Кіріспе

Француз тілі жөніндегі ең беделді кеңес – Француз академиясы (Académie Française, akademi fʁɑ̃sɛːz), сонымен қатар Француз академиясы деп те аталады, француз тіліне қатысты мәселелер бойынша басты француз кеңесі болып табылады. Академия 1635 жылы король Людовик XIII-нің бас министрі кардинал Ришелье ресми түрде құрды. 1793 жылы Француз революциясы кезінде таратылып, 1803 жылы Наполеон Бонапарт оны Франция институтының бөлімшесі ретінде қайта құрды. Жаңа мүшелер Академия мүшелерімен сайланады. Академиктер көбінесе өмір бойы қызмет етеді, бірақ олар өз еркімен кетіп немесе жарамсыз мінез-құлқы үшін қызметтен алынуы мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Верден шайқасынан кейін Франция маршалы атанған Филипп Петан 1931 жылы Академияға сайланды және Екінші дүниежүзілік соғыста Виши Франциясының губернаторы болғаннан кейін 1945 жылы қызметінен босатылды.

Тарих

Академия 1620 жылдардың соңы мен 1630 жылдардың басында Рэмбуйе қонақ үйінде өткен салоннан туындаған бейресми әдеби топтан бастау алды. Топ Валентин Конрарттың үйінде жинала бастады, бұл кезде бейресмилікке ұмтылыс болды. Ол кезде тоғыз мүше болды. Францияның бас министрі кардинал Ришелье өзін топтың қорғаушысы етіп тағайындады және академияның ресми құрылуын күтіп, 1634 жылы жаңа мүшелер тағайындалды. 1635 жылдың 22 ақпанында Ришельедің тікелей ұсынысымен король Людовик XIII кеңесті ресми түрде құруға патент берді. 1637 жылдың 10 шілдесінде Париж Парламентіне тіркелген патентке сәйкес,

Француз революциясы кезінде Ұлттық конвент барлық корольдік академияларды, соның ішінде Француз академиясын таратып жіберді. 1792 жылы қайтыс болған мүшелердің орнына жаңа мүшелер сайлауға тыйым салынды; 1793 жылы академиялар толығымен жойылды. 1795 жылы олардың орнына бірден-бір институт – Франция институты құрылды. Наполеон Бонапарт, Бірінші консул ретінде, бұрынғы академияларды қайта жаңғыртуға шешім қабылдады, бірақ оларды Франция институтының «сыныптары» немесе бөлімдері ретінде ғана қалпына келтірді. Институттың екінші сыныбы француз тіліне жауапты болды және бұрынғы Француз академиясына сәйкес келді. 1816 жылы король Людовик XVIII таққа отырғанда, әр сынып «Академия» атағын қайта алды; осыған сәйкес, Институттың екінші сыныбы Француз академиясы атанды. 1816 жылдан бері Француз академиясының жұмысы үздіксіз жалғасуда. Франция Президенті Академияның «қорғаушысы» немесе демеушісі болып табылады. Кардинал Ришелье бастапқыда осы рөлді өз мойнына алды; 1642 жылы қайтыс болғаннан кейін Францияның канцлері Пьер Сегье оның орнын басты. 1672 жылы Сегье қайтыс болғаннан кейін король Людовик XIV бұл қызметті қабылдады; содан бері Франция мемлекет басшысы әрқашан Академияның қорғаушысы болып табылады. 1672 жылдан 1805 жылға дейін Академияның ресми отырыстары Луврде өтті; 1805 жылдан бері Француз академиясы Төрт Ұлттың колледжінде (қазіргі Пала де Л'Институт) жиналады. Франция институтының қалған академиялары да Пала де Л'Институтта жиналады.

