Кіріспе

Құқықтық ілім

Суверендік иммунитет немесе тәж иммунитеті – бұл құқықтық ілім, онда егеменді мемлекет немесе мемлекет заң бұзушылық жасай алмайды және қазіргі заманғы мәтіндерде өз соттарында қатаң айтқанда, азаматтық сотқа немесе қылмыстық қудалауға тартылмайды. Мемлекеттік иммунитет – бұл оған ұқсас, бірақ күштірек принцип, ол шетелдік соттарға қолданылады.

Тарих

Суверендік иммунитет – мемлекеттік иммунитеттің бастапқы көзі болып табылады, ол егемендіктің классикалық түсінігіне негізделген, яғни егеменнің келісімінсіз оны басқа мемлекеттің сот жүйесіне бағынуға мәжбүрлеу мүмкін емес еді. Конституциялық монархияларда егемендік – соттарды құратын биліктің тарихи бастауы болып саналады. Осылайша, соттар егемендікті оларға бағынуға мәжбүрлей алмады, себебі соттар егеменнің өзінің азаматтарын қорғау үшін құрылған. Бұл қағида көбінесе «rex non potest peccare» деген танымал заңдық максиммен білдірілді, яғни «патша қателікке ұшырай алмайды».

Бельгия

Бельгия Конституциясының 88-бабында: "Патшаның тұлғасы тиылмайды; оның министрлері жауапты болады" делінген.

Канада

Канада британдық заңнан Корольдік иммунитеттің жалпы құқықтық нұсқасын мұра етті. Алайда, уақыт өте келе, заң арқылы Корольдік иммунитеттің ауқымы тұрақты түрде тарылды. 1994 жылдан бастап Альберта провинциясының Түсіндіру туралы заңының 14-бабында былай делінген: «Ешбір заң актісі Ұлы Патшаға міндетті емес және Ұлы Патшаның немесе Ұлы Патшаның құқықтары мен артықшылықтарына ешқандай жолмен әсер етпейді, егер заң актісінде Ұлы Патшаға міндетті екені нақты көрсетілмесе». Бірақ, соңғы кезде «Канаданың барлық провинциялары және федералды үкімет (Короналық жауапкершілік туралы заң) осы аномалияны түзету үшін заң қабылдады, осы арқылы Коронаны кез келген адам сияқты азаматтық құқық бұзушылықтары үшін жауапкершілікке тартады. Осылайша, үкіметтің азаматтық құқық бұзушылықтары үшін жауапкершілігі Канадада салыстырмалы түрде жаңа құбылыс, заңға негізделген және жалпы құқықтың нәтижесі емес». 1918 жылдан бері провинциялық заң шығарушылар федералды Коронаны міндеттей алмайды деп есептеледі, өйткені Чарльз Фитцпатрик «Гаутиер v The King» ісінде: «Провинциялық заңдар Доминионның құқығындағы Коронаның кез келген артықшылығын өз күшімен алып тастай немесе шектей алмайды» деп атап өткен. Сондай-ақ, конституциялық конвенция бойынша, әр провинцияның Королі басқа провинциялардың соттарының қарауына бағынбайды. Алайда, бұл мәселе қазіргі таңда күмәндануда. Вице-губернаторлар, егер мәселе олардың өкілеттіктеріне қатысты болмаса, монарх сияқты толық иммунитетке ие емес. 2013 жылы Жоғарғы Сот Квебек провинциясының бұрынғы вице-губернаторы Лиз Тибоның оған қарсы қозғалған қылмыстық істі тоқтату туралы өтінішін қараудан бас тартты. Ол Квебек Бас прокурорымен мемлекеттік қаражатты мақұлсыз жұмсады деген айыппен сотталды, бірақ «Король қателікке ұшырай алмайды» деген негізде Корольдік иммунитетін пайдаланды. Конвенция бойынша, сот бұл мәселені қараудан бас тарту себебін жарияламады. Кейін Тибо Квебек сотына да осы себептермен өтініш жасады. Сот судьясы Сент-Сир оның талабын қайтадан қабылдамады, конституциялық заң вице-губернаторға монархпен бірдей артықшылықтарды бермейтінін және оның жағдайында Корольдік иммунитет тек мемлекеттік ресми функцияларды атқарумен байланысты әрекеттерге ғана қолданылатынын атап өтті. Ақырында ол кінәлі деп танылып, 18 айға бас бостандығынан айырылды, бірақ алты ай өтегеннен кейін шартты түрде босатылды.

