Жаңа Зеландияда республикалық қозғалыс: конституциялық монархияны республикаға өзгерту туралы пікірлер, тарихы, «Жаңа Зеландия Республикасы» ұйымы және Waitangi келісімі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы саяси қозғалыс
Political movement in New Zealand
the political position
Республикалық ұстаным – Жаңа Зеландияның үкімет жүйесін конституциялық монархиядан республикаға өзгерту қажеттігін білдіретін саяси көзқарас. Жаңа Зеландиядағы республикашылдық тарихы 19 ғасырға дейін жетеді, бірақ ол 20 ғасырдың соңына дейін маргиналды қозғалыс болып келді. Қазіргі кездегі негізгі республикалық лобби тобы – «Жаңа Зеландия Республикасы», ол 1994 жылы құрылды. Қазіргі кездегі Жаңа Зеландиядағы республикалық пікірталастар конституциялық реформа және елдің тәуелсіздігі мәселелеріне бағытталған. Ваитангі шарты бойынша Корольдіктің міндеттемелері және келісімдерді реттеу процесі Жаңа Зеландия республикасы үшін конституциялық мәселелер ретінде қарастырылады. Кеңестің болуы Хобсонды 1840 жылдың 21 мамырында Ваитангі шарты әлі де ел бойынша қол қойылып жатқан болатын, Жаңа Зеландияның барлық территориясына британдық билігін жариялауға итермеледі. Хобсон колониялық хатшы Уиллоуби Шортлендті және бір топ сарбаздарды қоныс аударушылардан «заңсыз бірлестікті» таратуға және Жаңа Зеландия Біріккен тайпаларының туын алып тастауға жіберді. Кейін Веллингтон қоныс аударушылардың өкілдік үкіметке қарсы наразылықтарының орталығы болды, ол 1852 жылғы Жаңа Зеландия Конституция актісі арқылы берілді. 1848 жылы Веллингтон қоныс аударушыларының конституциялық қауымдастығын құрған Сэмюэл Реванс Жаңа Зеландия республикасын жақтады. 1879 жылы Хавера халқы маори көшбасшысы Те Витидің еуропалық қоныстануға қарсы науқанының нәтижесінде өзін «Хавера Республикасы» деп жариялады. Олар Те Витиге қарсы тұру үшін өз ерікті жасақтарын құрды. 1881 жылы үкімет әскерлері Парихакаға басып кірді және Те Витиді тұтқындады, осылайша «республика» жойылды.
Republicanism in New Zealand is the political position that New Zealand's system of government should be changed from a constitutional monarchy to a republic. New Zealand republicanism dates back to the 19th century, but it was only a fringe movement until the late 20th century. The main current republican lobby group, New Zealand Republic, was established in 1994. Contemporary republican debate in New Zealand focuses on the issues of constitutional reform and New Zealand's independence. The matter of the Crown's obligations under the Treaty of Waitangi, and the treaty settlement process, is cited as a constitutional issue for a New Zealand republic. The existence of the council prompted Hobson to declare British sovereignty over the entirety of New Zealand on 21 May 1840, despite the fact the Treaty of Waitangi was still being signed throughout the country. Hobson dispatched the Colonial Secretary, Willoughby Shortland along with some soldiers to demand the settlers disband their "illegal association" and remove the flag of the United Tribes of New Zealand. Later, Wellington became the centre of agitation by settlers for representative government, which was granted by the New Zealand Constitution Act 1852. Samuel Revans, who founded the Wellington Settlers' Constitutional Association in 1848, advocated a New Zealand republic. In 1879 the people of Hawera declared themselves the "Republic of Hawera," due to a campaign by Māori leader Te Whiti against European settlement. They formed their own volunteer units to oppose Te Whiti. In 1881 government troops invaded Parihaka and arrested Te Whiti, bringing the "republic" to an end.
