Роберт Моррисон: Қытайдағы протестант миссионері және синологияның негізін қалаушысы

Кіріспе

Англо-шотландтық протестант миссионері Роберт Моррисон, FRS (5 қаңтар 1782 – 1 тамыз 1834), португалдық Макао, Цин дәуіріндегі Гуандун және голландтық Малаккаға ағылшын-шотландтық протестант миссионері болды. Ол сонымен қатар "Англо-қытай әдебиетінің әкесі" деп есептелетін, пионер-синолог, лексикограф және аудармашы еді. Пресвитериандық уағызшы Моррисон Қытайдағы еңбегімен ерекше көзге түсті. Жиырма бес жылдық жұмысынан кейін ол Киелі кітаптың барлығын қытай тіліне аударып, Цай Гао, Лян Фа және Уат Нгонг сияқты он қытайлық сенушіні крещение рәсімінен өткізді. Моррисон қытай тіліне Киелі кітапты аударуды бастады және бұрынғы Рим католиктерінің ешқашан жарияланбаған аудармаларынан өзгеше, Жазуларды мүмкіндігінше кеңінен таратуды жоспарлады. Моррисон Уолтер Генри Медхерст және Уильям Милн (баспагерлер), Сэмюэл Дайер (Хадсон Тейлордің қайнағасы), Карл Гютцлафф (пруссиялық тіл білгісі) және Питер Паркер (Қытайдың алғашқы медициналық миссионері) сияқты замандас миссионерлермен ынтымақтастық етті. Ол Қытайда 27 жыл қызмет етті, бір рет Англияға қайтып оралды. Осы кезде Қытайдағы миссионерлік күш-жігер Гуанчжоу (Кантон) және Макаомен ғана шектелді. Олар көбінесе саудагерлер арасында әдебиет таратуға, бірнеше жандарды дінге өткізуге және жер бетіндегі ең көп халқы бар елдің мәдениеті мен тарихына елеулі әсер ететін білім беру және медициналық жұмыстың негізін салуға күш салды. Дегенмен, Моррисон Қытайға келгеннен кейін қытай халқына рухани ықпал ете аламын деп ойлайтыны туралы сұраққа ол: "Жоқ, мырза, бірақ Құдай солай етеді деп үміттенемін!" – деп жауап берді.

Ерте өмір

Моррисон 1782 жылғы 5 қаңтарда Англияның Нортумберленд графтығындағы Морпет қаласына жақын, Буллерс Гринде дүниеге келді. Ол шотланд шаруасы Джеймс Моррисон мен ағылшын Ханна Николсонның ұлы еді, екеуі де Шотландия шіркеуінің белсенді мүшелері болған. Олар 1768 жылы үйленді. Роберт сегіз баланың ең кішісі еді. Үш жасында Роберт отбасымен Ньюкаслға көшіп келді, онда әкесі аяқ киім саудасында жақсырақ жұмыс табады. Роберттің ата-анасы шын ниетпен христиандар еді және балаларын Пресвитериандық идеалдарға сәйкес Библиямен және Вестминстердің кіші катехизисімен таныстырды. 12 жасында ол пасторының алдында 119-шы псаломды (176 тармақтан тұрады) бірде-бір қатесіз жатқа айтты. Джон Уэсли әлі тірі еді және осы кезеңде көптеген шетелдік миссионерлік ұйымдар құрылып жатты, бұл Эвангелистік қайта жандану кезеңі еді. 1796 жылы жас Роберт Моррисон ағасы Джеймс Николсонның шәкірттігіне ілесіп, кейіннен 1798 жылы Пресвитериан шіркеуіне қосылды. 14 жасқа келгенде Роберт мектепті тастап, әкесінің кәсібіне оқуға кірісті. Бірнеше жыл бойы ол христиандық тәрбиесін ескермей, арақ ішіп, бейқамдыққа берілді. Алайда, бұл мінез-құлық көп ұзамай тоқтады. Роберттің өз сөздерімен айтқанда:

«Шамамен бес жыл бұрын [1798] мен күнә туралы терең сезімге ояндым және жаным туралы қатты алаңдадым. Мен мәңгілік құлдыраудан қорқып, өлім қорқынышымен күнде Құдайға күнәларымды кешіруін, Иса Мәсіхке деген сенімімді арттыруын және ой-санамыма жаңалық сыйлауын тіледім. Күнә ауыр жүк болды. Содан кейін мен өмірімде өзгеріс сезіндім және, сенемін, жүрегім де өзгерді. Мен бұрынғы бейқамдықтан бас тартып, оқуға, ойға және дұғаға берілдім. Құдай маған Өзінің Ұлын көрсетуге разы болды және сол кезде мен «жастық шақтағы мейірімділік пен некелік махаббатты» қатты сезіндім. Алғашқы құштарлық азайса да, Құтқарушыға деген махаббатым мен білімім артатынына сенемін». Моррисон әкесінің кәсібінде жұмыс істегенде, ол күніне он екі немесе он төрт сағат қолмен жұмыс істеді, бірақ оқу мен ойға бір-екі сағат уақыт табуға тырысты. Ол қолға түскен азау кітаптарды жиі оқып, қайта оқыды. Өмірінің ерте кезінен бастап күнделік жазуды бастаған ол өзін-өзі көп зерделегенін көрсетті; оның ынтасы айқын болды, ал өзінің кемшіліктерін сезінуі ерекше күшті болды. Ол миссионер болуды қалады және 1801 жылы латын, грек және иврит тілдерін үйрене бастады. 1806 жылдың шілде айында ол отбасына барып, олармен қоштасып, Лондон, Эдинбург және Глазго қалаларында 13 рет уағыз айтты.