Қытай

Қытай мемлекеттер мен олардың мүлігіне абсолютті егемендік иммунитет берілуі халықаралық құқықтың негізгі қағидасы екенін үнемі айтады. Қытай шектеулі егемендік иммунитетіне қарсы. Мемлекет өз еркімен иммунитетінен бас тарта алады, бірақ егер үкімет сот процесіне араласса (мысалы, наразылық білдіру үшін), мұны иммунитеттің жойылғаны деп қарастыруға болмайды. Қытай мемлекеттік компаниялары мемлекет үшін маңызды деп есептеледі және бұрын шетелдік соттарда оларға қарсы қозғалған істерде егемендік иммунитетін талап еткен. Қытайдың пікірінше, егемендік иммунитеті – олардың кәсіпорындары қорғауға құқылы заңды құқық және мүдде. Шетелдік сот ісінде егемендік иммунитетін талап еткен қытай мемлекеттік компанияларының мысалдары: Қытай авиациялық өнеркәсіп корпорациясы (AVIC) және Қытай ұлттық құрылыс материалы.

Гонконг

2011 жылы Гонконгтың соңғы сатыдағы апелляциялық соты Гонконгта абсолютті егемендік иммунитеті қолданылатынын қабылдады, себебі сот Гонконгтың Қытайдың арнайы әкімшілік аймағы ретінде Қытаймен қайшы келетін мемлекеттік иммунитет саясатын жүргізе алмайтынын анықтады. Бұл шешім 2011 жылы Конго Демократиялық Республикасы мен FG Hemisphere Associates арасындағы сот ісінен туындады.

Конго Демократиялық Республикасы FG Hemisphere Associates-ке қарсы (2011)

Конго Демократиялық Республикасы және оның мемлекеттік электр энергиясы компаниясы Société nationale d'électricité (SNEL) энергетикалық компания Energoinvest-ке қарызын төлемеді. Төрелік сотта Energoinvest конго үкіметі мен SNEL-ге зиянды өтеу туралы шешім шығарды. Бұл құқық Energoinvest компаниясы FG Hemisphere Associates LLC компаниясына берілді. Кейін FG Hemisphere конго үкіметінің қытай компанияларымен бірлескен кәсіпорын құрғанын білді, онда конго үкіметіне 221 миллион АҚШ доллары көміртегі кенін өндіруге кіру үшін төленбек. Осыған байланысты FG Hemisphere бұл төлемдерді өндіріп алу үшін өтініш берді. Конго үкіметі сот процесінде егемендік иммунитетін жариялады. Бұл мәселе Гонконгтың соңғы сатыдағы апелляциялық сотына жеткізілді, онда конго үкіметі бұрынғы апелляциялық соттың төмендегі шешімін күштен шығаруға тырысты: Гонконгта шектеулі егемендік иммунитеті қолданылғандықтан, конго үкіметі коммерциялық істерде иммунитетке ие емес. Егер Гонконгта абсолютті егемендік иммунитеті қолданылса, конго үкіметі осы жағдайда иммунитеттен бас тартқан болар еді. Гонконгтың соңғы сатыдағы апелляциялық соты 3:2 дауыспен конго үкіметі Гонконг соттарында иммунитетінен бас тартпағанын және Қытайдың арнайы әкімшілік аймағы ретінде Гонконгтың Қытайдың мемлекеттік иммунитетіне қатысты саясатына қайшы келетін саясаты болмайтынын анықтады. Сондықтан Гонконгта қолданылатын егемендік иммунитетінің қағидасы абсолютті болуы керек және шетелдік сотқа шетелдік сот шешімін немесе төрелік шешімін орындау туралы өтінішпен жүгінгенде немесе шетелдік мемлекеттегі активтерге қатысты өндіріп алу талап етілгенде қолданылуы мүмкін. Бұл егемен мемлекеттер Гонконг соттарының құзырына толығымен иммунитетпен қамтылғанын білдіреді, соның ішінде коммерциялық талаптар бойынша да, мемлекет өзінің иммунитетінен бас тартса ғана. Иммунитеттен бас тарту үшін Гонконг соттарының құзырына «сот алдында» нақты және күмәнді емес бағыну қажет. Тәлімгерлер сотта іс қозғалғанға дейін тиісті кезеңде мемлекет тарапының иммунитеттен бас тартқанын дәлелдеуі керек.

