Норвегияның Альта аймағындағы ежелгі тас өрнектері – ЮНЕСКО мұрасы. 6000-нан астам мүсін, тарих, мәдениет пен туризмге қызығушыларға арналған ашық аспан астындағы музей.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Альтадағы және оның айналасындағы тас өнерлері, Финнмарк, Норвегия
Rock art in and around Alta, Finnmark, Norway
Альтадағы тас өнерлері (Helleristningene i Alta) Солтүстік Норвегиядағы Финнмарк графтығындағы Альта муниципалитеті мен оның айналасында орналасқан. Алғашқы кескіндер 1973 жылы табылғаннан бері Алтаның бірнеше жерінен 6000-нан астам кескіндер табылды. Ең ірі орналасқан жері – Цзепмалуокта, ол Альтадан шамамен орналасқан. Бұл орын, Storsteinen, Kåfjord, Amtmannsnes және Transfarelv орындарымен бірге 1985 жылдың 3 желтоқсанында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл Норвегияның жалғыз тарихи алдындағы Дүниежүзілік мұрасы. Тромсё университетінің мәдениеттану кафедрасының профессоры Кнут Хельског кескіндерді бес жеке топқа бөлді. Жағалаудың мерзімін анықтау арқылы, ең ертедегі кескіндер шамамен б.з.д. 4200 жылға дейін, ал ең соңғы кескіндер шамамен б.з.д. 500 жылға дейін дауланған. 2010 жылы зерттеуші Ян Магне Герд ең көне кезеңдердің мерзімін 1000 жылға кері жылжытты. Кескіндердің кең ассортименті бұғыларды бақылай білген, қайық жасау және балық аулауда шебер болған, сондай-ақ аюға және басқа да құрметті жануарларға табынумен байланысты шамандық рәсімдерді өткізген аңшы-жинаушылар мәдениетін көрсетеді. 2014 жылдың сәуір айында Дүниежүзілік мұралық тас өнер орталығы – Альта мұражайы altarockart.no веб-сайтын іске қосты, ол Альтаның тас өнерлерін қамтитын цифрлық архив. Архивте бірнеше мың суреттер мен эскиздер бар, ал болашақта 3D сканерлеу және мақалалар сияқты басқа да құжаттамалық материалдар да болуы мүмкін.
The Rock art of Alta (Helleristningene i Alta) are located in and around the municipality of Alta in the county of Finnmark in northern Norway. Since the first carvings were discovered in 1973, more than 6,000 carvings have been found on several sites around Alta. The largest locality, at Jiepmaluokta about from Alta, contains thousands of individual carvings and has been turned into an open air museum. The site, along with the sites Storsteinen, Kåfjord, Amtmannsnes, and Transfarelv, was placed on the UNESCO list of World Heritage Sites on 3 December 1985. It is Norway's only prehistoric World Heritage Site. The carvings were divided into five separate groups by Professor Knut Helskog, of the Department of Cultural Sciences at the University of Tromsø. Using shoreline dating, the earliest carvings were dated to around 4200 BC; the most recent carvings were dated to around 500 BC. In 2010, researcher Jan Magne Gjerde pushed the dates for the oldest phases back by 1,000 years. The wide variety of imagery shows a culture of hunter gatherers that was able to control herds of reindeer, was adept at boat building and fishing, and practiced shamanistic rituals involving bear worship and other venerated animals. In April 2014, the World Heritage Rock Art Centre Alta museum launched the website altarockart. no, a digital archive containing pictures of the rock art of Alta. The archive contains several thousand pictures and tracings and will, in the future, probably contain other kinds of documenting material as well, such as 3D scans and articles.