Алғашқы миссионерлік қызмет

Моррисон 1807 жылғы 8 қаңтарда Лондон қаласындағы Шотландия шіркеуінде дін қызметкері болып тағайындалды және Қытайға баруға асықты. 31 қаңтарда ол алғашқыда Америкаға аттанды. Шығыс Индия компаниясының миссионерлерді тасымалдау саясаты болмағандықтан және Қытайға бағытталған басқа кемелердің болмауы салдарынан, ол Нью-Йорк қаласында тоқтауға мәжбүр болды. Моррисон АҚШ-та шамамен бір ай болды. Ол Кантондағы (Гуанчжоу) американдық консулдың қолдауын алуға қатты ниеттенді, себебі Қытайда қалуға рұқсат алған жағдайда, оған биліктің әсері қажет екені мәлім болды. АҚШ консулы қорғауға уәде берді, ал 12 мамырда ол Макаоға бағытталған екінші кемеге, «Тридентке» отырды. «Тридент» 113 күндік теңіз саяхатынан кейін 1807 жылғы 4 қыркүйекте Макаоға жетті. Жаңа келгеннің бірінші қадамы – Макао мен Кантондағы белгілі ағылшын және американдықтарға өзінің таныстыру хаттарын табыстау болды. Ол жылы қабылдады, бірақ оның миссиясын орындау жолындағы көрінетін үмітсіз кедергілерді ашық айтқанда, жігерсіздікке бой алмау үшін батыл жүрек керек болды. Джордж Томас Стаунтон оны Қытайда миссионер болу идеясынан айнытты. Біріншіден, жергілікті халыққа жергілікті тілдерді өлім жазасымен үйретуге тыйым салынған. Екіншіден, Қытайда тек сауда мақсатында ғана шетелдіктер тұруға рұқсат етілген. Үшіншіден, Макаодағы португалдық католик миссионерлері қатты қарсылық танытып, жергілікті халықты протестанттық миссияға қарсы қоюы мүмкін еді. 7 қыркүйекте Макаодағы Рим католик шіркеуі оны қуды да, Гуанчжоудан тысқарыдағы Он үш фабрикаға баруға мәжбүр етті. Кантондағы американдық фабриканың басшысы миссионерге уақытша өз үйінде бөлме ұсынды, және ол өзін орнықтырып, жағдайды ойластырғаны үшін оған шын жүректен риза болды. Біраз уақыттан кейін ол тағы бір американдық джентльменмен үш айға фабрикасында тұру туралы келісім жасады. Ол өзін американдық ретінде таныстырды. Қытайлықтардың ағылшындарға қарағанда американдықтарды жақтырмайтынын және күдікпен қарамайтынын ол анықтады. Дегенмен Моррисонның болуы күдік тудырды, сондықтан ол тіл үйреніп жатқаны белгілі болмас үшін қытай кітаптарын жанында қалдыра алмады. Абель Юн сияқты кейбір католик жерлестері оған мандарин тілінің қанша мүмкіндігі болса, соншасын үйретуге дайын болды, бірақ ол бұл білімнің қарапайым халықты түсінуге немесе өзін түсіндіруге жеткіліксіз екенін тез түсінді; және ол Қытайға Киелі кітапты салыстырмалы түрде аз санды аристократиялық топтың тіліне аудару үшін келген жоқ. Кейін ол бұл саясаттың қате екенін ойлады. Тамаққа келгенде, ол денсаулығы үшін оны жей алмады, ал киімге келгенде, ол оны одан да ерекшелендіріп, жарнамадан аулақ болуға тырысқан жерде назар аударуға себеп болды. Қытай киімін киген шетелдік адам Қытай қоғамына жасырын түрде кіруге тырысып, өзінің тыйым салынған дінін жасырын түрде енгізуге тырысқан адам ретінде күдік тудырды. Осы жағдайларға байланысты Моррисон американдықтар мен ағылшындардың еуропалық киімдерін қайта киді. Моррисонның жағдайы саяси дағдарыстармен күрделенді. Англия Франциямен соғыс кезінде жасаған әрекеттердің бірі – ағылшын эскадрильясы Макаоға шабуыл жасап, француздардың ағылшын саудасына соққы беруіне жол бермеу болды. Бұл әрекет Гуанчжоудағы қытай билігінің наразылығын тудырды және ағылшын тұрғындарына қарсы шаралар қабылдануы мүмкін екені туралы мәлімдеме жасалды. Қауіп-қуаныш кең етек алды. Ағылшын отбасылары кемелерге мініп, Макаоға қарай жолға шықты. Олардың арасында Моррисон да болды, ол өзімен бірге қолжазбалар мен кітаптарын алып келді. Саяси қиындықтар тез шешілді, эскадрилья кетіп қалды, бірақ қытайлықтар бұрынғыдан да күдікпен қарады.