Киелі орын

Қазіргі папаның басшысы болып табылатын Ватикан (көбінесе Ватикан қаласы мемлекеті деп аталады, ол жекеленген мемлекеттік бірлік) папаның егемендік иммунитетін талап етеді, бұл көптеген халықаралық келісімдермен бекітілген.

Исландия

Исландия Конституциясының 11-бабына сәйкес, президенттің жауапкершілікке тартылуы мен сотталуы парламенттің келісімімен ғана мүмкін.

Үндістан

Үндістан Конституциясының 361-бабына сәйкес, Үндістан Президенті мен Үндістан штаттарының әкімдері лауазымда болған кезде сотта қандай да бір заңдық шараларға тартылмайды. Дегенмен, оларды импичмент процедурасы арқылы қызметтен шеттетуге және одан кейін олардың әрекеттері үшін сотқа шақыруға болады.

Ирландия

Берн Ирландияға қарсы істе Ирландияның Жоғарғы Соты 1922 жылы Ирландия еркін мемлекеті құрылғаннан кейін егемендік иммунитеті жойылды деп шешім шығарды, және осыған байланысты мемлекет өзінің қызметкерлері мен өкілдерінің іс-әрекеттері мен іс-әрекетсіздігі үшін жауапты болуы және олардың салдары үшін жауапкершілікке тартылуы мүмкін.

Жапония

Жапония Конституциясының 17-бабында: "Егер адам мемлекеттік қызметкердің заңсыз әрекетінен зардап шексе, заңмен белгіленген тәртіппен мемлекеттен немесе мемлекеттік органнан өтемақы алуға құқылы" делінген. Осы бапқа сәйкес Мемлекеттік өтемақы заңы (国家賠償法) қабылданды. Қызметкерлер өзі жасаған құқық бұзушылықтары үшін жауапкершілікке тартылмайды, бірақ мемлекет немесе мемлекеттік орган олардың қасақана немесе өрескел немқұрайлылығы болған жағдайда, қызметкерлерден өтемақы алуға құқылы. Әкімшілік сот ісі заңы халыққа Жапония үкіметіне қатысты сотқа шағымдану мүмкіндігін береді. 1989 жылғы 20 қарашада Жоғарғы Сот Императорға қатысты сот билігінің болмауын растады, себебі ол "мемлекеттің және халықтың бірлігінің символы" болып табылады.

Малайзия

Малайзияда 1993 жылы конституцияға енгізілген түзетулер патшаға немесе құрамына кіретін мемлекеттің кез келген билеушісіне қарсы Арнайы сотта іс қозғауға мүмкіндік берді. Бұрын мұндай мүмкіндік болмаған, себебі Малайзияның әрбір билеушісінің патшалық мәртебесіне байланысты сотқа шақырылудан қорғалғаны айтылған.

Нидерланды

1848 жылдан бері Нидерланд конституциясының 42-бабында: "Патша қудалаудан иммунитет алған; министрлер жауапкершілікте болады" делінген.

Нигерия

Нигерияның 1999 жылғы Конституциясының 308-бабы сайланған атқарушы органдардың – яғни Президенттің және оның орынбасарының, штаттардың губернаторлары мен олардың орынбасарларының – сотқа шақырылуын міндеттейтін сот ісін қараудан иммунитет береді. Бұл иммунитет олардың лауазымдық өкілеттіктері шегінде жасаған әрекеттеріне таралады, сондықтан олар мемлекет атынан жасалған іс-әрекеттер үшін жауапты емес. Дегенмен, бұл иммунитет олардың лауазымын теріс пайдаланып жасаған әрекеттеріне қолданылмайды, және олар өкілеттік мерзімі аяқталғаннан кейін олар үшін жауапкершілікке тартылады. Сот органдарының лауазымдық өкілеттіктері шегінде қабылданған шешімдеріне және іс-әрекеттеріне қатысты толық иммунитетке ие екенін ескеру маңызды.

