Хаддингтон: Шотландияның тарихи қаласы

Кіріспе

Шығыс Лотиандағы қала, Шотландия

Хаддингтон Корольдік Бургы (Baile Adainn) – Шотландияның Шығыс Лотиандағы қала. Ол Шығыс Лотианның негізгі әкімшілік, мәдени және географиялық орталығы болып табылады. Эдинбургтен шығысқа қарай шамамен 27 шақырым қашықтықта орналасқан. Хаддингтон атауы англосаксон тілінде, біздің заманымыздың VI немесе VII ғасырында пайда болған, сол кезде бұл аймақ Берниция патшалығының құрамына енген. Қала, Лотиан аймағының қалған бөлігі сияқты, Англия королі Эдгардан бөлініп, X ғасырда Шотландияның бір бөлігіне айналды. Хаддингтон I Давид тұсында (1124–1153) Бург статусын алды, бұл оның сауда құқықтарын кеңейтіп, базар қаласы ретінде өсуіне мүмкіндік берді. Бүгінде Хаддингтон 10 000-нан аз халқы бар шағын қала. Бірақ Жоғары Орта ғасырларда ол Шотландияның төртінші ірі қаласы болды (Абердин, Роксбург және Эдинбургтен кейін). Қаланың орталығында 1745 жылы Уильям Адамның жоспары бойынша салынған Хаддингтон қала үйі орналасқан. Алғаш салынғанда, бірінші қабатта базарлар, ал екінші қабатта жиналыстар залы болды. 1788 жылы оған жақсартулар енгізілді, ал 1831 жылы мұнара салынды. Хаддингтон негізінен Тайн өзенінің сол жағалауында орналасқан және бір кезде диірмендерімен танымал болған. Жоғары Орта ғасырларда ол Шотландиядағы төртінші ірі қалаға айналды, ал кейіннен XVIII ғасырдың ортасында Шотландиядағы Ауыл шаруашылығы революциясының орталығы болды. 1641 жылы Шотландия Парламенті жақсы мата өндірісін қолдау туралы заң қабылдады, ал 1645 жылы түзетулер енгізіліп, мануфактуралардың шеберлері мен жұмысшылары әскери қызметтен босатылды. Осының нәтижесінде көптеген жаңа зауыттар ашылды, соның ішінде Жаңа диірмендер де болды. Бұл зауыт Азамат соғысы кезінде генерал Монкқа матасын жоғалтып, қиындыққа тап болды. 1681 жылдың мамыр айында жаңа жарғы қабылданды және жаңа машиналарға үлкен капитал инвестицияланды, бірақ Жаңа диірмендер шотландтық өндірілген матаға протекционизмнің болмауынан әсер көрді. 1712 жылы "Шотланд куранты" газеті Жаңа диірмендердің "сатылатындығын" (аукционға шығарылатындығын) хабарлады. Мүлік 1713 жылдың 16 ақпанында, ал машиналар мен жабдықтар 20 наурызда сатылды. Жаңа диірмендердің жерін полковник Фрэнсис Чартерис сатып алып, оның атын Амисфилд деп өзгертті. Шығыс Лотианның округтік қаласы ретінде Хаддингтон Шығыс Лотиан кеңесінің кеңсесіне ие. Бұл ғимарат Хаддингтонның XII ғасырдағы патша сарайының орнында салынған және бұрынғы Шериф сотының кешеніне іргелес орналасқан. Қала орталығында кітап дүкені, спорт дүкені, ат шанағы және елдік тауарларға мамандалған дүкен, екі етхана, теміржол дүкені, ас үй құралдары дүкені және бірнеше сыйлық дүкендері, сондай-ақ бірнеше пабтар, мейрамханалар мен кафелер сияқты көптеген тәуелсіз сауда орындары бар. Хаддингтондағы бүкіл ел бойынша таралған сауда желілеріне Tesco, Home Bargains, Boots, Aldi және Co op Food кіреді. Сауда және әкімшілік жұмыстардан басқа, қалада әртүрлі заң фирмалары орналасқан және Виктория көпірінің жанындағы Тайн өзенінің бойындағы жұмыстарда (PureMalt) және ескі вокзалдың (Lemac) айналасында, сондай-ақ әртүрлі шағын өнеркәсіптік бірліктер мен гараждарда өндірістік қуат бар. Хаддингтон жергілікті East Lothian Courier газетінің кеңсесіне де ие. Айдың соңғы сенбісінде Корт-стритте фермерлер базары өткізіледі.