Мәдени және тарихи негіз
Бұл мүсіндер жасалған кезде Норвегияда аңшы-жинақшылар мекендеген. Тас дәуірінің соңы мен ерте металл дәуірінде жасалған, шамамен 5000 жылдық кезеңде мәдениеттерде металл құралдарды қабылдау, қайық жасау және балық аулау техникалары сияқты көптеген өзгерістер болды. Мүсіндерде әртүрлі бейнелер мен діни символизмдер кездеседі. Дегенмен, барлық кезеңдерде қайталанатын негізгі мотивтер бар, мысалы, бұғы. Әсіресе, ең ерте кезеңдегі жартасқа ойылған мүсіндер Солтүстік-Батыс Ресейдегі мүсіндермен үлкен ұқсастық көрсетеді, бұл Еуропаның солтүстігіндегі кең аумақтағы мәдениеттердің байланысын және параллель дамуын көрсетеді. Алтаның жартасқа ойылған мүсіндері, күні бүгінге дейін табылған кварцит кескіштерімен, қаттырақ тастардан жасалған балғалармен жасалған болуы мүмкін. Осы аймақта металл құралдар пайдаланғаннан кейін де тас кескіштерін қолдану жалғасқан сияқты. Мұздықтан кейінгі көтерілудің нәтижесінде Скандинавия соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін теңізден айтарлықтай жылдамдықпен көтеріле бастады. Бұл әсер бүгінде де байқалады, бірақ Алтаның жартас суреттері жасалған кезде одан да жылдам және тіпті адам өмірінде байқалатын болған деп есептеледі. Мүсіндер бастапқыда жағалауда жасалған және кейіннен ондаған метрлерге ішке қарай көтерілген болуы мүмкін.
When the carvings were made, Norway was inhabited by hunter gatherers. The almost 5000 years over which carvings were made by the people of the late stone age and early metal age, saw many cultural changes, including the adoption of metal tools and changes in areas such as boat building and fishing techniques. The carvings show a wide variety of imagery and religious symbolism. There are however some main motifs that are found through all the periods, like the reindeer. Rock carvings especially from the earliest period show great similarity with carvings from northwestern Russia, indicating contact between and maybe parallel development of cultures over a wide area of Europe's extreme North. Alta's rock carvings were probably made using quartzite chisels that were probably driven by hammers made from some harder rocks; probable examples of chisels have been found throughout the area and are on display in Alta Museum. Use of rock chisels seems to have continued even after metal tools came into use in the area. Due to post glacial rebound, Scandinavia started to rise at a considerable rate out of the ocean after the end of the last ice age. This effect is still somewhat noticeable today, but it is thought to have been much faster and probably even noticeable during a man's lifetime while Alta's rock drawings were made. It is strongly indicated that the carvings were originally directly on the shore and were gradually lifted to where they are now several dozen metres inland.
Ашу және қалпына келтіру
Алғашқы ою-өрнектер 1973 жылдың күзінде Алта қаласының орталығынан 4 шақырым жерде орналасқан Джиепмалуокта (солтүстік саам тілінде "төлдер шығанағы" деген мағынаны білдіреді) аймағында табылды. 1970 жылдары Алтаның төңірегінде көптеген басқа да ою-өрнектер ашылды, олардың Джиепмалуокта аймағындағы тығыздығы айқын түрде жоғары болды (аудандағы 6000-ға жуық белгілі ою-өрнектердің 3000-нан астамы осы жерде орналасқан). 1980 жылдардың екінші жартысында Джиепмалуокта аймағында жалпы ұзындығы шамамен 3 шақырым болатын ағаштан жасалған жаяу жолдар жүйесі салынды, ал Алта мұражайы 1991 жылы қала орталығындағы бұрынғы орнынан тасқа қашалған суреттер орнына көшірілді. Алта төңірегінде басқа да бірнеше табылған орындар бар болғанымен және жаңа ою-өрнектер үнемі ашылып жатса да, мұражайдың ресми экскурсиялық бағдарламасына тек Хеммелуфт кіреді. Алтаның төңірегіндегі көптеген тау жыныстары қалың еңкейіп өскен мүк пен қырыққабақпен жабылып жатыр; ою-өрнектер табылғаннан кейін бұл өсімдіктер мұқият алынып тасталады және ою-өрнектердің толық көрінісін ашу үшін тау жынысы тазартылады. Содан кейін ою-өрнектер әртүрлі техникалар қолданылып құжатталады, көбінесе ою-өрнектерге жағылған кварц ұнтағы мен фотосуреттеу және цифрлық өңдеудің үйлесімі қолданылады.