Норвегия

Норвегия Конституциясының 5-бабында: "Патшаның тұлғасы қасиетті; оны сынауға немесе қылмылға тартуға болмайды. Жауапкершілік оның Кеңесінде жатыр". Осыған сәйкес, монарх жеке тұлға ретінде қудаланбауы немесе сотқа берілмеуі керек, бірақ бұл иммунитет мемлекетке қатысты қолданылмайды. Монархтың жылжымайтын мүлік иесі немесе үлескер ретіндегі, сондай-ақ жұмыс беруші ретіндегі әрекеттеріне де иммунитет қолданылмайды, егер талап-арыз монархтың жеке жауапкершілігін көрсетпесе.

Филиппин

1987 жылғы Конституцияның 16-бабының 3-тармағында қазіргі күшінде мынадай делінген: "Мемлекеттің келісімінсіз оны сотқа шақыруға болмайды."

Испания

Испания монархы 1978 жылғы Испания Конституциясының ІІ тарауының 56-бабы 3-тармағына сәйкес, үкімет министрлерінің король атынан жасаған әрекеттері үшін қудалаудан жеке иммунитетке ие. Корольдің өзі қол сұғылмайтын және жауапкершілікке тартылмайды. Оның актілеріне 64-бапта белгіленген тәртіппен міндетті түрде қол қойылады. Мұндай қол қоймау жағдайында, олар 65(2)-бапта қарастырылған жағдайларды қоспағанда, жарамсыз болып табылады. 2014 жылдың маусым айында король Хуан Карлос тақтан бас тарған кезде, Испания Конституциясы тақтан басқан монархтың заңдық иммунитетін сақтайтыны туралы нақты айтылмаған, бірақ үкімет осы мүмкіндікті қамтамасыз ету үшін өзгерістер енгізуді жоспарлап отырды. Заң қабылданды, алайда бұл жаңа заң, бұрынғы иммунитетінен айырмасы, бұрынғы егеменді толық қорғамайды. Хуан Карлос Испаниядағы көптеген жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер мен саясаткерлерге берілетін ұқсас қорғаумен жоғары сотқа жауап беруге тиіс. Заңға сәйкес, бұрынғы корольге қатысты барлық аяқталмаған сот мәселелері дереу тоқтатылып, жоғары сотқа жіберіледі.

Шри-Ланка

Шри-Ланка Конституциясына сәйкес, Шри-Ланка Президентінің (қызмет ететін кезеңде) егемендік иммунитеті бар.

Сингапур

Сингапурда мемлекеттік иммунитеттер 1979 жылғы Мемлекеттік иммунитет туралы заңда заңдастырылған, ол Ұлыбританияның 1978 жылғы Мемлекеттік иммунитет туралы заңына өте ұқсас. Сингапурдың Мемлекеттік иммунитет туралы заңында Ұлыбританияның Мемлекеттік иммунитет туралы заңының 9-бабындағыдай сөздер кездеседі және дауды төрелікке беруге келіскен шетелдік мемлекетке, келісілген төрелікке қатысты сот ісінде сот юрисдикциясынан иммунитет алуға рұқсат берілмейді, яғни "Егер мемлекет туындаған немесе туындауы мүмкін дауды жазбаша түрде төрелікке беруге келіскен болса, онда ол Сингапурдағы төрелікке қатысты сот ісінде иммунитетке ие емес". Сингапур Президентінің иммунитеті белгілі бір шекте 22K(4) тармақшасына бағынады.

Федералды иммунитет

АҚШ-тың федералды үкіметі егемендік иммунитетке ие және ол өзінің иммунитетін жойса немесе сотқа бас ие болса ғана, АҚШ-тың кез келген жерінде сотқа берілуі мүмкін емес. АҚШ өзінің егемендік иммунитетінен белгілі бір шектеуде бас тартты, негізінен Федералдық зиян келтіру туралы заң арқылы, ол федералдық қызметкердің заңға қарсы әрекеті зиян келтірген жағдайда иммунитетті жояды, сондай-ақ федералды үкімет тарап болып табылатын шарттардан туындаған талаптар бойынша иммунитетті жоятын Таккер заңы арқылы. Егеменді мемлекет ретінде АҚШ сотқа берілмейді, егер ол сотқа берілуге нақты келісім бермесе. АҚШ Жоғарғы Соты "Прайс против АҚШ" ісінде былай атап өтті: "Бұл біздің құқығымыздың аксиомасы. Үкімет оған келісім бермесе, сотқа берілмейді, ал соттағы оның жауапкершілігі оны уәкілеттік берген заңның айқын тілінен асып кетпейді." Прайс против АҚШ, 174 U. S. 373, 375-76 (1899).

