Кіріспе

АҚШ-тың Нью-Гэмпшир штатының үкіметі

Нью-Гэмпшир штаты АҚШ үкіметі үлгісіндегі республикалық үкімет формасына ие, және үш тармақтан тұрады: Нью-Гэмпшир губернаторынан және басқа да сайланған конституциялық лауазым иелерінен құралған атқарушы билік; Сенат пен Өкілдер палатасын қамтитын Нью-Гэмпширдің Бас Мәжілісі деп аталатын заң шығарушы билік; және Нью-Гэмпширдің Жоғарғы Соты мен төменгі соттардан тұратын сот билігі. Нью-Гэмпшир штатының астанасы Конкорд қаласы. Отарлық дәуірде астана Портсмут болса, 1775 жылдан 1808 жылға дейін Эксетер қаласы болды. Губернатордың кеңсесі, басқа да атқарушы кеңселер және екі заң шығарушы палата штаттық үйдің ішінде орналасқан. Заңнамалық кеңсе ғимараты осы суретте Мемлекеттік үйдің артында орналасқан; штаттық Жоғарғы Сот және басқа да мекемелер Мерримак өзенінің қарсы (шығыс) жағындағы кеңсе паркінде орналасқан.

Федералды өкілдер

Барлық штаттар сияқты, Нью-Гэмпширде АҚШ Сенатында екі сенатор бар. АҚШ халық санағының мәліметтеріне сәйкес, Нью-Гэмпшир штаттық Өкілдер палатасында екі өкіл бар.

Конгресс округтері

1-ші конгресс округі Каролл және Страффорд округтерінен тұрады: Белкнап округінің Алтон, Барнстед, Белмонт, Центр-Харбор, Гилфорд, Гилмантон, Лакония, Мередит және Нью-Хэмптон қалалары; Хиллсборо округінің Бедфорд, Гоффстаун, Манчестер және Мерримак қалалары; Мерримак округінің Хуксет қаласы; және Аткинсон, Салем және Виндхэм қалаларын қоспағанда Рокингем округінің барлық аумағы. 2-ші конгресс округі – бұл 1-ші округтің батысы мен солтүстігінде жатқан штаттың қалған бөлігі. +Нью-Гэмпшир штатының Конгресс делегациясы Палаталық округ Партиясы Бірінші рет сайланған Мерзімі аяқталады АҚШ Сенаты Ірі Жанна Шахин Демократ 2009 2027 Мэгги Хассан Демократ 2017 2029 АҚШ Өкілдер палатасы 1-ші Крис Паппас Демократ 2019 2025 2-ші Энн Маклейн Кустер Демократ 2013 2025

Сайлаушылар алқасы

Конгресс делегациясының жалпы санына сәйкес, Нью-Гэмпширдің сайлаушылар алқасында төрт дауыс бар. Штат сайлаушы дауыстарын жеңімпаз бәрін алатын принцип бойынша тағайындайды.

Федералды сот жүйесі

Нью-Гэмпшир федералды сот жүйесіндегі Нью-Гэмпшир округінің АҚШ округтік сотының құрамына кіреді. Округтың істері Бостон қаласында орналасқан Бірінші апелляциялық округ сотына шағымдану арқылы қаралады.