The Royal Burgh of Haddington (, Baile Adainn) is a town in East Lothian, Scotland. It is the main administrative, cultural and geographical centre for East Lothian. It lies about 17 mile (27 km) east of Edinburgh. The name Haddington is Anglo Saxon, dating from the sixth or seventh century AD when the area was incorporated into the kingdom of Bernicia. The town, like the rest of the Lothian region, was ceded by King Edgar of England and became part of Scotland in the tenth century. Haddington received Burgh status, one of the earliest to do so, during the reign of David I (1124–1153), giving it trading rights which encouraged its growth into a market town. Today, Haddington is a small town with a population of fewer than 10,000 people. But during the High Middle Ages it was the fourth biggest town in Scotland (after Aberdeen, Roxburgh and Edinburgh). In the middle of the town is the Haddington Town House, completed in 1745 based on a plan by William Adam. When first built, it contained markets on the ground floor, and an assembly hall on the first floor to which improvements were made in 1788, and a spire was added in 1831.]] Haddington is located predominantly on the left bank of the River Tyne, and was once famous for its mills. It developed into the fourth largest town in Scotland during the High Middle Ages, and later was at the centre of the mid eighteenth century Scottish Agricultural Revolution. In 1641, an Act was passed by the Parliament of Scotland to encourage the production of fine cloth, and in 1645 an amendment went through stating that the masters and workers of manufactories would be exempt from military service. As a result of this, more factories were established; these included the New Mills. This factory suffered during the Civil War with the loss of its cloth to General Monck. A new charter was drawn up in May 1681, and major capital invested in new machinery, but the New Mills had mixed fortunes, inevitably affected by the lack of protectionism for Scottish manufactured cloth. The Scots Courant reported in 1712 that New Mills was to be "rouped" (auctioned). The property was sold on 16 February 1713 and the machinery and plant on 20 March. The lands of New Mills were purchased by Colonel Francis Charteris and he changed their name to Amisfield. As the county town of East Lothian, Haddington is the seat of East Lothian Council with offices located at John Muir House behind Court Street. This building occupies the site of Haddington's twelfth century royal palace and adjoins the former Sheriff Court complex. The town centre is home to a wide range of independent retailers including: a bookshop, a sports shop, a saddlery and country goods specialist, two butchers, a hardware shop, cookware shop and several gift shops alongside several pubs, restaurants and cafés. Nationwide retailers with a presence in Haddington include: Tesco, Home Bargains, Boots, Aldi and Co op Food. Besides retail and administration, the town is also home to various law firms and has industrial capacity in the works beside the Tyne at the Victoria Bridge (PureMalt), and around the site of the old station (Lemac), and various smaller industrial units and garages. Haddington is also home to the offices of the local newspaper the East Lothian Courier. There is a farmers' market held on the last Saturday of the month in Court Street.

