АҚШ Конституциялық құқығында мемлекеттік әрекет доктринасы

Кіріспе

АҚШ конституциялық заң доктринасы
АҚШ конституциялық заңында мемлекеттік әрекет – мемлекеттік органның өкілі ретінде әрекет ететін тұлғаның жасаған әрекеті. Осыған байланысты, ол АҚШ Конституциясымен, оның ішінде Бірінші, Бесінші және Он төртінші түзетулермен белгіленген үкіметке қатысты шектеулерге бағынады. Бұл түзетулер федералды және штат үкіметтерін белгілі бір құқықтар мен бостандықтарды бұзудан тыйым салады.

Мағынасы

Бұл терминге мемлекет тікелей жұмысқа алған адамдар ғана кіретіндей болғанымен, АҚШ Жоғарғы Соты осы түзетулерді және оларға сәйкес қабылданған заңдарды үкіметпен тікелей емес қарым-қатынаста болған көптеген адамдарды қамту үшін түсіндірді. Мысалы, қалаларды («компаниялық қала») және түрмелерді (дәстүрлі түрде мемлекеттік функция) басқаратын жеке компаниялар, негізгі азаматтық құқықтарды бұзғанда мемлекеттік әрекет жасаған деп танылып, жауапкершілікке тартылуы мүмкін бе деген даулар туды. Бұл мәселе әлі де шешілмеген, бірақ Жоғарғы Сот жеке азаматтарды мемлекеттік әрекет үшін жауапты деп тапты, егер олар үкімет шенеуніктерімен бірігіп, адамдарды олардың құқықтарынан айырса. 1989 жылғы *DeShaney v. Winnebago County* ісі мемлекеттік әрекет доктринасы негізінде шешілді. Әлеуметтік қызметкерлер жас ұлы Джошуаны зорлық-зомбылық көрсеткен әкесі Рэндиден бөлді, бірақ тұрақты бөлгені үшін жеткілікті дәлел жоқ деп шешіп, кейіннен ұлын әкесімен қайта қосты; кейіннен әкесі ұлын комаға түсірді. Жоғарғы Сот мемлекеттік әлеуметтік қызметкерлердің қатысуына қарамастан, бұл заңсыз әрекет әкеге ғана тиесілі деп шешті, демек, бұл жеке әрекет болды. Осыған сәйкес, Конституцияның 14-ші түзетуінің қорғау шаралары қолданылмайды. Мемлекеттік әрекеттен өзгеше, жеке әрекет әдетте жоғарыда аталған конституциялық құқықтарды жеке тұлғаларға беруді талап етпейді. АҚШ-тың көптеген штаттарында жеке сауда орталықтарының иелері наразылық білдіргендерді өз жерінен шығара алады, ал жеке бірлестіктер мүшелерін ескертусіз және себепсіз қабылдаудан бас тарта алады. Бірақ Калифорния сияқты бірнеше штаттарда мемлекеттік конституциялық қорғау және белгілі бір жалпы құқықтар жеке әрекетті шектеу үшін кеңейтілді. Калифорния жеке сауда орталықтарында сөз бостандығын бейбіт түрде жүзеге асыруға рұқсат береді (*Pruneyard Shopping Center v. Robins* (1980) ісін қараңыз) және қазіргі немесе болашақ мүшелерге процедуралық әділдіктің қарапайым түрін қамтамасыз ету үшін жеке әрекеттің белгілі бір түрлерін талап етеді.

Though the term would seem to include only persons who are directly employed by the state, the United States Supreme Court has interpreted these amendments and laws passed pursuant to them to cover many persons who have only an indirect relationship with the government. Controversies have arisen, for example, over whether private companies that run towns (the "company town") and prisons (traditionally a state function) can be held liable as having performed a state action when they violate fundamental civil rights. This question remains unresolved, but the Supreme Court has held private citizens to be liable for state action when they conspire with government officials to deprive people of their rights. The 1989 case of DeShaney v. Winnebago County was decided on the basis of the state action doctrine. Social workers separated a young son Joshua from his abusive father Randy, but concluded there was not enough evidence for a permanent separation, and later reunited son with father; later, the father beat his son into a persistent vegetative state. The Supreme Court ruled that despite involvement by state social workers, the wrongful action was attributable only to the father, making it a private action. Accordingly, the Fourteenth Amendment protections did not apply. Unlike state action, private action is generally not required to afford individuals the constitutional rights mentioned above. In nearly all U. S. states, private shopping center owners can eject protesters from their land for trespassing, and private associations can eject members or deny admission to applicants, with no warning and for no reason. But in a handful of states, notably California, state constitutional protections and certain common law rights have been extended to limit private action. California allows the peaceful exercise of free speech in private shopping centers (see Pruneyard Shopping Center v. Robins (1980)) and requires certain types of private action to afford current or potential members a rudimentary version of procedural due process called fair procedure.