20 ғасыр
1911 жылғы жалпы сайлауда Реформа партиясының Раглан округіндегі үміткері полковник Аллен Белл монархияны жоюды жақтады. Қарулы күштер Беллдің адалдық сертін бұзғанын есептеді. Ол 1912 жылғы қаңтарда лауазымынан кетті. 1966 жылы Брюс Джессон Жаңа Зеландия Республикалық қауымдастығын, ал кейін 1967 жылы Республикалық партияны құрды. Партияның белсенді ұлтшылдық бағдарламасы болды. Республикалық партияның қызметі 1969 жылғы жалпы сайлаудан кейін азайды және партия 1974 жылы таратылды. 1973 жылғы мамыр айында Лейборист партиясының ұлттық конференциясында Жаңа Зеландияның туын өзгерту, елді республика деп жариялау және ұлттық әнұранды өзгерту (сол кезде тек "Құдай патшаны сақтасын") туралы ұсыныс енгізілді, бірақ ол қабылданбады. 1994 жылғы наурыз айында республикаға көшуді ілгерілету үшін Жаңа Зеландия Республикалық коалициясы құрылды. Келесі жылы конституциялық монархияны қорғау мақсатымен Жаңа Зеландия Монархисттер лигасы (қазір Жаңа Зеландия Монархиясы) құрылды. 1994 жылы Премьер-министр Джим Болгер 44-ші Парламенттегі жауапты мәлімдемелер барысында Жаңа Зеландияның 2001 жылға дейін республикаға айналуы керек екенін айтты. Болгер Жаңа Зеландияның Ұлыбританиямен байланысы әлсіреп бара жатқанын және елдің "тарихтың бір бағытта өрбуін" мойындауы қажеттігін мәлімдеді. Ол өзінің пікірлерінің ирландтық тегімен байланысты екенін жоққа шығарды. 1998 жылы Сыртқы істер және сауда министрі Ричард Ноттадж Жаңа Зеландияның республика болу мүмкіндігін қарастыруға шақырды, "Британ монархының" мемлекет басшысы лауазымы "азиялықтардың көзінде қызықсыз көрінетінін" айтты. 1999 жылы Республикалық коалиция 1999 жылғы Австралия республикасы туралы референдумға байланысты Австралия Республикалық қозғалысына ұқсас Жаңа Зеландия Республикалық қозғалысы ретінде қайта құрылды және 2014 жылы өзін Жаңа Зеландия Республикасы деп қайта атады.
In the 1911 general election Colonel Allen Bell, the Reform Party candidate for the Raglan seat, advocated the abolition of the monarchy. The armed forces considered that Bell had broken his Oath of Allegiance. He was asked to resign his commission, which he did in January 1912. In 1966 Bruce Jesson founded the Republican Association of New Zealand, and later the Republican Party in 1967. The party had a stridently nationalist platform. Republican Party activity petered out after the 1969 general election and the party wound up in 1974. In May 1973, a remit was proposed at the Labour Party national conference to change the flag, declare New Zealand a republic, and change the national anthem (then only "God Save the Queen"), but this was voted down. In March 1994 the Republican Coalition of New Zealand was formed to promote the move to a republic. The following year, the Monarchist League of New Zealand (now Monarchy New Zealand) was established to defend the constitutional monarchy. In 1994 Prime Minister Jim Bolger suggested to the 44th Parliament in the Address In Reply debate that New Zealand should move to become a republic by 2001. Bolger stated that New Zealand's links with Britain were in decline, and that the country should acknowledge that "the tide of history is moving in one direction." He denied that his views relate to his Irish heritage. In 1998, Richard Nottage, the Secretary of Foreign Affairs and Trade, called for New Zealand to consider becoming a republic, arguing that the position of the "British monarch" as head of state "looks strange in Asian eyes". In 1999 the Republican Coalition relaunched itself as the Republican Movement of Aotearoa New Zealand, similar to the Australian Republican Movement, due to the 1999 Australian republic referendum, and again renamed itself in 2014 as New Zealand Republic.
Құны
Монархияны қолдаушылар Жаңа Зеландия салық төлеушілеріне корольдік қабылдаулар мен сапарларға, сондай-ақ генерал-губернатор аппаратының шағын шығындарына аз ғана қаржы жұмсалатынын айтады. Олардың пікірінше, "бұл көрсеткіш жылына бір адамға шамамен 1 доллар, яғни жылына 4,3 миллион доллардай" құрайды. 2010 жылы "Жаңа Зеландия Республикасы" жүргізген талдау бойынша генерал-губернатор кеңсесі Жаңа Зеландия салық төлеушілеріне шамамен 7,6 миллион доллар тұс келді. Олар бұл шығынды халық саны шамамен бірдей Ирландия президентімен салыстырды, ол кездегі айырбас бағамы бойынша 3,4 миллион евроға, яғни 6 миллион жаңа Зеландия долларына тең болды. "Монархиялық Жаңа Зеландия" республикашылдар генерал-губернатордың шығындарын қасақана арттырғандарын, ал Ирландия президентінің шығыны қосымша шығындар ескерілгенде 12,8 миллион жаңа Зеландия долларына жақын екенін мәлімдеді.