Тарихи өзегі

Қала орталығы көбінесе өзінің тарихи көше жоспарын сақтайды, Сот көшесі, Бас көшесі, Базар көшесі және Хардгейт бастапқы ашық үшбұрышты ортағасырлық базар алаңының шектерін белгілейді. Осы алаңды 16-шы ғасырдан бастап базар орындарында салынған ғимараттардың орталық аймағы бөліп тұрады. Солтүстік және оңтүстік жақтарда ортағасырлық егістік жүйесінің іздері әлі де көрініп тұр, басты көшелерге қарай тар ғимараттар тік тұрса, ал олардың артындағы ұзын учаскелер бастапқыда ескі қала қабырғаларының бойына дейін созылған, кішкентай есіктер мен қақпалар арқылы қол жетімді болған. Қаланың салыстырмалы түрде өзгермеген ортағасырлық жоспарының және тарихи ғимараттардың сақталуының маңыздылығы 1950 жылдардың өзінде танылды. Хэддингтон Шотландиядағы ең алғашқы жақсарту жобасына ие болды, оның аясында қалалық кеңес (жоспарлау директоры Фрэнк Тиндалл басшылығымен) көптеген тарихи ғимараттарды қалпына келтірді және қаланың ерекше және әдемі түс схемасы жасалды. Автомобиль қозғалысын жақсарту үшін, негізінен Ньютон Порт және Хардгейт айналасындағы тар көшелерді кеңейту мақсатында бірқатар кең ауқымды қайта құрылыстар жүргізілді. Бұл 1955 жылы Ботуэлл қамалы мен оның кептерханасын бұзуға әкеп соқты, ал бұл жер қазір Хардгейт саябағының бөлігін құрайды. Бүгінде қаланың барлық орталық бөлігі – ескерткіштер тізіміне енген көптеген ғимараттар бар қорғалатын аймақ, олардың кейбіреулері 16-шы ғасырға дейін сақталған. 1950 жылдан бері жүзеге асырылған қайта жаңарту және толықтыру жобалары көбінесе қаланың тарихи ерекшеліктерін сақтаған, жергілікті стильде жасалған.

Белгілі жерлер

Қалада бірнеше атақты ғимараттар бар, бірақ Сент-Мария аббаттығы мен 16 ғасырдағы қала қорғанысының қалдықтары жерде көріне бермейді. Оларды Хэддингтон тарих қоғамы зерттеп жатыр. Сент-Мартин шіркеуі де қаланың ең көне және маңызды ғимараттарының бірі болып табылады.

Амисфилд үйі

Амисфилд үйі Хэддингтонның шығысында, Тайн өзенінің оңтүстігінде орналасқан. Архитектор Исаак Уэрдің жобасы бойынша полковник Фрэнсис Чартерис үшін Гарвальд қызыл тасынан салынған бұл үй, «Шотландияның ғимараттары» еңбегінде «Шотландиядағы классикалық Палладиан стилінің ең маңызды ғимараты» деп сипатталған. Джон Хендерсон 1783 жылы қабырғалы бақты, ал 1785 жылы қамал тәрізді тұрақ құрылысын салды. Мүмкін, Джеймс Боуи салған үйдің алдындағы саябақ қазір толығымен жыртылған. Ыдыраудың салдарынан 1928 жылы бұл үй бұзылып, қазір Амисфилдтен жазғы павильон, қабырғалы бақ, мұз сақтаушы, шағын шіркеу және қақпалар ғана қалды. Әлемдегі ең ерте сақталған еркін бағбандар ложасының құжаттары 1676 жылы Хэддингтон қаласынан табылды.

Леннокслав үйі

Хаддингтонның оңтүстігінде орналасқан Леннокслоув үйі – XIII ғасырда салынған тарихи үй және иелік. Оны Естердегі Гифардтар салған, алғаш Летингтон деп аталған. Бұл үй бір кезде Мейтлендтер отбасының, әсіресе сэр Ричард Мейтлендтің және оның ұлы, Шотландия королевасы Мэридің мемлекеттік хатшысы болған Летингтондық Уильям Мейтлендтің туған жері болды. Мейтлендтер XVII ғасырда Леннокслоувті тастап кетті, қазір бұл үй Гамильтон және Брэндон герцогтарының резиденциясы.