Morrison was ordained in London on 8 January 1807 at the Scotch church and was eager to go to China. On 31 January, he sailed first to America. The fact that the policy of the East India Company was not to carry missionaries, and that there were no other ships available that were bound for China, forced him to stop first in New York City. Morrison spent nearly a month in the United States He was very anxious to secure the good offices of the American Consul at Canton (Guangzhou), as it was well known that he would need the influence of someone in authority, if he was to be permitted to stay in China. The promise of protection was made from the United States consul, and on 12 May, he boarded a second vessel, the Trident, bound for Macau. The Trident arrived in Macau on 4 September 1807 after 113 days at sea. The first move of the newcomer was to present his letters of introduction to some leading Englishmen and Americans, in Macau and Canton. He was kindly received, but he needed a bold heart to bear up, without discouragement, under their frank announcement of the apparently hopeless obstacles in the way of the accomplishment of his mission. George Thomas Staunton discouraged him from the idea of being a missionary in China. Firstly, the local Chinese speaking people were forbidden by the government to teach the local languages to anybody, under penalty of death. Secondly, no foreigners could remain in China, except for purposes of trade. Thirdly, Portuguese sponsored Catholic missionaries in Macau would be bitterly hostile, and were likely to stir up the local people against a Protestant mission. On 7 September, he was expelled by the Roman Catholic authorities in Macau and went to the Thirteen Factories outside Guangzhou The chief of the American factory at Canton offered the missionary for the present a room in his house; and there he was most thankful to establish himself, and think over the situation. Shortly afterwards he made an arrangement for three months, with another American gentleman, to live at his factory. He effectively passed himself off as an American. The Chinese, he found, did not dislike and suspect Americans as much as they did the English. Still Morrison's presence did excite suspicions, and he could not leave his Chinese books about, lest it should be supposed that his object was to master the language. Certain Roman Catholic natives such as Abel Yun were found willing to impart to him as much of the Mandarin Chinese as they could but he soon found that the knowledge of this did not enable him to understand, or make himself understood by, the common people; and he had not come to China simply to translate the Scriptures into the speech of a comparatively small aristocratic class. In time he came to think this was a mistaken policy. So far as the food was concerned, he could not live on it in health; and as for the dress, it only served to render him the more unusual, and to attract attention where he was anxious to avoid publicity. A foreigner dressed up in Chinese clothes excited suspicions, as one who was endeavoring by stealth to insinuate himself into Chinese society, so as to introduce his contraband religion surreptitiously. Under these circumstances Morrison resumed the European manners of the Americans and English. Morrison's position was menaced by political troubles. One move in the war with France, which England was waging at this time, was that an English squadron bore down on Macau, to prevent the French from striking a blow at English trade. This action was resented by the Chinese authorities at Guangzhou, and reprisals were threatened on the English residents there. Panic prevailed. The English families had to take refuge on ships, and make their way to Macau. Among them came Morrison, with his precious luggage of manuscripts and books. The political difficulty soon passed, and the squadron left; but the Chinese were even more intensely suspicious of the "foreigner" than before.

Шығыс Үндістан компаниясы

Моррисон ауырып, 1808 жылдың 1 маусымында Макаоға оралды. Бақытына орай, ол осы кезеңде мандарин және кантон тілдерін меңгерген. Моррисон Макаода қиын жағдайда болды. Оны біреуге паналауға беруге көндіру қиынға түсті. Ол жайсыз жоғарғы қабаттағы бөлме үшін тым көп ақша төледі, және көп ұзамай бөлменің төбесі құлап түсті. Төбе жөнделгеннен кейін де ол сол жерде тұруға ниеттенген, бірақ үй иесі жалдау ақысын үштен біріне көтерді, сондықтан ол қайтадан көшеге шығуға мәжбүр болды. Дегенмен ол шаршаған күйі қытай тілінің сөздігін жасаумен айналысып, тіпті жеке дұғаларында бұзық қытай тілінде Құдайға жалбарынып, тілді толық меңгеруді көздеді. Ол билік органдарының бұйрығынан қорқып, көпке дейін өзін уақытша жасырып, денсаулығы нашарлап, тар бөлмесінде қиындықпен ғана жүре алды. Бірақ ол тынымсыз еңбектенді. Моррисон өзі мен халық арасында қарым-қатынас орнатуға тырысты. Ол көшеде тұратын үш қытай баласына білім беруге әрекеттенді, осылайша оларға да, өзінің тіл біліміне де көмектесуді жоспарлады. Алайда олар оған жамандық жасады, сондықтан ол оларды босатуға мәжбүр болды. 1809 жылы ол 17 жасар Мэри Мортонмен танысып, сол жылдың 20 ақпанында Макаода оған үйленді. Олардың үш баласы болды: Джеймс Моррисон (1811 жылдың 5 наурызында дүниеге келді, сол күні қайтыс болды), Мэри Ребекка Моррисон (1812–1902) және Джон Роберт Моррисон (1814 жылдың 17 сәуірінде дүниеге келді). Мэри Моррисон 1821 жылдың 10 маусымында холерадан қайтыс болды және Макаодағы ескі протестант зиратына жерленді.