Supporters of the monarchy have argued that it costs New Zealand taxpayers only a small outlay for royal engagements and tours, and the modest expenses of the governor general's establishment. They state "[t]his figure is about one dollar per person per year", about $4.3 million per annum. An analysis by New Zealand Republic in 2010 wrote that the office of governor general cost New Zealand taxpayers about $7.6 million in ongoing costs. They compared this cost to the president of Ireland, a head of state of a country with a similar population size, who cost €3.4 million – NZ$6 million on the exchange rate at the time. Monarchy New Zealand said that republicanism supporters arbitrarily inflated the costs on the governor general, instead stating that the Irish President's cost was closer to NZ$12.8 million once the extra costs were included.
Саяси партиялардың ұстанымдары
2013 жылға қарай, Жаңа Зеландия парламентінде өкілдері бар үш саяси партия республика мәселесі бойынша міндетті референдум өткізу саясатын қолдады.
as of 2013, three political parties with members in New Zealand's parliament had a policy of holding a binding referendum on the republic issue.
Ұлттық
Ұлттық партияның конституциясында партияның көзқарастары мен құндылықтары "Отанымызға, оның демократиялық принциптеріне және Мемлекет басшысы ретіндегі біздің Егемендігімізге адалдық" деп көрсетілген. 2001 жылы конституциялық саясат жөніндегі жұмыс тобы Елизавета патшайымның билігі аяқталғаннан кейін монархия жөнінде референдум өткізуді, сондай-ақ маори орындарының болашағы және депутаттар саны туралы референдумдар ұсынды. Партияның аймақтық конференциялары тек маори орындарына қатысты саясатты ғана қабылдады. Бұрынғы депутаттар Джон Картер, Уэйн Мапп және Ричард Уорт партия ішінде монархияны ең жақсы қолдағандардың қатарында болды. 2011 жылғы сайлауда Монархия Жаңа Зеландияның бұрынғы төрағасы Саймон О'Коннор Тамаки округінен депутат болып сайланды, ал оның орынбасары Пол Фостер Белл кейіннен 2013 жылы тізімдік депутат болып сайланды және екеуі де 2014 жылғы сайлауда қайта сайланды. 2014 жылғы сайлауда Жаңа Зеландия Республикасының бұрынғы төрағасы Льюис Холден Римутака округінен кандидат ретінде ұсынылды, бірақ парламентке өте алмады, оның орнындағы Еңбек партиясының депутаты Крис Хипкинс округті сақтап қалды, ал Холденнің тізімдегі орны (Ұлттық партия тізімінде 66-шы орын) парламентке өтуге жеткіліксіз болды. 2014 жылғы парламентке енген жаңа Ұлттық партия мүшелерінің кеңселерiнде Монархия Жаңа Зеландияның бастамасымен Королеваның бірнеше портреті ілінді. 2009 жылы бұрынғы премьер-министр Джон Кей "жақын арада [республика] үлкен мәселе болады деп ойламаймын" деді, бірақ республика "сөзсіз" болатынын айтты. Осы мәлімдемеден кейін ол монархияны қолдайтынын растады және өзі премьер-министр болғанда республика "өз кезінде" орын алмайтынын нақтылады.
The National Party's constitution specifies that the party's visions and values include "Loyalty to our country, its democratic principles and our Sovereign as Head of State". In 2001, a constitutional policy task force recommended holding a referendum on the monarchy after the reign of Queen Elizabeth came to an end, along with referendums on the future of the Māori seats and the number of MPs. Only the policy on Māori seats was passed by the party's regional conferences. Former MPs John Carter, and Wayne Mapp and Richard Worth have been among the most vocal supporters of the monarchy within the party. At the 2011 elections, former Chair of Monarchy New Zealand Simon O'Connor was elected as MP for Tamaki and his Deputy Paul Foster Bell was later elected a List MP in 2013 and both were re elected at the 2014 election. At the 2014 election the former Chair of New Zealand Republic, Lewis Holden, was nominated as candidate for the Rimutaka electorate but failed to enter Parliament with incumbent Labour MP Chris Hipkins retaining the electorate, and Holden holding a list ranking too low (at 66 on the National list) to enter parliament. Among the 2014 caucus of new National Members of Parliament, a number of portraits of the Queen have been placed in their Wellington offices through an initiative led by Monarchy New Zealand. In 2009, former Prime Minister John Key said he was "not convinced it [a republic] will be a big issue in the short term", but that he thinks a republic is "inevitable"; since this statement he has affirmed his support for the monarchy and made it clear that while he was prime minister a republic would not happen "on his watch".