Қасиетті Марияның колледждік шіркеуі

Сент-Мэри шіркеуі қазіргі таңда Шотландия шіркеуінің бөлігі болып табылады, бірақ құрамында Лаудердейл аллеясы епископальдық шапкіші бар, онда Мейтленд графтарының Лаудердейл кесенесі орналасқан. Бұл Шотландиядағы ең ұзын шіркеу және ғибадат ету және музыкалық шаралар үшін үнемі пайдаланылады. Ол тікелей Тайн өзеніне жапсарлас, он екінші ғасырдағы Нунгейт көпірінің қасында орналасқан. Қазіргі ғимарат (жақын жердегі Гарвальдтан алынған қызыл құмтаспен салынған) 1375 жылы салына бастады (ескі Сент-Мэри шіркеуі 1356 жылы ағылшындар тарапынан қиратылған), ал 1410 жылы киеленді, құрылыс жұмыстары 1487 жылға дейін аяқталмаса да. 1548-49 жылдарғы Хаддингтон қоршауы кезінде шіркеудің бір бөлігі қирады, бұл Генри VIII-нің қатал сүйемелдеуінен кейін болды. Джон Нокстің кеңесі бойынша, ол "мұнарадан Батыс есігіне дейін" қайта жаңартылды. Осылайша, негізгі зал шіркеуге айналды, ал хор және науқас бөлімдері 1970 жылдарға дейін бүкіл шіркеу қалпына келтірілгенге дейін қираған күйде қалды. Ламмермюир орган 1990 жылы салынды. Мыңжылдыққа дейін толық қоңырау салтанаты үшін сегіз қоңырау орнатылды. Хэддингтон соғыс ескерткіші шіркеудің батыс кіреберісінде орналасқан.

Хайлс қамалы

Хайлс қамалы – Хаддингтоннан шығысқа қарай 5 миль (8 км) жерде орналасқан, көбінесе он төртінші ғасырда салынған қамал. Өзен бойындағы көрнекті орналасқан бұл қамал, өмір сүрген маңызды ғасырларында Хепберн әулетіне тиесілі болған. 1926 жылдан бері мемлекеттік қамқорлық аясында сақталып келеді, қазіргі кезде «Тарихи Шотландия» ұйымының бақылауында. Қамалға кез келген уақытта тегін кіруге болады.

Спорт және демалыс

Хаддингтон қаласында Шығыс Лотиан әуесқой бокс клубы, Шотландияның шығыс футбол клубы «Хаддингтон Атлетик», Шотландияның шығысындағы 3-ші дивизионда ойнайтын «Хаддингтон» крикет клубы және қазіргі уақытта Шотландия Премьер-лигасының 3-ші дивизионында өнер көрсететін «Хаддингтон RFC» клубы орналасқан. 2012 жылдың наурыз айының соңында қалалық кітапхана Лодж-стриттегі Джон Грей орталығына көшірілді. Бұл орталық қаланың бұрынғы астық қоймасын қоса алғанда, тарихи ғимараттардың кеңінен қайта жаңғыртылған және қалпына келтірілген кешені болып табылады. Орталықта кітапханадан басқа Шығыс Лотиан кеңесінің тарихи мұрағаты, жергілікті тарих жинақтары мен оқу залы, Шығыс Лотианның жаңа мұражайы (уақытша көрме галереясымен бірге), компьютерлік сынып және қоғамдық зал бар. Орталыққа 1717 жылы кітаптар мен ақша сыйлаған жергілікті пастордың есімі берілген, осы сыйлықтың арқасында қала Шотландиядағы ең алғашқы қоғамдық кітапханалардың біріне ие болды.

Көлік

Хэддингтон Эдинбургті Лондонға жалғастыратын A1 қос жолдан оңтүстікке қарай 1 км қашықтықта орналасқан. Қазіргі уақытта қалаға Borders Buses, Prentice Coaches, Eve Coaches және East Coast Buses автобус компаниялары қызмет көрсетеді. Бұл автобустар Эдинбургке, Бервик-апон-Твидке және Шығыс Лотиандағы бірнеше басқа қалалар мен ауылдарға саяхаттауға мүмкіндік береді. 2012 жылдың маусым айында First Scotland East көптеген бағыттарын тоқтатқаннан кейін, 121 Хэддингтон – Солтүстік Бервик және 123 Гиффорд айналымы бойынша келісімшарттар Хэддингтон негізді Prentice Coaches фирмасына қайтарылды. Ең жақын теміржол станциясы Дремде, солтүстікке қарай 4 миль (6 км) жерде орналасқан, оған Эдинбургтен Солтүстік Бервикке дейін жүйтіп тұратын пойыздар қатынайды. Хэддингтон бұрын өзінің теміржол тармағына ие болған, ол 1846 жылдан 1949 жылға дейін жүз жылдан астам уақыт бойы жолаушыларды тасымалдаған. Жол ағлағын жеңілдету үшін Хэддингтонға дейін теміржол желісін қайта ашу немесе кеңейту туралы ұсыныстар болды, бірақ осы бағытта ешқандай нәтижеге қол жеткізілмеді.