Мемлекеттік конституция

Нью-Гэмпшир 1783 жылғы конституциямен басқарылады. Конституция екі бөліктен тұрады: Құқықтар туралы билль және Үкіметтің кеңейтілген нысаны. АҚШ Конституциясынан өзгеше, Нью-Гэмпшир Конституциясына енгізілген түзетулер одан кейін жазылмайды, тікелей мәтінге өзгеріс енгізеді. Бұл – төңкеріс құқығын мойындаған сирек мемлекеттік конституциялардың бірі. Мемлекеттік мектептерді міндетті түрде құруды талап етпейтін аздаған штаттардың бірі. Дегенмен, 1993 жылы штаттың Жоғарғы Соты бірінші Клермонт ісінде конституциялық міндеттің "мемлекеттік мектептерге қамқорлық жасау" екенін және штаттың штат бойынша теңдей мемлекеттік мектептерді анықтап, қаржыландыруын талап еткен шешім шығарды. Заң шығарушы орган бұл талапты кешірек орындады; 2008 жылы Сот бастапқы заңдар алмастырылғандықтан қадағалаушылық рөлін тоқтатты, бірақ бұрынғы шешімін қайта қарастырмады. Штат конституциясында халықтың сипаттамасы және олардың лауазымды тұлғаларды сайлауда басшылыққа алуы тиіс критерийлер туралы көптеген ережелер бар. Сондай-ақ, заң шығарушы органға ағымдағы жылдан артық зейнетақы төлеуге тыйым салынған, бірақ мемлекеттік қызметкерлердің қазіргі кезде стандартты еңбек шарты мен "кешіктірілген сыйақы" деп саналатын зейнет жүйесі бар.

Мемлекеттік құқық

Қазіргі уақытта конституция бойынша мемлекеттік заңның кодификациясы – 1955 жылғы Нью-Гэмпширдің қайта қарастырылған заңдары. Нью-Гэмпшир – қауіпсіздік белбеуін немесе мотоцикл шлемін киюді талап ететін заңы жоқ жалғыз штат. (Қазіргі заң бойынша, 18 жасқа толмағандарға осындай талаптар қойылады.) Жүргізушіге көлік құралын міндетті түрде сақтандырудың қажеті жоқ, бірақ ол апаттан кейін мемлекетке «қаржылық жауапкершілігін растау» құжатын ұсынуы керек. Мұны жасамайынша, зардап шеккен тарапқа толық өтемақы төленбейінше, жүргізу құқығынан айырылуы мүмкін. Қөрші штаттардан өзгеше, Нью-Гэмпширде «қайтарымды контейнер заңы» жоқ. Нью-Гэмпширде 1990 жылға дейін көлікте ашық алкогольдік сусында бар контейнерге қарсы заң болған жоқ, бірақ содан бері алкогольге қатысты көптеген шаралар қабылданды, соның ішінде 2008 жылғы заңға сәйкес, кәмелетке толмағандардың алкогольді иеленуіне, оны денесінде ұстау да кіреді. Нью-Гэмпшир конституциялық қару ұстау штаты болып табылады, ол барлық қаруды ашық және жасырын алып жүруге рұқсат береді, ал рұқсат алу міндетті емес. Нью-Гэмпширде өз өзіңді немесе мүлкіңді қорғауға мүмкіндік беретін заңдар бар, олар «үйің – қамал» қағидасын кеңейтеді. Азаматтық одақтар 2008 жылдың басында Нью-Гэмпширде заңды болып, бір жынысты жұптарға штаттың некеге қатысты барлық құқықтарын берді. 2010 жылдың 1 қаңтарында Нью-Гэмпширде бір жынысты некелер заңды деп жарияланды, бұл азаматтық одақ заңын күштен шығарды. Штат белгілі бір ауыр қылмыстар үшін өлім жазасын қарастырды. Соңғы өлім жазасы 1939 жылы орындалды. 2008 жылы қазылар алқасы Аддисон ісі бойынша 1959 жылдан бері алғаш рет өлім жазасын тағайындауға дауыс берді. Бірақ 2019 жылы өлім жазасы жойылды. Кейбір жақтастар бұл заң Аддисон ісіне әсер етпейді деп мәлімдеді, ал кейбір қарсыластар Аддисонның заңмен қорғалатын құқықтарын пайдалану арқылы өлім жазасынан құтылатынын айтты. Нью-Гэмпшир – мемлекеттік балабақша білім беруін міндетті еткен соңғы штат, ол 2007 жылы міндеттелді.

Әкімшілік ережелер

Заңмен рұқсат етілген агенттіктер шығаратын ережелер Нью-Гэмпшир әкімшілік ережелер кодексінде жинақталған.