Англияға оралу

1822 жылы Моррисон Малакка мен Сингапурға сапар шекті, ал 1824 жылы Англияға оралды. 1817 жылы Глазго университеті оған дінтану докторы дәрежесін берген еді. Англияға оралған соң Моррисон Корольдік қоғамның мүшесі аталды. Ол Англияға қытай кітаптарының үлкен кітапханасын әкелді, оларды Лондон университетінің колледжіне сыйлады. Моррисон Лондондағы Холборндағы Бартлетт ғимаратында миссионерлерді оқыту үшін Тіл институтын ашты. 1824 және 1825 жылдары Моррисон Англияда болды, онда ол қытай Библиясын король Георг IV-ке табыс етті, және оны барлық топтар зор құрметпен қарсы алды. Ол ағылшын джентльмендері мен әйелдеріне қытай тілін оқытумен және Қытайға деген қызығушылықты арттырумен айналысты. Миссионерлік қызметіне қайтар алдында 1824 жылдың қараша айында Елиза Армстронгқа қайта үйленді, одан бес баласы болды. Жаңа миссис Моррисон және оның бірінші некесінен туған балалары 1826 жылы онымен бірге Қытайға оралды. Сапардың бір эпизоды сол кездегі қауіп-қатерлерді, сондай-ақ Моррисонның қайраткерлігін көрсетеді. Үшқұрлы дауылдан кейін жолаушылар қылыштардың сыңғырлағанын және оқ атылғанын естіп, қорқынышқа бірікті. Бірден олар нашар жалақы алатын теңізшілер арасында бүлік шыққанын білді, олар кеменің алдыңғы бөлігін басып алып, кеме офицерлеріне қарсы зеңбіректерді бұруды көздеді. Бұл өте қиын сәт болды. Қорқыныш шарықтағанда Моррисон тыныш түрде бүлікшілердің арасына барып, ыстық сөздерімен көптерін өз орындарына оралуға көндірді; қалғандары оңай ұсталды, сабаланды және тізбекке бұғауланды. Сингапурда Моррисон жаңа сынақтармен бетпе-бет келді. Оның құрметіне аталған үйі бар Сингапур институты, қазіргі Раффлс институты, ол Англияға кеткен кезде, Малаккадағы колледж сияқты, құрылу үстінде болды. Бірақ бұл бағытта аз ғана прогресс жасалды. Жаңа губернатор үлкен қызығушылық танытпады, ал Моррисон жұмыстың жалғасып жатқанын қадағалай алмады. Ұйымдастыру мақсатында болғаннан кейін миссионер отбасымен Макаоға, содан кейін Гуанчжоуға барды, онда ол мүлкінің өзінің болмауынан кейін де ешкімге тиіс емес екенін көрді.

In 1822 Morrison visited Malacca and Singapore, returning to England in 1824. The University of Glasgow had made him a Doctor of Divinity in 1817. Upon his return to England, Morrison was made a Fellow of the Royal Society. He brought a large library of Chinese books to England, which were donated to the London University College. Morrison began The Language Institution in Bartlett's Buildings in Holborn, London during his stay there, to teach missionaries. The years 1824 and 1825 were spent by Morrison in England, where he presented his Chinese Bible to King George IV, and was received by all classes with great demonstrations of respect. He busied himself in teaching Chinese to classes of English gentlemen and English ladies, and in stirring up interest and sympathy on behalf of China. Before returning to his missionary labours he was married again, in November 1824 to Eliza Armstrong, with whom he had five more children. The new Mrs. Morrison and the children of his first marriage returned with him to China in 1826. An incident of the voyage will illustrate the perils of those days, as well as Morrison's fortitude. After a terrible spell of storm, the passengers were alarmed to hear the clanking of swords and the explosion of firearms. They soon learned that a mutiny had broken out among the seamen, who were wretchedly paid, and who had taken possession of the forepart of the vessel, with the intention of turning the cannon there against the officers of the ship. It was a critical moment. At the height of the alarm, Morrison calmly walked forward among the mutineers, and, after some earnest words of persuasion, induced the majority of them to return to their places; the remainder were easily captured, flogged, and put in irons. At Singapore, Morrison was confronted with fresh trials. The Singapore Institution, now Raffles Institution, which has one House named after him, had been in process of formation there, on his departure for England, similar to the college at Malacca. Little progress had been made with it. A new governor manifested less interest, and Morrison had not been present to see that the work went on. After a stay here for purposes of organization, the missionary and his family went on to Macau, and subsequently Morrison proceeded to Guangzhou, where he found that his property had been also neglected in his absence.