The first carvings were discovered in autumn 1973 in the area of Jiepmaluokta (a Northern Sami name meaning "bay of seals"), about 4 kilometres from the town centre of Alta. During the 1970s, many more carvings were discovered all around Alta, with a noticeably higher density around Jiepmaluokta (of around 6000 known carvings in the area, more than 3000 are located there). A system of wooden walkways totaling about 3 kilometres was constructed in the Jiepmaluokta area during the second half of the 1980s, and Alta's museum was moved from its previous location in the town centre to the site of the rock carvings in 1991. Although several other sites around Alta are known and new carvings are constantly discovered, only the Hjemmeluft locality is part of the official tour of the museum. Most rocks around Alta are overgrown with a thick growth of moss and lichen; once carvings have been discovered, these plants are carefully removed and the rock is cleaned to expose the full extent of the carvings. The carvings are then documented using different techniques, most often the combination of quartz powder painted into the carvings which are then photographed and digitally treated.
Әлемдік мұралық тас өнер орталығы - Алта мұражайы
Әлемдік мұралық тас өнер орталығы – Алта мұражайында осы кескіндерді жасаған мәдениетке қатысты деп саналатын аймақтағы қазба жұмыстарынан табылған заттар, кескіндердің фототүсірілімдері, сондай-ақ Сами халқының мәдениеті, Солтүстік шамы (Aurora Borealis) құбылысы және аймақтың тақта тас өндіру тарихы туралы көрмелер ұсынылған. Мұражай 1993 жылы «Еуропаның жыл мұражайы» сыйлығына ие болды.
World Heritage Rock Art Centre Alta Museum features a display of objects found in the area thought to be related to the culture that created the carvings, a photographic documentation of the carvings, and displays on Sami culture, the phenomenon of Aurora Borealis and the area's history of slate mining. The museum received the European Museum of the Year Award in 1993.
Суреттер мен түсіндірулер
Мүмкін болған түсіндірмелерге шамандық обрядтарда қолданылуы, рудың бірлігін көрсететін немесе ру территориясын белгілейтін тотемистік символдар, маңызды оқиғалардың тарихи жазбасы, тіпті қарапайым эстетикалық ләззат кіруі мүмкін. Жеке мүсіндерде осыншама алуан түрлі суреттер бейнеленгендігі және мүсіндер өте ұзақ мерзім ішінде жасалғандығы ескерілсе, әрбір мүсін жоғарыда аталған мақсаттардың кез келгеніне арналған болуы мүмкін. Ең көп кездесетін сурет түрлері төменде тізілген:
Possible explanations include use in shamanistic rituals, totemistic symbols that denoted tribal unity or marked a tribe's territory, a kind of historical record of important events, or even simple artistic pleasure. Since individual carvings show such a wide array of different images and the carvings were created over an extremely long period of time, it seems plausible that individual carvings might have served any of the purposes listed above. Some of the more common types of images are listed below:
Жануарлар
Кескінделген суреттерде әртүрлі жануарлар бейнеленген; олардың ішінде бұғылар ең көп кездеседі және көбінесе бағылып, сосын аң аулауға түсетін үлкен топтарда көрсетілген. Қоршаудың ішінде бейнеленген бұғылар осы жануарларды бірлесіп аулауға нұсқайды. Басқа да жиі кездесетін жануарлар – елік, түрлі құстар мен балықтар. Жүкті жануарлар көбінесе құрсағындағы баласы көрінетіндей етіп суреттелген.
A wide array of animals are depicted on carved scenes; among them, reindeer are clearly predominant and are often shown in large herds that are alternatively nurtured and hunted. Depictions of reindeer behind fences indicate large cooperative hunting of these animals. Other animals that appear frequently are elk, various bird species and different kinds of fish. Pregnant animals are often depicted with a young one visible inside of its mother.