Заңнамалық

Заң шығарушы орган Бас сот деп аталады. Ол Өкілдер палатасынан (400 мүше) және Сенаттан (24 мүше) тұрады. Бас сот ағылшын тілді әлемдегі төртінші ірі заң шығарушы орган болып табылады, британдық парламент, АҚШ Конгресі және Канада Парламентінен кейін; сондай-ақ Нью-Гэмпшир Өкілдер палатасы да жеке палаталардың арасында төртінші ірісі болып саналады (АҚШ Өкілдер палатасы, британдық Өкілдер палатасы және британдық Лордтар палатасы одан көп мүшеден тұрады). Бір кезде халық санының өсуіне байланысты заң шығарушы орган 443 мүшеге дейін жеткен, бірақ 1942 жылғы конституциялық түзету оның мөлшерін 375-тен 400 мүшеге дейін белгіледі. Әр 3300 тұрғынға шамамен бір өкіл қарастырылады. Егер АҚШ Конгресінде осындай өкілдік болса, шамамен 99 000 өкіл қажет болар еді. Заң шығарушы орган заң шығару орындарын он жылдық АҚШ халық санауының нәтижелеріне сәйкес бөліп береді. 400 заң шығарушыны 259 муниципалитетке бөлу және тең өкілдікті қамтамасыз ету мәселесі флотериялық округтер арқылы шешіледі. Мысалы, бес өкілден астам, бірақ алты емес өкілге ие қала өз қаласынан бес өкіл сайлап, ал қалғанын көршілес қалаларды қамтитын флотериялық округтен сайлай алады. Мемлекеттік заң шығарушылар екі жылдық мерзімі үшін 200 доллар алады, сонымен қатар жол шығыстарын да төлейді, бұл оларды, тиімді алғанда, еріктілерге айналдырады. Басқа жеңілдіктер – ақы төленетін жолдарды және мемлекеттік демалыс орындарын тегін пайдалану құқығы. 2007 жылғы сауалнама көрсеткендей, Палата мүшелерінің жартысына жуығы зейнеткер, олардың орташа жасы 60-тан асып түседі.

Атқарушы

Атқарушы билік губернатордан, Атқарушы кеңестен және мемлекеттік агенттіктерден тұрады. Атқарушы билік штаттың заңдарын іске асырады және орындауды қамтамасыз етеді. Губернатор – жоғары атқарушы орган және оған «Ең ардақтысы» атағы беріледі, бірақ Конституцияда тек «Ең ардақтысы» деп көрсетілген. Нью-Гэмпшир губернаторы – Крис Сунуну (Р). Көптеген штаттардан өзгеше, губернатор атқарушы билікті Атқарушы кеңеспен бөліседі, оған губернатор төрағалық етеді. Губернатор мен Атқарушы кеңес 5000 доллардан асатын мемлекеттік келісімшарттар, жоғары деңгейдегі агенттік тағайындамалары және кешірімдер туралы бірлесіп келісуі керек. Губернатордың вето құқығы және Ұлттық гвардияға басшылық етуі Атқарушы кеңеске тәуелді емес. Губернатор мен кеңесшілер екі жылдық мерзімге сайланады. Нью-Гэмпшир мен Вермонт штаттары губернаторларды төрт жылдық емес, екі жылдық мерзімге сайлайтын жалғыз штаттар болып табылады. Агенттік тағайындамалары әдетте төрт немесе бес жылға жасалады, бұл Нью-Гэмпшир губернаторы алғашқы қызметке келген кезде жаңа кабинет құра алмайтынын білдіреді. Нью-Гэмпширде көптеген штаттардағыдай вице-губернатор лауазымы жоқ. Губернатор штаттан тысқары болған немесе қызметін атқара алмайтын жағдайларда Сенат төрағасы міндетін атқарушы болып тағайындалады. Сенат төрағасынан кейін Палата спикері, Мемлекеттік хатшы және Мемлекеттік қазынашы міндетін атқарушы болып тағайындалады.