Қытайдағы соңғы күндер

1826 жылы Моррисон әйелімен бірге Қытайға оралды. Шығыс Үндістан компаниясындағы өзгерістер оны жаңа шенеуніктермен байланыстырды, олардың кейбіреулері миссионерлік қызметке ең аз құрмет көрсетіп, билік көрсетуге бейім болды. Бірақ Моррисонның отставкаға кету туралы айтқан сөзі оларды сыйластырақ болуға мәжбүр етті. Бұл уақытта британдық саудагерлер мен қытай шенеуніктері арасындағы қарым-қатынас күннен-күнге шиеленісіп бара жатты. Моррисон қытай мандариндерімен жүргізген хат алмасудың көп бөлігін жақтырмады. Моррисонның Қытайдағы уақыты Ұлыбритания мен Қытай арасындағы Бірінші опиум соғысының басталуын болдырмады; Оңтүстік Қытайда болған кезде ол аймақтағы жағдайдың ушығуын байқады. Қытай мандариндерінің "әрекетсіздігі мен зорлық-зомбылығын" көтеруге қиындық тартса, Моррисон британдық саудагерлердің мінез-құлқына да сын көзбен қарады, олардың әрекеттері Қытайдағы христиан миссионерлерінің жұмысына қауіп төндіріп тұрды. Ол шетелдік саудагерлердің мүдделері миссионерлердің жұмысынан басым екенін атап өтті. Англияға барғанда Моррисон Мильннің шәкірті, қытайлық мұғалім Лян Фаны халық арасында жұмысын жалғастыру үшін қалдырды. Лян Фа бұл жолда көп қиындықтарға тап болған еді, және Моррисонның қатысусыз болған ұзақ кезеңінде өзінің адалдығын көрсетті. Тағы да бірнеше жергілікті христиандар дінге кірді, ал кішкентай шіркеу өсіп дамыды. Сонымен қатар, көптеген адамдар қуғын-сүргін мен жазалаудан қорқып, жасырын түрде сенгендері белгілі болды. Моррисонға көмектесу үшін американдық миссионерлер жіберілді, және христиандық әдебиеттердің саны көбейді. Моррисон американдықтардың келуін қуанышпен қарсы алды, өйткені олар ағылшын тұрғындарына қызмет көрсетуге және оған Ізгі хабарды тыңдауға жиналған қытайлықтармен сөйлесуге мүмкіндік берді. 1832 жылы Моррисон былай деп жазды: "Қазір Кантондағы қоғам 1807 жылы тапқан жағдайдан қытайларға қатысты толығымен өзгеше. Қытай ғалымдары, миссионерлік студенттер, ағылшын баспаханалары және қытай тіліндегі Киелі кітаптар, сондай-ақ Құдайға жалпыға ортақ құлшылық осы кезеңде дамыды. Мен өз буынымның қызметін атқарып, енді мен қашан ұйықтасам, Раббім біледі." 1833 жылы Рим-католик епискобы Моррисонға қарсы шықты, нәтижесінде Макаодағы баспаханалары жабылды және оның Мәсіх туралы білімді таратудың тиімді әдісінен айырылды. Алайда, оның жергілікті өкілдері бұрын басылған әдебиеттерді таратуды жалғастырды. Осы кезеңде Моррисон Карл Гюцлаффтың "Шығыс-Батыс айлық журналына" да үлес қосты, бұл басылым Қытай мен Батыс арасындағы түсіністікті жақсартуға бағытталған еді. 1834 жылы Шығыс Үндістан компаниясының Қытаймен саудадағы монополиясы аяқталды. Моррисонның компаниядағы лауазымы жойылды және оның күнкөріс көзі тоқтатылды. Кейіннен ол лорд Непьердің үкіметтік аудармашысы болып тағайындалды, бірақ бұл лауазымды бірнеше күн ғана атқарды. Моррисон 1834 жылдың маусым айында "Менің Әкемнің үйінде көптеген бөлмелер бар" деген мәтінге негізделген соңғы уағыздарын дайындады. Ол соңғы ауруына қадам басқан еді, және әйелі мен отбасы Англияға жіберілгендіктен, оның жалғыздығы зор болды. 1 тамызда Қытайдағы протестанттық миссионерлік қызметтің алғашқы өкілі қайтыс болды. Ол 52 жасында Кантондағы (Гуанчжоу) Даниялық Хонгтың 6-шы үйінде ұлының құшағында көз жұмды. Келесі күні оның денесі Макаоға жеткізіліп, 5 тамызда Ескі протестанттық зиратта бірінші әйелі мен баласының қасына жерленді. Ол жеті баласынан тұратын отбасын қалдырды: екеуі бірінші әйелінен (Мэри Ребекка және Джон Роберт), ал бесеуі екінші әйелінен, Элизадан (Роберт, Мартин Крофтон, Ханна, Джордж Стаунтон, Чарльз Марджорибанкс). Оның үлкен қызы Мэри Ребекка (1812–1902) 1847 жылы медициналық миссионер Бенджамин Хобсонға тұрмысқа шықты.

Together the Morrisons returned to China in 1826. Changes in the East India Company had brought him into contact with new officials, some of whom had not the slightest respect for the calling of the missionary, and were inclined to assume a high hand, until Morrison's threat to resign induced a more respectful temper. The relations, too, between British traders and the Chinese officials were daily becoming more strained. Morrison strongly disapproved of much of the correspondence which it fell to his lot to conduct with the Chinese mandarins. Morrison's time in China would preclude the outbreak of the First Opium War between Great Britain and China; during his time in Southern China, Morrison observed the growing tensions in the region. Noting the "officiousness and tyranny" of the Chinese mandarins as being hard to bear, Morrison also criticized the conduct of British traders, which threatened the activities of Christian missionaries in China. He would note that the activities of foreign traders were prioritized over that of the missionaries. On Morrison's visit to England, he had been able to leave a Chinese native teacher, Liang Fa, one of Milne's converts, to carry on what work he could among the people. This man had already endured much for his faith, and he proved entirely consistent and earnest during the long period of Morrison's absence. Other native Christians were baptized; and the little Church grew, while at the same time it was well known that many believed in secret, who did not dare to challenge persecution and ostracism by public confession. American missionaries were sent to help Morrison, and more Christian publications were issued. Morrison welcomed the arrival of the Americans, because they could conduct the service for English residents, and set him free to preach and talk to the Chinese who could be gathered together to listen to the Gospel. In 1832 Morrison could write:

There is now in Canton a state of society, in respect of Chinese, totally different from what I found in 1807. Chinese scholars, missionary students, English presses and Chinese Scriptures, with public worship of God, have all grown up since that period. I have served my generation, and must the Lord know when I fall asleep. The Roman Catholic bishop rose against Morrison in 1833, leading to the suppression of his presses in Macau and removing his preferred method of spreading knowledge of Christ. His native agents, however, continued to circulate publications that had already been printed. During this period Morrison also contributed to Karl Gützlaff's Eastern Western Monthly Magazine, a publication aimed at improving Sino Western understanding. In 1834 the monopoly of the East India Company on trade with China ended. Morrison's position with the company was abolished and his means of sustenance ceased. He was subsequently appointed Government translator under Lord Napier, but only held the position for a few days. Morrison prepared his last sermon in June 1834 on the text, "In my Father's house are many mansions." He was entering his last illness, and his solitude was great, for his wife and family had been ordered to England. On 1 August the pioneer Protestant missionary to China died. He died at his residence: Number six at the Danish Hong in Canton (Guangzhou) at the age of 52 in his son's arms. The following day, his remains were removed to Macau, and buried in the Old Protestant Cemetery on 5 August next to his first wife and child. He left a family of seven surviving children, two by his first wife (Mary Rebecca and John Robert), and five by his second, Eliza (Robert, Martin Crofton, Hannah, George Staunton, Charles Marjoribanks). His eldest daughter, Mary Rebecca (1812–1902), was married in 1847 to Benjamin Hobson, a medical missionary.

Мұрасы мен құрметтері

Моррисон "Еуропадағы қытай әдебиетінің ең толық кітапханасын" жинады, ол оның Лондондағы Бартлетт ғимаратындағы Тіл институтының негізін құрады. Оның жесірі 1837 жылы барлық 900 кітапты 2000 фунт стерлингке сатуға шығарды. Гонконгтың Моррисон Хилл ауданы және оған іргелес Моррисон Хилл жолы Моррисонның есімімен аталады. Сондай-ақ, Моррисонның 1843 жылы қайтыс болуына аз уақыт қалғанда аяқталған Моррисон мектебі де оның құрметіне аталған. Бұрынғы төбенің ортасында орналасқан Моррисон Хилл бассейні қазіргі Гонконгтың қоғамдық бассейні болып табылады. Гонконг университетінің Моррисон залы 1913 жылы "қытай студенттері үшін христиан жатақханасы" ретінде құрылып, меценаттары – Лондондық миссионерлік қоғамның шешімімен Моррисонның есімімен аталды. Гонконгтың YMCA-сы құрған Гонконг Христиан колледжінің YMCA-дағы Моррисон үйі Моррисонды еске алу үшін аталды. Сэр Стэмфорд Раффлз құрған Раффлз институтындағы Моррисон үйі де Моррисонды еске алу мақсатымен аталды. Моррисон ғимараты Гонконгтың тарихи ескерткіші болып саналады. Бұл Жаңа аумақтардағы Тюэн Мунның Сан Хуй ауданындағы Касл Пик жолында орналасқан Хо Фук Тонг орталығының ең көне ғимараты. Моррисон академиясы Тайваньның Тайчунг қаласында құрылған халықаралық христиан мектебі. Джордж Чиннеридің "Ли Шигонг пен Чен Лаойи Моррисонтың қарауында Киелі кітапты аударуда" атты картинасы Фишердің 1838 жылғы "Дизайн бөлмесі" жинағында Летиция Элизабет Лэндонның поэтикалық иллюстрациясымен бірге жарияланды.