Жасыл
Республиканы қолдау Жасыл партия тараптары арасында ең күшті, және партия саясаты "референдумдар сияқты демократиялық және қатысу процесін" қолдауды көздейді. Бұрынғы Жасыл партия депутаты Кит Локк бұл мәселе бойынша референдум өткізу үшін "Мемлекет басшысы туралы референдум" заң жобасын ұсынған, бірақ ол 2009 жылы парламентте бірінші оқылымда мақұлданбады.
Support for a republic is strongest amongst the supporters of the Green Party, and it is party policy to support a "democratic and participatory process, such as referenda". Former Green MP Keith Locke had a member's bill drawn on the issue, the Head of State Referenda Bill, for a referendum on the issue, but it was voted down at its first reading in parliament in 2009.
Кішігірім тараптар
2020 жылғы сайлаудағы пікірсайыста Маори партиясының өкілі Джон Тамихере Елизавета патшайымның қазасынан кейін (онда осы оқиға болмаған) Жаңа Зеландияның республика болуын қолдап, "уақыт жетті" деді. Жаңа Зеландияның "Бірінші Жаңа Зеландия" партиясының лидері Уинстон Петерс республика мәселесі екі кезеңді референдум арқылы шешілуі керек екенін айтты. Бұрынғы "Бірлескен болашақ" партиясының жетекшісі Питер Данн Жаңа Зеландия республикасын қолдайды. Партияның саясаты "конституциялық мәселелер жөнінде халыққа білім беру процесін жүргізу, болашақта Ұлыбритания Достастығы құрамында Жаңа Зеландияны республика ретінде қарастыруға бағытталған" болды.
During a debate for the 2020 election, John Tamihere of the Māori Party voiced support for New Zealand to become a republic after the death of Queen Elizabeth (which had not then occured), saying "it's about time". Winston Peters of New Zealand First stated that the question of a republic should be resolved through a two step referendum. Former United Future New Zealand leader Peter Dunne is a supporter of a New Zealand republic. The party had a policy of "a public education process on constitutional matters, leading towards consideration of New Zealand as a republic within the Commonwealth in the future."
Бас губернаторлар
2004 жылы бұрынғы генерал-губернатор леди Кэтрин Тизард монархты Жаңа Зеландияның мемлекет басшысымен алмастыру қажет екенін жария түрде айтты. Оның ізінен келген, сер Пол Ривз республикаға қарсы емес екенін білдірген. Ал сер Майкл Харди Бойз қолданыстағы жағдайды жақтады.
In 2004 former Governor General Dame Catherine Tizard said publicly that the monarch should be replaced by a New Zealand head of state. Her predecessor, Sir Paul Reeves has stated that he would not oppose a republic. Sir Michael Hardie Boys has supported the status quo.
Конституциялық мәселелер
Жаңа Зеландия – унитарлық мемлекет және оның жазбада бекітілген, өзгертуге қиын конституциясы жоқ. Кейбіреулер Жаңа Зеландияның мәнді республика екенін айтады. Жаңа Зеландия бұрын конституциялық өзгерістерді оңай жасаған, мысалы, 1951 жылы парламенттің жоғарғы палатасын тарату, 1996 жылы пропорционалды сайлау жүйесін енгізу және ең соңғысы – Жаңа Зеландияның Жоғарғы сотын соңғы сатыдағы апелляциялық сот ретінде құру. Заң ғалымдары республикаға қажетті заңдық өзгерістердің күрделі емес екенін жақтады. Кейбіреулер қажетті өзгерістердің 1996 жылы аралас сайлау жүйесіне (ММП) көшуден де аз радикалды екенін айтады.
New Zealand is a unitary state and does not have a codified, entrenched constitution. Some have argued New Zealand is a de facto republic. New Zealand has made constitutional changes without difficulty in the past, such as the abolition of its upper house of parliament in 1951, the introduction of proportional representation in 1996 and most recently the creation of the Supreme Court of New Zealand as the court of final appeal. Legal academics have espoused the view that the legal changes required for a republic are not complex. Some have argued that the changes required are less radical than the move to MMP in 1996.
Республиканың түрі
Республиканың көптеген жақтастары, мысалы сэр Джеффри Палмер мен Эндрю Батлер, парламенттік республиканы қолдайды, яғни мемлекет басшысы мен үкімет басшысы бөлек болатын республика. Элисон Квентин Бакстер мен Джанет Маклиннің пікірінше, Жаңа Зеландиядағы республиканы жақтаушылар "президенттік жүйеге қарағанда демократиялық үкімет үшін тұрақты негіз болып табылатын парламенттік жүйеге негізделген конституцияларды басымдықпен таңдайды". Мұндай жүйеде мемлекет басшысының резервтік өкілеттері монарх пен генерал-губернатордың өкілеттерімен бірдей болар еді.