Соттық

Штаттың ең жоғары және жалғыз апелляциялық соты – Нью-Гэмпшир Жоғарғы соты. Бас судья сот жүйесінің басшысы болып табылады және Жоғарғы соттың өзге судьяларымен бірге сот тармағын басқарады. Нью-Гэмпширде үш қосымша сот және бір бөлімше бар: Жоғарғы сот – жалпы құзыретті сот және азаматтық және қылмыстық істерде алқалы сот отырысын өткізе алатын жалғыз сот. Штаттың мұрагерлік соты трасттар, өсиеттер және мүліктер, бала асырап алу, ата-ана құқығының тоқтатылуы, аттың өзгеруі, әрекетке қабілетсіз адамдардың қорғаншылығы, кәмелетке толмағандардың қорғаншылығы, мүлікті бөлу және міндетті емдеу бойынша құзыреттілікке ие. Аудандық сот отбасылық, жасөспірімдер, ұсақ қылмыстар мен құқық бұзушылықтар, сондай-ақ 25 000 доллардан төмен сомалық азаматтық істерді қарастырады. Отбасылық бөлімше ажырасу, балаға сенім білдіру, бала асырау, отбасылық зорлық-зомбылық, кәмелетке толмағандардың қорғаншылығы, ата-ана құқығының тоқтатылуы, зорлық-зомбылық/қараусыздық, қызметке мұқтаж балалар (CHINS), жасөспірімдердің қылмыстық жауапкершілігі және Белкнап, Кэрролл, Кус, Графтон, Мерримак, Рокингем, Страффорд және Салливан округтеріндегі кейбір асырап алулар бойынша құзыреттілікке ие. Болашақта Отбасылық бөлімше Хиллсборо және Чешир округтеріне дейін кеңейтіледі.

Тіркеу

Демократиялық партия мен Республикалық партия – мемлекет сайлаушыларды тізімге алуға, ішкі сайлау өткізуге және жалпы сайлау бюллетенінде оларға арналған бағанды ұсынатын жалғыз ресми партиялар. Кіші партиялар ресми партия мәртебесіне ие болу үшін штаттық немесе Конгресс сайлауында 4% дауыс жинауы керек, ал егер олар 4% дауыс жинауды тоқтатса, онда бұл мәртебеден айырылады. Либертариандық партия 1990 жылдан 1994 жылға дейін және 2016 жылдан 2018 жылға дейін ресми партия мәртебесіне ие болды. Ресми саяси партияға тіркелген сайлаушы басқа партияның ішкі сайлауында дауыс бере алмайды. "Тәуелсіз" деп тіркелген сайлаушылар кез келген партияның ішкі сайлауында дауыс бере алады, бірақ олар автоматты түрде сол партияның мүшесі ретінде тіркеледі. Сайлаушы дауыс бергеннен кейін тіркелуін сайлау учаскесінде өзгерте алады, сондай-ақ қалалық клерк кеңсесінде немесе қалалық тізімді тексерушілердің (Supervisors of the Checklist) кезекті отырысында тіркелуін өзгерте алады. Бұл ережелердің мақсаты – басқа партияға қарсы дауыс беруді, оның ішкі сайлаудағы үміткерін саботаждау мақсатын көздеуді болдырмау. Партияға тіркелу сайлаушының бюллетень таңдауын шектейді, бірақ таңдалған партияға қолдау білдіреді және сол партиядан үміткер болудың алғы шарты болып табылады.

Алдын ала сайлау

Нью-Гэмпшир штатының танымал праймеризі туралы мақалада айтылған. Басқа барлық партиялық лауазымдарға үміткерлерді іріктеу сайлау жылдары қыркүйек айында өткізілетін жеке праймериз арқылы шешіледі. Президенттік сайлау кезеңінде бұл Нью-Гэмпширдегі екінші праймериз болып табылады.