Миссионерлік қызмет

Моррисон Киелі кітапты қытай тілінде аударды. Ол сондай-ақ батыстықтар үшін қытай сөздігін құрастырды. Киелі кітапты аудару он екі жыл, ал сөздікті құрастыру он алты жылға созылды. Осы кезеңде, 1815 жылы ол Шығыс Үндістан компаниясының қызметінен кетті. 1813 жылдың соңына қарай Жаңа Ғаһидаттың толық аудармасы аяқталып, басылды. Аудармашы оны толық деп есептемеді. Керісінше, ол оның кемшіліктерін мойындады. Бірақ ол бұл Жаңа Ғаһидатты ескіше, ғылыми тілде емес, қытайлардың күнделікті сөйлеу тілінде аударғанын мәлімдеді. Басылған көптеген даналар екі миссионерді оларды кеңінен және тиімді таратуға итермеледі. Сол кезде Малай түбегінің бір бөлігі ағылшызтардың қорғауында болды. Ағылшыз губернаторлары тұрақты түрде орналасқандықтан, бұл миссионерлік станция құруға үміт беретін аймақ болып көрінді. Станция Қытай жағалауына жақын болады және онда қытай миссионерлері даярланады, олардың Қытайға кіруі ағылшыз адамдардың әрекеттеріне байланысты күдік тудырмауы тиіс еді. Ерекше қарастырылған жерлер – Жава аралы және Малай түбегіндегі Малакка қаласы. Бұл аймақтарда мыңдаған қытайлар шашырап тұрғаны мәлім болды, ал Милн елді зерттеп, мүмкіндік болғанда трактаттар мен Жаңа Ғаһидаттарды таратып жүрді. Екі миссионердің мақсаты – тыныш жерді таңдап, баспахана құрып, қытай миссионерлерін оқыту еді. Малакканың артықшылығы – ол Үндістан мен Қытайдың арасында орналасқан және Қытайдың кез келген бөлігіне, сондай-ақ жақын жатқан архипелагқа көлікпен жетуге мүмкіндік берді. Көп ойланғаннан кейін директорларға Милннің Малаккаға көшіп баруын ұсынуға шешім қабылданды. Осы жылы Моррисон 1814 жылдың 14 мамырында алғашқы нағыз христианды шомылдыру рәсімінен өткізді (оны Қытайға келгеніне жеті жыл болғаннан кейін). Қытайдағы алғашқы протестант христианның аты Цай Гао болған (Моррисон оның атын Tsae A fo, A no және A ko деп жазған). Моррисон бұл адамның білімі жетілмегенін мойындады және көп уақыт өткен соң ғана Цайды шомылдыру рәсіміне қатысқан рөлін айтты, бірақ ол "Жүрегіңмен толық сеніммен сенсең!" деген сөздерге сүйенгенін және рәсімді орындағанын мәлімдеді. Оның күнделігінде былай деп жазылған: «Теңіз жағасындағы биік төбенің етегінен ағатын су бұлағының жанында, адамдардың көзінен тыс, мен оны Әке, Ұл және Киелі Рух атынан шомылдырдым. Бұл үлкен есімнің алғашқы жемісі болсын». Осы уақытта Шығыс Үндістан компаниясы Моррисоннің қытай сөздігін басып шығару шығындарын өз мойнына алды. Олар бұл жұмысқа 10 000 фунт стерлинг жұмсады және баспа машинасымен бірге өзінің жеке баспашысы Питер Перринг Томсты алып келді. Киелі кітап қоғамы Жаңа Ғаһидатты басып шығаруға 500 фунт стерлингтен екі грант берді. Шығыс Үндістан компаниясының директорларының бірі Моррисонға христиан дінін тарату үшін 1000 доллар қалдырды. Ол бұл ақшаны Жаңа Ғаһидаттың кішкентай басылымын басып шығаруға жұмсады. Алдыңғы басылым тым үлкен болған, әсіресе, жау билігі басып алып, жоятын кітап болса, бұл маңызды мәселе еді. Кептелі өсиетті оңай алып жүруге болады. Кішкентай басылым басылып, көптеген қытайлар Гуанчжоудан ішкі аймаққа кішкентай кітаптың бір немесе бірнеше данасын киімдеріне немесе мүліктеріне жасырып алып кетті. Бұл ұсыныс жылы қабылданды. Лондон миссионерлік қоғамы жерді берді. Малакканың губернаторы және көптеген тұрғындары қол қойды. Моррисон өзі колледж құру үшін өзінің шағын мүлкінен 1000 фунт стерлинг берді. Ғимарат салынды және ашылды. Баспаханалар орнатылып, студенттер қабылданды. Милн президент болды; студенттер өздерін христиан деп жариялауға немесе христиандық құлшылыққа қатысуға міндетті емес еді, бірақ тек әдебиетті оқыған студенттердің көптегені христиан дінінің ұстаздары болады деп үміттенді. Оның христиандық нанымы қаншалықты күшті болса да, ол басқа біреудің сенімдеріне қасақана зорлық-зомбылық жасайтын ештеңеге келісім бермеді; және ол христиандық шындықтың өз күшімен жеңіске жететініне сенді және басқа діни жүйелердегі шындықтармен қатар тұрудан ешқашан қорқады. Құрылғаннан кейін сегіз-тоғыз жыл өткен соң, Перт округінің депутаты Чарльз Майорбианкс мырза Малакканың жағдайы туралы үкіметтік баяндамада бұл мекемені оның өте дұрыс, тыныш және тиімді жұмысы үшін жоғары бағалады. Британдықтардың қорғауында және көптеген малай және қытай халқы тұратын аралдардың ортасында елді мекен құрылғандықтан, Англиядан күшейтулер жіберілді. Малаккада болғаннан кейін олар Пенанг, Жава, Сингапур, Амбойна және олардың адамдармен қарым-қатынас орната алатын басқа да орталықтарға жіберілді. Осылайша, Ultra Ganges миссиясында көптеген жаңа станциялар пайда болды. «Глеанер» атты журнал шығарылды, оның мақсаты – әртүрлі станцияларды байланыста ұстау және әртүрлі аймақтардағы прогресс туралы ақпарат тарату. Әртүрлі баспаханалар памфлеттер, трактаттар, катехизистер, Жаңа Ғаһидаттың малай немесе қытай тіліне аудармаларын басып шығарды. Балаларды оқыту үшін мектептер ашылды: баспахананың еркін пайдалануына ең үлкен кедергі – халықтың салыстырмалы түрде аз бөлігі оқи білуі еді. Миссионерлердің көп қырлы болуы қажет болды, олар малайларға, қытайларға, ағылшыз халқына уағыз айтты, әріптерді жинады, мектептерде сабақ берді, жаңа аудандар мен жақын аралдарды жаңадан баптады және өздерінің елді мекендерінде шағын жиналыстарын жинады. Есептер жылдан жылға көп өзгермейді. Жұмыс ауыр және көрінетін нәтижесіз болды. Адамдар тыңдады, бірақ көбінесе жауап бермеді. Нағыз христиандардың саны аз болды. Мэри Моррисон 1821 жылы Қытайға қайтып келді, бірақ қайтыс болды; Милннің әйелі де бұрын қайтыс болған еді. Моррисон 39 жаста болды. 1822 жылы Уильям Милн қысқа, бірақ құнды миссионерлік өмірінен кейін қайтыс болды, ал Моррисон Қытайға жіберілген алғашқы төрт протестант миссионердің енді тек ол ғана тірі қалғанын ойлады. Ол миссия тарихын осы он бес жылдыққа шолу жасап жазды. Қытай еуропалық және христиандық ықпалға бұрынғыдан да осал болды, бірақ атқарылған әдеби жұмыстың көлемі зор болды. Бұл көбінесе Канси сөздігіне және сол дәуірдегі қытай ұйқастырылған сөздігіне негізделген. Бұл оның тондық белгілері оның заманында сөйленетін белгілерге емес, орталық қытай тініне сәйкес екенін білдірді. Оған қол жетімді оқытушылардың арқасында, оның транскрипциялары Пекин диалектісіне емес, Нанкин мандариніне негізделген.

