмылдыра бастады. 1886 жылдың 15 маусымында императорлық билікті қанағаттандыру мақсатында ағылшын-неміс делегациясы екі түрлі ұлттан шыққан тараптар арасындағы істерді қадағалау үшін елде аралас соттарды енгізу жоспарын ұсынды. Мұндай тәжірибе Мысырда сәтті сынақтан өткен және бұл экстратерриториялық құқықты жоюға жасалған кезеңдік қадам болуы мүмкін деп есептелді. Алайда, бұл ұсыныстың мәтіні жапон газеттерінде жарияланған кезде, халық оған ашық қарсылық білдірді, мұндай сот реформасын қорлаушы және қауіпті деп санады. Бұл наразылық жапон үкіметін батыс дипломаттарына қатысты қатаң ұстанымға итермеледі, нәтижесінде үлкен державалардың ашылуына үміттенген кезде келіссөздер тоқтап қалды. 1888 жылдың ақпанында Окума Шигенобу Сыртқы істер министрі болды. Ол батыс державаларымен жеке-жеке келіссөздер жүргізуді жөн көрді, себебі олардың біреуін жаңа шартқа қол қоюға көндіре алса, қалғандары да соған ілесуге мәжбүр болады деп сенді. Ол Жапонияға көбірек жеңілдіктер беруге дайын болған, кішігірім державаға жүгінуді шешті. Таңдау Жапонияда тұрғындары жоқ және оған көп сауда жасамайтын Мексикаға түсті. 1888 жылдың 30 қарашасында Вашингтонда екі ел арасындағы достық, сауда және теңіз шарттарына қол қойылды. Бұл шарт алғаш рет қол қойған тараптар арасында тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етті, өйткені Сыртқы істер министрі Матиас Ромеро мексикалық азаматтардың Жапонияның ішкі аймағында сауда жасау және тұру құқығына ие болуы үшін экстратерриториялық құқықтан бас тартты. Алайда, бұл жетістік Ұлыбритания мен Францияның араласуымен тез күйреп, олар осы жеңілдіктерді өздеріне де қолдану үшін ең жақсы ұлт шарттарын пайдаланды. Жапонияға қатысты державалардың көзқарасына оң әсер еткен оқиғалардың бірі – императордың 1889 жылдың 11 ақпанында жариялаған конституциясын беруі болды. Бұл оқиға жапон институттарының батыстануындағы маңызды қадам болды, енді оның пруссиялық үлгідегі екі палаталы диеті болды. Дегенмен, мұндай парламент келісімдерді қайта қарау келіссөздері үшін өте қиындық тудырар еді. Халық сайлаған және саяси тәжірибесі аз төменгі палатаның өкілдері батысқа жеңілдіктер беруге қарсы болып, үкіметтің жұмысына кедергі келтіруі мүмкін еді, ал көшелерде қолданыстағы шарттарды бір жақты түрде жою туралы талаптар көтерілді. Окума 1899 жылдың қазанында АҚШ, Германия және Ресеймен жаңа келісімдер жасасты, бірақ жапон халқы бұл жаңа шарттарды Жапонияға қарсы тағы бір бас иіп беру деп қарады. 1889 жылдың 18 қазанында Окума Сыртқы істер министрлігі алдында ұлтшыл топтан шыққан фанатик жасаған бомбалық шабуылға ұшырады. Бұл оның саяси өмірден уақытша шеттелуіне себеп болды, ал премьер-министр Курода Киётака отставкаға кетті, нәтижесінде Батыспен барлық келіссөздер тоқтатылды. Осы оқиғалардан кейін үкіметке уақытша Сандзё Санетоми басшылық етті, содан кейін Ямагата Аритомоға тапсырылды. Жаңа Сыртқы істер министрі виконт Аоки Шүзо шарттарды қайта қарау мәселесімен айналысты. Аоки ішкі проблемалардың туындауына жол бермейтін жаңа шартты ұсынуға тырысты. Алайда, келісімге қол жеткізілгендей болған кезде, 1891 жылдың 11 мамырында Ōtsu қаласында фанатик батыстан келген жас жігітке шабуыл жасап, оның бетін жартылай бүліктірді. Шабуылдың құрбаны болашақ патша Николай II Николай Александрович Романов болды. Мұндай оқиға елдегі қиын ішкі жағдайға байланысты биліктегі үкіметті отставкаға кетуге мәжбүр етті.