Темір жол

Хэддингтон темір жолы – Лонгниддридегі Шығыс жағалауының негізгі желісінен басталатын тармақ болып, Хэддингтон темір жол станциясы мен Вест-роуд және Госпиталь-роуд арасындағы аймақтағы жүк депосында аяқталды. Жолдың ұзындығы болды және Хэддингтонға жеткенге дейін Коатиберн Сайдинг және Лавероклау Сайдинг станцияларында тоқтады. Жол 1846 жылдың 22 маусымында ашылды. Бұл тармақта тек бір ғана теміржол болған, бірақ екі теміржолға дейін кеңейтуге мүмкіндік беру үшін көпiрлер мен бөгеттер салынды. Хэддингтоннан Эдинбургке сапар жасау үшін жолаушылар Лонгниддриде түсіп, пойыздарды ауыстыруға міндетті болды. 1948 жылғы су тасқыны Хэддингтон тармағы мен станциясына зақым келтірді. Жолаушылар және жүк тасымалы қалпына келтірілгенімен, British Rail автобус тасымалының күшеюі және жолаушылар санының азаюына байланысты халыққа теміржол қызметтерін тоқтатуға шешім қабылдады. Жолаушылар тасымалы 1949 жылдың 29 желтоқсанында тоқтатылды. Жүк тасымалы үшін теміржолдың пайдаланылуы 1968 жылдың наурызына дейін жалғасты. Үлкен Виктория дәуіріндегі станция ғимараты бұзылып, кішкентай ескі ғимарат, платформаның бөліктері және бөгет қабырғалары сақталды. Оларды ерекше қызыл кірпіш түсімен тануға болады және оларды Вест-роудтан, Сомнерфилд сотынан және Госпиталь-роудың оңтүстігіндегі өнеркәсіптік аймақтан көруге болады. Хэддингтон теміржолының жері Шығыс Лотиан кеңесіне тиесілі және Лонгниддри станциясы мен Хэддингтонның Сент-Лоуренс ауданы арасындағы учаскеде жаяу жүргіншілер, велосипедшілер және атпен жүретіндер пайдаланады. Желінің шығыс соңында өнеркәсіптік ғимараттар мен бұталы өсімдіктер орналасқан. Хэддингтон теміржол қызметін қайта ашу науқанын RAGES (Rail Action Group East of Scotland – Шотландияның шығысындағы теміржол іс-қимыл тобы) тобы басқарады. 1940 жылдары станция жабылғаннан бері (сол кезде Хэддингтонның батыс шетінде оқшауланған болғандықтан), қала едәуір кеңейді. 1951 және 1981 жылдар аралығында қала халқы 54%-ға өсті. Қаланың одан әрі кеңеюі Хэддингтон теміржолын қайта жаңғыртуға әкеледі ме, әзірге белгісіз, себебі Шығыс жағалауының негізгі желісінде де, Эдинбург Уэверли теміржол станциясында да тығырындар бар.