Morrison produced a Chinese translation of the Bible. He also compiled a Chinese dictionary for the use of Westerners. The Bible translation took twelve years and the compilation of the dictionary, sixteen years. During this period, in 1815, he left the employment of the East India Company. By the end of the year 1813, the whole of the New Testament translation was completed and printed. The translator never claimed that it was perfect. On the contrary, he readily conceded its defects. But he claimed for it that it was a translation of the New Testament into no stilted, scholastic dialect, but into the genuine colloquial speech of the Chinese. The possession of a large number of printed copies led the two missionaries to devise a scheme for their wide and effective distribution. At this time several parts of the Malay Peninsula were under English protection. English Governors were resident, and consequently it seemed a promising field for the establishment of a mission station. The station would be within reach of the Chinese coast, and Chinese missionaries might be trained there whose entrance into China would not excite the same suspicions that attached to the movements of English people. The two places specially thought of were the island of Java, and Malacca on the Malay Peninsula. It was well known that many thousands of Chinese were scattered through these parts, and Milne traveled around surveying the country, and distributing tracts and Testaments as opportunity offered. The object of the two missionaries was now to select some quiet spot where, under protection, the printing press might be established, and Chinese missionaries trained. Malacca had this advantage, that it lay between India and China, and commanded means of transport to almost any part of China and the adjoining archipelago. After much deliberation it was determined to advise the directors that Milne should proceed to establish himself at Malacca. In this year Morrison baptized the first convert on 14 May 1814 (seven years after his arrival). The first Protestant Chinese Christian was probably named Cai Gao. (His name was variously recorded by Morrison as Tsae A fo, A no, and A ko.) Morrison acknowledged the imperfection of this man's knowledge and did not mention his own role in Cai's baptism until much later, but he claimed to rely on the words "If thou believest with all thy heart!" and administered the rite. From his diary the following was noted: At a spring of water, issuing from the foot of a lofty hill, by the sea side, away from human observation, I baptised him in the name of the Father, Son, and Holy Spirit May he be the first fruits of a great harvest. About the same time the East India Company undertook the cost of printing Morrison's Chinese Dictionary. They spent £10,000 on the work, bringing out for the purpose their own printer, Peter Perring Thoms, along with a printing press. The Bible Society voted two grants of £500 each towards the cost of printing the New Testament. One of the Directors of the East India Company also bequeathed to Morrison $1000 for the propagation of the Christian religion. This he devoted to the cost of printing a pocket edition of the New Testament. The former edition had been inconveniently large; and especially in the case of a book that was likely to be seized and destroyed by hostile authorities, this was a serious matter. A pocket Testament could be carried about without difficulty. The small edition was printed, and many Chinese departed from Guangzhou into the interior with one or more copies of this invaluable little book secreted in his dress or among his belongings. The proposal was warmly taken up. The London Missionary Society gave the ground. The Governor of Malacca and many residents subscribed. Morrison himself gave £1000 out of his small property to establish the college. The building was erected and opened. Printing presses were set up, and students were enrolled. Milne was the president; and while no student was compelled to declare himself a Christian, or to attend Christian worship, it was hoped that the strong Christian influence would lead many of the purely literary students to become teachers of Christianity. Intense as were his Christian convictions, he could sanction nothing that would do deliberate violence to the convictions of another; and he had a faith that Christian truth would eventually prevail on its own merits, and need never fear to be set side by side with the truths that other religious systems contain. Eight or nine years after its foundation, Mr. Charles Majoribanks, M. P. for Perth, in a Government report on the condition of Malacca, singled out this institution for very high praise on account of its thoroughly sound, quiet, and efficient work. A settlement having now been established, under British protection, and in the midst of those islands which are inhabited by a large Malay and Chinese population, reinforcements were sent out from England. After a period in Malacca they were sent on from there to various centers: Penang, Java, Singapore, Amboyna, wherever they could find a footing and establish relations with the people. In this way many new stations sprang up in the Ultra Ganges Mission. A magazine was issued, entitled The Gleaner, the object of which was to keep the various stations in touch with one another, and disseminate information as to progress in the different parts. The various printing presses poured forth pamphlets, tracts, catechisms, translations of Gospels, in Malay or in Chinese. Schools were founded for the teaching of the children: for the great obstacle to the free use of the printing press was that so few of the people comparatively could read. The missionaries had to be many sided, now preaching to the Malays, now to the Chinese, now to the English population; now setting up types, now teaching in the schools; now evangelizing new districts and neighbouring islands, now gathering together their little congregations at their own settlement. The reports do not greatly vary from year to year. The work was hard, and seemingly unproductive. The people listened, but often did not respond. The converts were few. Mary Morrison returned to China only to die in 1821; Mrs. Milne had died already. Morrison was 39. In 1822 William Milne died, after a brief but valuable missionary life, and Morrison was left to reflect that he alone of the first four Protestant missionaries to China was now left alive. He reviewed the history of the mission by writing a retrospect of these fifteen years. China was still as impervious as ever to European and Christian influence; but the amount of solid literary work accomplished was immense. largely based on the Kangxi Dictionary and a Chinese rhyming dictionary of the same era. This meant that his tonal markings were those of Middle Chinese rather than those actually spoken in his age. Owing to the tutors available to him, his transcriptions were based on Nanjing Mandarin rather than the Beijing dialect.