Аюлар
Айдар кескіш мәдениетінде аюлар ерекше рөл атқарған сияқты: олар көптеген ою-өрнектерде маңызды орын алады және жиі аң аулауға арналған жануарлар ретінде ғана емес, сонымен қатар аюларға қандай да бір құлшылық етуге ұқсайтын позаларда бейнеленеді (солтустік-батыс Ресейдің көптеген ежелгі мәдениеттерінде және Сами мәдениетінде аю культтері белгілі болғандықтан, мұндай болжам өте мүмкін). Ерекше қызығушылық тудыратын нәрсе – аю қауымдарынан шыққан іздер: олар көбінесе ою-өрнек арқылы тік бойымен өтетін және басқа жануарлардың көлденең іздерін қиып өтетін іздермен көрсетілген. Бұл кейбір зерттеушілерді аюлардың өмірден кейінгі әлемге (немесе жалпы өлімге) қатысты құлшылықпен байланысты болуы мүмкін деген тұжырымға келтірді, себебі тік іздер аюлардың әлемнің әртүрлі деңгейлері арасында өту қабілетін көрсетеді. Аюларды бейнелеу шамамен б.з.д. 1700 жылы тоқтаған; бұл сол кездегі діни нанымдардағы өзгерістерді көрсетеді.
Bears seem to have played a special role in the carvers' culture: they feature prominently in many carvings and frequently appear not only as animals to be hunted but are also often depicted in positions that seem to indicate that bears were worshipped in some form of cult (which seems very plausible since bear cults are known in many old cultures of northwestern Russia as well as in Sami culture). Of special interest are the tracks coming out of bear dens: they are often shown with tracks leading vertically through the carved image and crossing the horizontal tracks of other animals. This has led some researchers to speculate that bears might have been in some way connected with a cult of the afterlife (or death in general) since the vertical tracks seem to indicate an ability of bears to pass between different layers of the world. The depiction of bears seems to have ceased around 1700 BC; this might indicate a change in religious beliefs around that time.
Аңшылық және балық аулау көріністері
Адамдарды бейнелейтін көптеген сахналарда аңшылар жебірлерін аңдап жүргені көрсетілген; бұл сахналар дәстүрлі түрде аңшылық ритуалдарымен байланыстырылып келген, бірақ қазіргі зерттеушілер одан күрделі түсіндірмелерді ұсынады. Олар әртүрлі аңшылық және балық аулау амалдарын жеке тайпалардың символдары ретінде қарастырады, ал әртүрлі аңшылық және балық аулау өрнектерінің арақатынастарын – қазіргі немесе қалаған тайпааралық қарым-қатынастардың символдық бейнелері ретінде қарастырады. Найза тастау, садақ-жебе қолдану ең ерте заманнан-ақ көрініп, бұл құралдарды пайдалану туралы оюшылар мәдениетінде ертеден белгілі болғанын көрсетеді. Сол сияқты, балықшылар көбінесе балық аулау арқандарын ғана қолданады, бұл оларға ілгек жасау және әртүрлі жемдерді пайдалану әдісі белгілі болғанын көрсетеді. Ерекше қызығушылық тудыратыны – қайықтардың бейнеленуі: алғашқы суреттерде шағын балық аулау қайықтары бейнеленсе, кейінгі суреттерде одан да үлкен қайықтар көрсетілген, кейбіреулері 30-ға дейін адам сыйдырып, мұрт және кормасында жануарлар пішіндес әсемдіктермен безендірілген. Бұл әшекейлер кейде викингтердің ұзын қайықтарындағыларға ұқсас. Бұған қоса, осы сияқты үлкен қайықтардың суреттері Норвегияның оңтүстік жағалауында табылған, бұл жағалау бойында екі бағыттан да алыс сапарлар жасалғанын көрсетеді.