Істер

АҚШ Жоғарғы Соты жеке тұлғалардың немесе жеке ұйымдардың іс-әрекетін «мемлекеттік іс-әрекет» деп таныған бірнеше жағдай бар, осылайша олар Конституцияның Тең Қорғау, Тиісті Процесс немесе Бірінші Түзету сияқты қағидаларына бағынады. Тең Қорғау 14-ші түзетудің I бөлімімен, ал Тиісті Процесс 5-ші түзетумен қамтамасыз етіледі. Жоғарғы Сот төмендегідей шешім қабылдады:

Кәсіпорынды жалпыға қолжетімді ету мемлекеттік іс-әрекет болып табылмайды, бірақ «қоғамдық функцияны» (қалыпты және эксклюзивті түрде мемлекет тарапынан орындалатын функция) орындау мемлекеттік іс-әрекет болып есептеледі (Marsh v. Alabama, 326 U. S. 501 (1946));
Егер жеке тұлға немесе ұйым тек келісімшартқа түсіп немесе соттан тыс келісімшарттық құқығын талап етсе, бұл мемлекеттік іс-әрекет емес, бірақ егер жеке тұлға немесе ұйым келісімшарттық құқықты сот арқылы күшіне енгізу үшін сотқа жүгінсе, бұл мемлекеттік іс-әрекет болуы мүмкін (Shelley v. Kraemer, 334 U. S. 1 (1948));
Егер үкімет жеке тұлғаның немесе ұйымның әрекетін орындауына жай ғана келісімін білдірсе, бұл мемлекеттік іс-әрекет емес, бірақ егер үкімет мәжбүрлесе, ықпал етсе немесе әрекетті орындауға ынталандырса, бұл мемлекеттік іс-әрекет болып есептеледі (Rendell Baker v. Kohn, 457 U. S. 830 (1982));
Егер үкімет жеке тұлғамен немесе ұйыммен тауарлар немесе қызметтер үшін келісімшарт жасаса, жеке тараптың әрекеттері мемлекеттік іс-әрекет болып табылмайды, бірақ егер үкімет пен жеке тарап «бірлескен кәсіпорынға» немесе «симбиоздық қатынасқа» түссе, бұл мемлекеттік іс-әрекет болып есептеледі (Burton v. Wilmington Parking Authority, 365 U. S. 715 (1961));
Егер үкіметтік органдар жеке ұйымның мүшелері болса, ұйымның әрекеттері мемлекеттік іс-әрекет болып табылмайды, бірақ егер үкімет жеке ұйымның басшылығымен «тығыз байланыста» болса, ұйымның әрекеттері мемлекеттік іс-әрекет болып есептеледі (Brentwood Academy v. Tennessee Secondary School Athletic Association, 535 U. S. 971 (2002)).

Ғылыми түсініктемелер

Конституциялық құқық ғалымы Джиллиан Э. Метцгердің пікірінше:

Негізгі болжам – жеке іс-әрекеттер арқылы мемлекеттік билік жүзеге асырылатын жағдайлар сирек кездеседі және көбінесе үкімет өзі бақылайтын жеке тұлғалардың көмегімен жасырынуға тырысқанда туындайды. Қазіргі заң ғылымы үкіметтің өз атынан әрекет ету үшін жеке тұлғаларға биліктің берілуіне көңіл бөлмейді. Егер жеке өкілеттіктер қарастырылса, ол жеке өкілеттіктер доктринасы шеңберінде қарастырылады, ол Конституцияның биліктерді бөлу және заңмен қамтамасыз етілген сот процесі талаптары үкіметке белгілі бір биліктерді жеке тұлғаларға беруге тыйым салады ма, бағалайды. Алайда, конституциялық құқық жеке өкілеттік берудің конституциялықтығын мемлекеттік билікті конституциялық бақылаудан тыс қалдыру қаупімен байланыстыруға тырыспайды.