Жаңа шарттар

Оцу оқиғасынан кейін үкіметті Мацуката Масаёши басқарды, ал Сыртқы істер министрі ретінде Эномото Такеаки тағайындалды. Жаңа атқарушы орган азаматтық және коммерциялық кодекстерді әзірлеуге кірісті, бірақ олар жарияланғаннан кейін сынға ұшырады. Екі заң жобасы да қабылданбады және үкімет қайтадан құлады. Осы жағдайларда, 1889 жылғы Конституцияның авторы Ито Хиробуми 1892 жылдың 8 тамызында премьер-министр болып тағайындалды. Ол Сыртқы істер министрі ретінде Ямагата үкіметінде Ауыл шаруашылығы министрі қызметін атқарған және АҚШ-тағы Жапонияның толық өкілетті министрі болған, осы қызметінің нәтижесінде Мексикамен бұрынғы Достық және Сауда шартына қол қойған Муцу Мунемицуды таңдады. Муцу келіссөздерді жаңартуға мүдделі болды және сол кездегі Сыртқы істер министрі Лорд Розберидің мүмкіндігінен және бұрынғы сәтсіздіктерге қарамастан, үлкен қабілет көрсеткен Аоки Шудзоның көмегінен пайдаланды. Парламент тарапынан қарсылық күшейген кезде премьер-министр қатаң шараларға жүгініп, мәжілісті таратып жіберді. Ішкі кедергілер жойылғаннан кейін Ито мен Муцу Ұлыбританиямен жаңа дипломатиялық келісімді әзірлеуге кірісті.

Бірінші Қытай-Жапон соғысының әсері

Күрделі келіссөздерден кейін, барлық мәселелер бойынша келісімге қол жеткізілді және 1894 жылдың 13 шілдесінде ресми түрде бекітілді. Алайда, көрші Корея патшалығындағы қарым-қатынастың ушығуы жаңа шартқа қол қоюға бөгет болды. Елде екі күшті топ ұзақ жылдар бойы қарама-қарсы тұрды: бірі – қытайға жақын, консервативті және императорлық үкіметке байланысты, екіншісі – жапонияны қолдайтын, «Мейдзи революциясының» жетістіктерін үлгі етпекші болғандар. Соңғылары бүлік көтерді, оны басу міндеті Қытай империясы жіберген әскери экспедицияға жүктелді. Жапония жауабында өз әскерін түбіртекке жіберіп, корей билеушісін тұтқынға алып, жапондық үкіметті орнатты. Мұцу бұл деликатты мәселені Кореядағы толық өкілетті министр Отори Кейсукеге тапсырды, бірақ ол корейлер қызметіндегі британдық теңіз офицерін қызметтен шеттетуге бұйырды. Бұл әрекет қауіпті жағдайға алып келді, себебі 1894 жылдың 14 шілдесінде Ұлыбритания Корея мәселесі және өз офицерінің тағдыры туралы нақты түсініктеме алмайынша шартқа қол қоймауға мәлімдеді. Мұцу қиын жағдайға түсіп, уақытын босқа жібермей, келесі күндері апатты болдырмау үшін күшін жинады.

Шартқа қол қою

Алайда 1894 жылдың 16 шілдесінде британдық билік, барлық болжамдарға қарамастан, Англия-Жапония достық, сауда және теңіз қатынасы шартына қол қойды. Жапония алғаш рет теңдес үлкен держава ретінде мойындалды.