Many scenes depicting humans show hunters stalking their prey; these scenes have traditionally been explained as being connected to hunting rituals, although current researchers seem to favor more complicated explanations that see depictions of different hunting and fishing actions as symbols for individual tribes and the interrelations of different hunting and fishing carvings as symbolic representations of existing or wished for intertribal relations. The use of throwing spears and of bows and arrows is evident from the earliest period, indicating that the use of these tools was known to the carvers' culture from a very early time. Similarly, fishermen are almost exclusively shown using fishing lines, indicating that a method of creating hooks and using bait was known to the carvers. Of special interest is the depiction of boats: while small fishing boats appear from the earliest drawings onward, later drawings show larger and larger boats, some carrying up to 30 people and being equipped with elaborate, animal shaped decorations on bow and stern that are sometimes reminiscent of those found on viking longboats. This, along with the fact that similar carvings of large boats have been found in coastal regions in southern Norway, seems to indicate long distance voyages along the coast from either direction.
Күнделікті өмір мен рәсімдер көрінісі
Адамдар арасындағы қарым-қатынасты бейнелейтін сахналардың мағынасын анықтау өте қиын; көрінетін би, тамақ дайындау немесе жыныстық қарым-қатынас сияқты сахналар да діни рәсімдерді көрсетуі мүмкін. Сонымен қатар, тіпті осы мүсіндер күнделікті өмірден эпизодтарды бейнелесе де, осы нақты сахналар неліктен тасқа қашалғаны жұмбақ болып қала береді. Жыныстық белгілер құнарлылыққа байланысты рәсімдермен байланысты болуы мүмкін, ал адамдардың тамақ пісіріп, дайындауын көрсететін сахналар мол өнімді қамтамасыз ету мақсатында жасалған болуы мүмкін. Кейбір сахналарда бейнеленген адамдардың әртүрлі әлеуметтік жағдайы айқын көрінеді, бұл ерекше бас киімдерімен және осындай бас киім кигендердің арасындағы ерекше орындарымен көрсетіледі; олар дін қызметкерлері, бақсылар немесе тайпа басшылары деп түсіндірілген. Егер маңызды тұлғалар басшылар ретінде дұрыс түсіндірілсе, онда бұл сахналарда басшының билікке келуі, патшалық үйлену тойлары немесе тайпалар арасындағы дипломатиялық қатынастар сияқты тарихи маңызы бар оқиғалар да бейнеленуі мүмкін.
It is especially difficult to judge the meaning of scenes showing interactions between humans; scenes apparently showing a dance, the preparation of food or sexual interactions might also display the performance of rituals. Additionally, even if these carvings in fact do show episodes from mundane life, it remains mysterious why these specific scenes were carved into rock. Depictions of sexuality might be connected to fertility rituals, scenes that show people cooking and preparing food might have been meant to ensure an abundance of food. Some scenes clearly show different societal positions of the humans depicted, indicated by peculiar headgear and by more prominent positions of wearers of special headgear among their fellow humans; these have alternatively been explained as priests or shamans or as rulers of a tribe. If the interpretation of prominent persons as rulers is correct, these scenes might also display events of historical significance, such as the ascension of a ruler, royal marriages or diplomatic relations between tribes.
Геометриялық белгілер
Ең құпиялы ою-өрнектердің арасында геометриялық символдардың суреттері бар, олар көбінесе осы аймақтың ең ежелгі ою-өрнектерінде кездеседі. Олардың кейбіреуі дөңгелек нысандар, олардың бір бөлігі жиектермен шеңберленген, ал қалғандары көлденең және тік сызықтардың күрделі өрнектерін көрсетеді. Бұл нысандардың кейбіреулері құралдар немесе осыған ұқсас заттар ретінде түсіндірілген (мысалы, сызықтардың өрнектері кейде балық аулау торлары деп түсіндіріледі), бірақ осы символдардың көпшілігі әлі де түсіндірілмей келеді.
Among the most mysterious of the carvings are images of geometric symbols, found predominantly among the oldest carvings of the area. Some of these are circular objects, some of which are surrounded by fringes, others show intricate patterns of horizontal and vertical lines. While some of these objects have been explained as tools or similar objects (the line patterns, for example, are sometimes explained as fishing nets), most of these symbols remain unexplained.