Most proponents of a republic, such as Sir Geoffrey Palmer and Andrew Butler, support a parliamentary republic, that is, a republic where the head of state and head of government are kept separate. Alison Quentin Baxter and Janet McLean argue that republican advocates in New Zealand show " a strong preference for constitutions based on the parliamentary system of government as being a more stable basis for democratic government than those based on a presidential system." A head of state in such a system would have the same reserve powers as the sovereign and governor general.
Уайтгангі келісім-шарты / Те Тирити о Уайтганги
Уайтанги шарты – 1840 жылы маори тайпалары мен Ұлыбритания Корольдігінің өкілдері арасында қол қойылған келісім. Маори және Корольдік арасындағы қарым-қатынастың нәтижесінде Уайтанги шарты көбінесе Жаңа Зеландия республикасының конституциялық мәселесі ретінде қарастырылады. 1947 жылғы Вестминстер статутының қабылдануы туралы заң қабылдалғаннан кейін, Ұлыбритания мен Жаңа Зеландия арасында Корольдік бөлінісімен «Жаңа Зеландия Корольдігі» Шартының тарапы болды. Заң ғалымдарының пікірінше, Жаңа Зеландия республика болса да, Шарты өзгермейді, себебі жаңа мемлекет басшысы Корольдіктің міндеттемелерін мұраға алады. 2004 жылы профессор Ноэль Кокс: «Егер Жаңа Зеландия ертең республика болса, бұл Уайтанги шартына ешқандай әсер етпейді. Заңгер ретінде айтамын, бұрынғы келісімдерге жауапкершілікті кезекті үкіметтер өз мойнына алады деген қағида қалыптасқан» деді.
The Treaty of Waitangi is an agreement signed between Māori tribes and representatives of the British Crown, signed in 1840. Because of the relationship between Māori and the Crown, the Treaty of Waitangi is often cited as a constitutional issue for a New Zealand republic. With the division of the Crown between the United Kingdom and New Zealand following the passing of the Statute of Westminster Adoption Act 1947, the "Crown in Right of New Zealand" became party to the Treaty. Legal academics state that the Treaty would be unaffected by New Zealand becoming a republic, as the new head of state would inherit the Crown's responsibilities. In 2004, Professor Noel Cox argued "In strict legal terms, if New Zealand became a republic tomorrow it would make no difference to the Treaty of Waitangi. Speaking as a lawyer, it's a long established principle that successive governments take on responsibility for previous agreements."
Жаңа Зеландияның патшалығы
Жаңа Зеландияның аймағы Жаңа Зеландияның өзінен және еркін қарым-қатынастағы екі мемлекеттен – Ниуэ мен Кук аралдарынан тұрады. Егер Жаңа Зеландия республика болса, Жаңа Зеландия, Росс тәуелділігі және Токелаусыз Жаңа Зеландия аймағы бұрынғысынша өмір сүре береді. Бұл Жаңа Зеландияның республика болуына заңдық кедергі болмайды, сондай-ақ Кук аралдары мен Ниуэ Жаңа Зеландиямен байланысты мемлекеттер мәртебесін сақтайды, себебі Жаңа Зеландия Кук аралдары мен Ниуэмен мемлекет басшысын Ұлыбритания басқа Ұлттар Достастығы аймақтарымен бөлісетіндей бөліседі.
The Realm of New Zealand consists of New Zealand proper and two states in free association, Niue and the Cook Islands. Should New Zealand become a republic, the Realm of New Zealand would continue to exist without New Zealand, the Ross Dependency and Tokelau. This would not be a legal hurdle to a New Zealand republic, and both the Cook Islands and Niue would retain their status as associated states with New Zealand, as New Zealand shares its head of state with the Cook Islands and Niue in the same way the United Kingdom shares its head of state with the other Commonwealth realms.
Қауымдастыққа мүшелік
2007 жылғы Ұлттар Достастығы Үкімет басшыларының кеңесінен кейін жарияланған Кампала хабарламасында: «Үкімет басшылары сондай-ақ, егер қолданыстағы мүше өз конституциялық мәртебесін өзгертсе, мүшелікке қатысты барлық талаптарды орындауды жалғастырған жағдайда, мүшелікке қайтадан үміткер болуы қажет емес деген келісімге келді» делінген.
Following the Commonwealth Heads of Government Meeting 2007, the Kampala Communiqué stated "Heads of Government also agreed that, where an existing member changes its formal constitutional status, it should not have to reapply for Commonwealth membership provided that it continues to meet all the criteria for membership."