Кіріспе

Эдуард Вольрат Кристиан Дитль (21 шілде 1890 – 23 маусым 1944) – Екінші дүниежүзілік соғыста 20-шы тау армиясына қолбасшылық еткен неміс генералы. Ол Екінші дәрежелі Темір крестің дулы жапырақтары мен қылыштарымен марапатталды.

Әскери мансап

1890 жылы туған Дитль 1909 жылғы 1 қазанда Бавария армиясының Бамбергтегі 5-ші жаяу әскер полкінің "Герцог Эрнст Людвиг Гессен" әскери шені жоқ офицері (Fahnenjunker) болып әскерге қабылданды. Бірінші дүниежүзілік соғыста ол Батыс майданында соғысып, 1914 жылдың қазаны мен 1918 жылдың қазанында жарақат алды. Веймар республикасы кезінде ол 1919 жылы Ұлттық социалистік неміс жұмысшылар партиясының алдағысы – Deutsche Arbeiter Partei партиясына және Франц Риттер фон Эпптің Freikorps жарымәскери тобына қосылды. Дитль неміс армиясында қызметін жалғастырды және генерал-майор шенімен 1936 жылы Гармиш-Партенкирхенде өткен Қысқы Олимпиада ойындарын ұйымдастыруға көмектесті. Дитль 1940 жылғы 9 және 10 сәуірде Норвегияға неміс басқындығына қатысқан неміс 3-ші тау дивизиясының командирі болды. Дивизияның көп бөлігі коммодор Фридрих Бонте басқарған он эсминецтен тұратын неміс теңіз күштерімен Нарвикке түсірілді. Кейіннен Дитльдің әскерін Нарвикке жеткізген он эсминецтің барлығы Нарвик шайқасының бірінші және екінші кезеңдерінде батып кетті. Дитльдің тау әскерлері тауларға шегінді, кейіннен Германия Норвегиядан шығарылуына жасалған британдық әрекеттер тоқтатылғаннан кейін қаланы қайта басып алды (бұл Германияның Батыс майданындағы сәттілігіне байланысты болды – Франция-Германия шекарасы, Люксембург, Бельгия және Нидерланды). Норвегиялық, британдық, француздық және поляк әскерлерінен сандар жағынан кем болғанына қарамастан, оның шеберлігімен жүргізген қорғаныс батқан кемелерден алынған оқ-дәрілермен, азық-түлікпен және теңізшілермен (жаңадан жаяу әскерге ауыстырылған) қамтамасыз етілді. Осының нәтижесінде ол "Нарвик батыры" деген лақап атын алды. Дитль кейіннен Норвегия мен солтүстік Финляндиядағы және Шығыс Еуропадағы неміс күштеріне басшылық етті және генерал-оберст шеніне жетіп, Солтүстік Шығыс майданындағы 20-шы тау армиясын басқарды, бірақ Германияның Арктикадағы әскери операциялары көңіл көншітпейтін нәтижелер берді. Дитль бастапқыда жоғарылауға келіспеді, бірақ генерал-оберст Альфред Йодль оны осы лауазымды қабылдауға көндірді. 1997 жылға дейін Бавария орманындағы Рингелай муниципалитеті Дитльді ескерткіш тақтамен құрметтеді. 1977 жылы бұл орын Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагері Альберт Лео Шлагетерді құрметтеу үшін өзгертілді. Баварияның Фрейюн қаласы Дитльді құрметтеп, бір көшені Генерал Дитль көшесі деп атады.

Бағалау

Дитль Финляндияға "қардағы батыр" ретінде жіберілді (бас сахнаны Гитлерге қалдырып, "күндегі батыр" Роммельдің әріптесі болу үшін, оған да екінші театр берілді). Ол терең сенімді ұлттық-социалист және Гитлердің сүйікті генералдарының бірі болды. 1940 жылғы 19 маусымда ол темір кресттің рыцарь крестіне емен жапырақтарымен алғашқы марапатталған неміс әскері болды. Дитль өзінің әскерлері мен фин одақтастары арасында да танымал болды. Тарихшы Клаус Шмидер Дитльдің саяси жауапкершілігі, тау әскерлерінің командирі ретіндегі лайықты қызметіне қарағанда тым ауыр болғанын айтады. Жас офицер ретінде ол 1923 жылы Гитлердің сыра залындағы төңкерісін басуға азаматтық үкіметке көмектесуден бас тартты. Ол сондай-ақ НСДАП-тың негіздеуші мүшесі болды. Бірақ Бундесвер мен Германия үкіметін Дитльге көрсетілген құрметті қайта қарауға итерген нәрсе – оның скандинавиялық әйелдер мен оның әскерлері арасындағы некелерге қатысты жақында анықталған көзқарасы, ол "үшінші рейх стандарттары бойынша да шектен шыққан": Дитль норвегиялық және фин әйелдерін "ұлттық қоқыс" деп атаған бұйрық шығарғаннан кейін, Гиммлер оны кері қайтару үшін араласуға мәжбүр болды. Дитль көптеген соғыс қылмыстарына қатысты. Біріншісі – Комиссарлар жарлығының қабылдануы. Дитль Финляндия мен Норвегиядағы Вермахттың жазалау лагерьлерінде құл еңбекшілерді пайдаланған әскерлерге жауапты болды. Лагерьлерде еңбек арқылы жою жүзеге асырылды. "Үйрену бағдарламасы" деп аталған іс-шараға Рованиемиден Петсамоға дейін Арктикалық мұхитқа дейінгі қашықтықты шаршаған жазаланған әскерлердің мойнына оқ атып өлтіруі кірді. 1942 жылдың жазынан бастап Финляндия мен Солтүстік Норвегияда Вермахт күзетшілері неміс жазаланған әскерлеріне қасақана оқ жауып, оларды қатыгездікпен қорлады. 1942 жылғы 16 маусымдағы сөйлесінде Дитль, егер олар шерулерге қатыспаса, жазаланған әскерлерді өлтіретінін айтып қорқытты.