Мүшелік

Француз академиясында әрқайсысына жеке нөмір берілген қырық орын бар. Үміткерлер өтініштерін жалпы академияға емес, нақты бір орынға жолдайды: егер бірнеше орын бос болса, үміткер әрқайсысына жеке өтініш бере алады. Жаңадан сайланған мүшелер міндетті түрде қызметтен кеткен алдыңғы мүшесін құрметтеп сөз сөйлеуі керек болғандықтан, кейбір үміткерлер алдыңғыларын ұнатпағандықтан белгілі бір орынға үміткер болудан бас тартады. Академия мүшелері Академияның «Өлімсіздікке» («À l'immortalité») деген ұранына сілтеме жасай отырып, «les immortels» («Өлімсіздер») деп аталады, бұл ұран кардинал Ришелье берген жарғының ресми мөрінде жазылған. Басқа да белгілі мүшелеріне Вольтер, Монтескье, Виктор Гюго, Александр Дюма-ұлы, Эмиль Литтре, Луи Пастер, Луи де Брогли және Анри Пуанкаре кіреді. Француз академиясының мүшесі болмаған көптеген танымал француз жазушылары бар. 1855 жылы жазушы Арсен Гуссе кандидатурасы қабылданбаған, кандидат болмаған немесе тиісті орын бос тұрғанша қайтыс болған лайықты тұлғалар үшін «қырық бірінші орын» деген ұғымды ойлап тапты. Академик болмаған француз авторларының қатарында Жан-Жак Руссо, Жан Поль Сартр, Жозеф де Местр, Оноре де Бальзак, Рене Декарт, Денис Дидро, Ромен Роллан, Шарль Бодлер, Густав Флобер, Мольер, Марсель Пруст, Жюль Верн, Теофиль Готье және Эмиль Зола бар.

Униформа

Мүшелердің ресми киімі "l'habit vert", яки "жасыл киім" деп аталады. Академияның салтанатты шараларында киілетін "habit vert" алғаш рет Наполеон Бонапарт Франция институтын қайта ұйымдастырған кезде қабылданды. Ол ұзын қара пальто мен қара қауырсынды бикорннан тұрады. Қылыштар әр мүше үшін жеке жасалғандықтан, өте қымбатқа түсуі мүмкін. Кейбір жаңа мүшелерге оларға қаржы жинау үшін комитеттер құрылған.

Француз тілі саласындағы беделді тұлға

Академия – француз тілінің қолданысы, лексикасы және грамматикасы жөніндегі Францияның ресми органы.

Консерватизмге қарсы

Академия француз тілінің орфографиясын жаңғырту жұмыстарын жүргізіп тұрғанына қарамастан, көптеген тіл білімі мамандары оны тым консервативті мінез-құлық танытқаны үшін сынға түсірген. Соңғы дау бірнеше мамандық атауларына әйелдерге сәйкес келетін атауларды ресми түрде бекітуге байланысты болды. Мысалы, 1997 жылы Лионель Жоспен үкіметі Канада, Бельгия және Швейцарияның ресми қағидаларын, сондай-ақ Францияда жиі кездесетін, бірақ бұрын ресми емес қолданысқа сәйкес, әйел министрді атау үшін "la ministre" деген әйелдік сөзді қолдана бастады. Академия француз тілінің грамматикалық ережелеріне сәйкес, министрдің жынысына қарамастан, дәстүрлі түрде еркек сөзді, "le ministre" қолдануды қатыстырды. 2017 жылы 77 тіл білімі маманы Академияның "біліктілігінің жетіспеушілігі мен көнелігін" айыптаған пікір мақала жариялады. Екі нұсқаның да қолданылуы әлі де қызу дау тудырып отыр.

Сыйлықтар

Француз академиясы әдебиет, сурет, поэзия, театр, кино, тарих және аударма сияқты түрлі салаларда бірнеше сыйлықтар тағайындауға жауапты. Көптеген сыйлықтар XX ғасырда құрылған, ал 1780 жылға дейін тек екі сыйлық ғана табысталған. Барлығында академия алпыстан астам сыйлық тағайындайды, олардың көпшілігі жыл сайын беріледі. Ең маңызды сыйлық – 1986 жылы құрылған Франкофонияның үлкен сыйлығы, оны Франция, Канада, Монако және Марокко үкіметтері қаржыландырады. Басқа маңызды сыйлықтардың ішінде әдеби шығарма үшін «Grand prix de littérature», роман үшін «grand prix du roman», поэзия үшін «Grand prix de poésie de l'Académie française», философиялық еңбек үшін «Grand prix de philosophie», фильм үшін «Grand prix du cinéma» және француз тарихы бойынша еңбек үшін «grand prix Gobert» сыйлықтары бар.

Аймақтық тілдерге қарсылық

Француз академиясы 2008 жылдың маусым айында Франция үкіметінің аймақтық тілдерді (фламанд, алсас, баск, бретон, каталан, корсика, окситан, гаскон және арпитан) конституциялық деңгейде мойындау және қорғау туралы ұсынысына қарсы шықты.

Жалпы көздер

Виала, Ален (2001). "Француз академиясы", 1-том, 6–9-беттер, Мишель Делон редакциялаған "Ағарту дәуірінің энциклопедиясында". Чикаго: Фицрой Дирборн. Винсент, Леон Х. (1901). Француз академиясы. Бостон: Хоутон Миффлин.