The Haddington railway line was a branch from the East Coast Main Line at Longniddry and terminated at Haddington railway station and freight depot in the area between West Road and Hospital Road. The line was in length and had stations at Coatyburn Siding and Laverocklaw Siding before terminating in Haddington. The line was opened on 22 June 1846. The branch had only a single track, though bridges and embankments were built to allow for a double track. Passengers from Haddington were required to alight at Longniddry and change trains in order to travel to Edinburgh. The Haddington branch line and station were damaged during the flood of 1948 and though both passenger and freight services were reinstated, British Rail opted to remove rail services to the public due to competition from bus services and dwindling passenger numbers. Passenger services ended on 29 December 1949. The use of the railway line for freight continued until March 1968. The larger Victorian station building was demolished; a smaller older building, parts of the platform structure, and embankment walls remain. These are recognisable by their distinctive red brick appearance, and can be seen from West Road, Somnerfield Court, and the industrial area south of Hospital Road. The land occupied by Haddington's railway line is owned by East Lothian Council and is used by walkers, cyclists and horse riders in the section of the line between Longniddry station and the St Lawrence area of Haddington. The eastern terminus of the line is occupied by industrial units and scrub vegetation. A campaign to reopen Haddington's railway service is led by the group RAGES (Rail Action Group East of Scotland). Since the closure of the station in the 1940s (isolated as it then was at the western extremity of Haddington), the town has since expanded significantly. Between 1951 and 1981, the population of the town grew by 54%. It remains to be seen whether further expansion of the town will lead to a reinstatement of Haddington's railway line, since there are congestion issues on both the East Coast Main Line and at Edinburgh Waverley railway station.

Басқару

Кенни МакАскилл, Альба партиясының орынбасары жетекшісі 2019 жылдан бері Шығыс Лотиан округінің парламент депутаты болып қызмет етеді. Шотланд Ұлттық партиясының Пол МакЛеннан 2021 жылдан бері Шығыс Лотианның МСП-сы (Парламент мүшесі) болып қызмет етеді. Хэддингтон және Ламмермюир үшін төрт кеңесші тағайындалған.

Білім

Хэддингтонда үш мемлекеттік бастауыш мектеп бар: біріншісі – Хэддингтон бастауыш мектебі, екіншісі – Сент-Мэридің католик бастауыш мектебі, ал үшіншісі – Летам Мейнс бастауыш мектебі. Хэддингтон бастауыш мектебі мен Сент-Мэри мектебі қала орталығының оңтүстік жиегіндегі Нилсон паркіне жақын орналасқан, ал Летам Мейнс мектебі Эдинбург шетіндегі Летам қонысында орналасқан. 2012 жылдың қазанына дейін Хэддингтон бастауыш мектебі екі бөлек ғимараттан тұрды: негізгі ғимарат (1897 жылы салынған) және қосымша ғимарат (1965 жылы салынған), олар Виктория көшесі/Медоупаркте орналасқан. Ал ескі Сент-Мэри бастауыш мектебі Тайнбанк көшесінде орналасқан. 2009 жылдың басында ескі Сент-Мэри католик бастауыш мектебінде құрылымдық ақаулар анықталғаннан кейін, оқушылар уақытша түрде Кингс-Медоу бастауыш мектебіндегі импровизацияланған сыныптарда оқыды, 2009 жылдың ортасында ғимарат қауіпсіз деп танылғанға дейін. 2011 жылдың сәуірінде Шығыс Лотиан кеңесі екі мектепті жақсартудан кейін де маңызды проблемалар шешілмейтініне байланысты, мүлдем жаңа мектеп салу туралы шешім қабылдады. 2019 жылдың сәуір айында Летам Мейнсте үшінші бастауыш мектептің құрылысы басталды, ол 2016 жылдан бері қаланың батыс жағында салынған көптеген жаңа үйлерде тұратын балаларға қызмет ету үшін арналған. Жоғары сынып оқушылары Пэнкейтленд жолындағы Нокс академиясына барады. Батыс жолында орналасқан «Компас» мектебі – тәуелсіз, ақы төленетін бастауыш мектеп және балабақша. Тарихи тұрғыдан алғанда, Бург мектептері көбінесе жақсы беделге ие болды, бірақ пастор Уильям Уайттың қатал тәртібінен туған зорлық-зомбылық және тіпті өлім жағдайларына қарамастан, ол лауазымын сақтап қалды. Томас Дональдсон Якобит тұтқыны ретінде тіркелген.