Мемлекеттік иммунитет

Ханс Луизианаға қарсы (1890) АҚШ Жоғарғы Соты он бірінші түзету (1795) штаттардың егемендік иммунитетін растайды және олардың келісімінсіз федералды сотта сотталудан жалпы түрде қорғалғанын белгілейді. Кейінгі істерде Жоғарғы Сот штаттардың егемендік иммунитетін едәуір күшейтті. Блатчфорд пен Ноатактың тума ауылы (1991) ісінде сот түсіндірді, Eleventh Amendment-ті оның айтқан сөздері үшін емес, оны бекітетін конституциялық құрылымымыздың алғышарттары үшін түсінеміз: штаттар өздерінің егемендігін сақтап федералды жүйеге кірді; III баптағы сот билігі осы егемендікпен шектеледі, сондықтан штат сотқа жүгінуге келіспесе, федералды сотқа жүгінуге жатпайды, немесе «конвенция жоспарында» көзделмесе. [Дереккөздерді жою.] Алден мен Мэн (1999) ісінде сот кейде штаттардың сотқа қарсы иммунитетін «Он бірінші түзету иммунитеті» деп атағанын, бірақ бұл сөз тіркесі ыңғайлы қысқарту екенін, бірақ шатастыратын екенін түсіндірді, өйткені штаттардың егемендік иммунитеті Он бірінші түзетудің шарттарынан туындамайды және олармен шектелмейді. Керісінше, Конституцияның құрылымы, оның тарихы және осы Соттың берген ресми түсіндірмелері көрсеткендей, штаттардың сотқа қарсы иммунитеті – Конституцияны ратификациялаудан бұрын штаттардың ие болған егемендігінің негізгі аспектісі және олар бүгін де оны сақтап отыр (сөзбе-сөз немесе басқа штаттармен тең құқықта Одаққа қосылу арқылы), Конвенция жоспарымен немесе кейбір конституциялық түзетулермен өзгертілмегенше. Алден ісінде сот үшін жазған Әнтони Кеннеди судья бұл жағдайды ескере отырып, және түпнұсқа өзгертілмеген Конституциямен Конгреске берілген өкілеттіктердің шектеулі сипатын ескере отырып, сот «Конгреске берілген нақты I баптағы өкілеттіктерге міндетті түрде, Қажетті және Тиісті бап немесе басқаша, штаттарды жеке сотқа тартуға арналған кездейсоқ өкілеттік кіреді деген қорытындыға келе алмайды» деді. Алайда, «соттың сотқа дейінгі ратификациялау егемендігін сотқа шағымданудан қорғаныш көзі ретінде тануының салдарынан, тек штаттар мен мемлекеттік органдар ғана федералды заңмен рұқсат етілген сотқа шағымданудан қорғаныш алады». Нью-Йорктің Солтүстік сақтандыру компаниясы Чатэм округіне қарсы (2006, назар аударылды). Осылайша, қалалар мен муниципалитеттер егемендік иммунитетіне ие емес, Джинкс пен Ричленд округі (2003), ал округтер, тіпті олар «мемлекеттік биліктің бір бөлігін жүзеге асырған кезде де» егемендік иммунитетіне ие емес деп есептеледі. Lake Country Estates, Inc. қарсы Тахо аймақтық жоспарлау агенттігі (1979). Сондай-ақ, мектеп округтері де Mt. Healthy City School District Board of Education v. Doyle (1977) ісінде көрсетілгендей, егемендік иммунитетіне ие емес. Сонымен қатар, Конгресс он бірінші түзетуден кейін ратификацияланған түзетулер арқылы өзіне берілген өкілеттіктерге сәйкес әрекет еткенде, штаттардың егемендік иммунитетін жоя алады. Жоғарғы Соттың Fitzpatrick v. Bitzer (1976) ісінде орнатылған күшін жою доктринасы көбінесе Конгресске өз кепілдіктерін штаттарға қолдануға рұқсат беретін XIV түзетудің 5-тарауына қатысты істерде қолданылады.