Қалалық округтер

Нью-Гэмпшир 13 қала және 221 қалашықтан, сондай-ақ 25 құрамына кірмейтін аумақтан тұрады. Бұл жергілікті басқару органдары Диллон қағидасына сәйкес келеді; яғни, олар штаттың құрауындағы органдар болып табылады, олардың өкілеттіктері заңмен оларға тікелей берілгендермен шектеледі (NH RSA III тарауы). Муниципалитеттерде сондай-ақ осы тікелей берілген өкілеттіктерден туындайтын және жергілікті басқарудың болуы үшін қажетті өкілеттіктер бар, бірақ бұл билік Жаңа Англияның көп бөлігіндегідей кең емес, тар мағынада түсіндіріледі. Нью-Гэмпшир муниципалитеттерінің статистикасы және Нью-Англиядағы басқа муниципалитеттермен салыстыру үшін «Нью-Англия қалашығы» деген мақаланы қараңыз. Қалаларды әкімдер кеңесі (Манчестер және Нашуа қалаларында) немесе қалалық кеңес (барлық басқа қалаларда) басқарады. Қалашықтарда атқарушы билік – Сайлаушылар кеңесі, бірақ кейбір, әсіресе ірі қалашықтар қалалық кеңеспен басқарылады. Қалалық жиналыс – бұл жергілікті заң шығару органы, оның құрамына тіркелген әрбір сайлаушы кіреді. Қалалық жиналыс ордердегі мәселелерді мақұлдайды, өзгертеді немесе қабылдамайды, ал ордер алдын ала жариялануы тиіс. Ордерге қалалық атқарушы кеңесінің немесе азаматтардың ұсынысы бойынша мәселелер қосылуы мүмкін. Қалалық жиналыс жыл сайын, әдетте наурыз айының екінші сейсенбісінде жиналып, жылдық бюджетті бекітеді. Шұғыл мәселелерді шешу үшін арнайы қалалық жиналыстар шақырылуы мүмкін. Келесі жылға қалалық басшыларды сайлайтын және жергілікті заңнамаға, мысалы, жер участаларын бөлу ережелеріне өзгерістер енгізуді мақұлдайтын муниципалдық сайлау қалалық жиналыстың отырысы ретінде қарастырылады.

Референдум арқылы басқару (SB 2)

1995 жылдан бері қала ресми бюллетень арқылы референдум өткізу жолымен өзін-өзі басқаруды таңдауға құқылы. Бұл процедура SB 2 деп аталады. Мұндай қалаларда қалалық мәжіліс – әрбір мәселенің мәтінін анықтайтын «талқылау» сессиясы; ал келесі жылға шенеуніктер сайлаумен бірге құпия дауыс беру арқылы міндетті шешім қабылданады. SB 2 процедурасын қабылдау немесе одан бас тарту үшін үштен екі көпшілік дауыс қажет.

Мектептер аудандары

Мектеп округтері муниципалитеттерден тәуелсіз және егер қалалық жиналыс арқылы басқарылса, өздеріне жеке бюджет және күн тәртібі, сондай-ақ муниципалды модератордан өзгеше сайланған модератор болады. Мектеп округін қала сияқты ресми дауыс беру арқылы басқаруға болады. Қалалар көбінесе мектеп әкімшілік бірлестіктеріне (МӘБ) бірігіп, кемінде жоғары сынып мектептерін басқару үшін, ал кейде барлық мектептерді басқару үшін бірігеді. Егер қала МӘБ мүшесі болса, бірақ өз бастауыш мектебін дербес басқаратын болса, сайлаушылар екі ұйымның да шешімдеріне қатыса алады.

Округтер

Нью-Гэмпшир 10 округке бөлінеді. Округтерде ауылдық құқық қорғау үшін шериф департаменті мен түрме бар, сондай-ақ қарттар үйі, фермерлерге арналған кеңейту қызметі, әлеуметтік қызметтер және басқа да қызметтер болуы мүмкін. Кішкентай қалалар мен бекітілмеген жерлерде округ әдетте муниципалитеттерге тән қызметтерді, мысалы, мейрамханалардың санитарлық-эпидемиологиялық бақылауын жүзеге асыруы мүмкін. Округтың заң шығару органы – округтік конвенция, ол сол округтен сайланған барлық штат өкілдерінің «делегациясынан» тұратын бір палаталы орган. Округтың атқару билігі – сайланған комиссарлар кеңесі. Уақыт-уақытпен округтік басқаруды тарату және оның функцияларын штатқа немесе муниципалитеттерге беру туралы ұсыныстар түседі.