Кіріспе
Джеймс Блиштің 1958 жылғы романы «Аң-сезімнің жағдайы» – американдық жазушы Джеймс Блиштің 1958 жылы алғаш жарияланған ғылыми фантастикалық романы. Оқиға дінсіз, бірақ өте жоғары моральдық сезіміне ие шетелдік нәсілді зерттейтін иезуиттің басынан кешіп жатқан оқиғаларды баяндайды, бұл жағдай католик дінінің негізгі қағидаларына қайшы келеді. Алғашқыда бұл әңгіме 1953 жылы повесть түрінде жарық көрген, кейін кеңейтіліп, романға айналдырылған, оның бірінші бөлігі – бастапқы повесть. Роман Блиштің «After Such Knowledge» трилогиясының бірінші бөлігі болып табылады, одан кейін «Doctor Mirabilis» және «Black Easter» мен «The Day After Judgment» (Блиш трилогияның үшінші томын құрайтын екі повесть) жарық көрді. Сол кездегі ғылыми фантастика әңгімелерінің көпшілігі діни тақырыптарды қамтуға тырыспады, ал католицизмді тақырып еткендер одан да сирек кездесетін.
A Case of Conscience is a science fiction novel by American writer James Blish, first published in 1958. It is the story of a Jesuit who investigates an alien race that has no religion yet has a perfect, innate sense of morality, a situation which conflicts with Catholic teaching. The story was originally published as a novella in 1953, and later extended to novel length, of which the first part is the original novella. The novel is the first part of Blish's thematic After Such Knowledge trilogy and was followed by Doctor Mirabilis and both Black Easter and The Day After Judgment (two novellas that Blish viewed as together forming the third volume of the trilogy). Few science fiction stories of the time attempted religious themes, and still fewer did this with Catholicism.
1-бөлік
2049 жылы Перулық Рамон Руис Санчес, Иса қоғамының тұрақты хатшысы, Лития планетасына адамдармен байланысқа рұқсат беруге бола ма, жоқ па, анықтау үшін жіберілген төрт ғалымнан тұратын топтың мүшесі. Руис Санчес – биолог және биохимик, сонымен қатар команданың дәрігері. Бірақ ол иезуит болғандықтан, діни көңілі де толмайды. Планетада ақылды, екі аяқты, кесірткелерге ұқсайтын тіршілік иелері – литиялықтар мекендейді. Руис Санчес олардың тілін үйреніп, олар туралы білуге тырысады. Физик Кливер жерді аралап жүргенде, қорғаныш костюміне қарамастан, бір өсімдікке уланып, қатты ауырады. Руис Санчес оны емдеп, басқаларына – химик Михелис пен геолог Агронскиге хабар жіберуге кетеді. Оған литиялық Хтекса көмектеседі, ол оны үйіне шақырады. Бұл Руис Санчес қабылдай алмайтын мүмкіндік емес, себебі команданың ешбір мүшесі бұрын литиялықтардың тұрғын үйіне шақырылмаған. Литиялықтардың қоғамы – қылмыс, қақтығыс, білімсіздік және кемшілік жоқ, идеалды утопия сияқты көрінеді. Руис Санчес таңғалады. Команда жиналғанда, олар литиялықтар туралы байқағандарын салыстырады. Жақын арада олар өз шешімдерін ресми түрде жариялауға тиіс. Михелис литиялықтарға ашық және оларға жаны ашып, олардың тілін және кейбір әдет-ғұрыптарын үйренген. Агронскинің көзқарасы жабық, бірақ ол планетаны қауіпті деп санауға себеп көрімейді. Кливер жазылғаннан кейін, литиялықтардың тілегіне қарамастан, ол осы жерді пайдалануды қалайтынын айтады. Ол жерде жеткілікті пегматит (жерде сирек кездесетін литийдің көзі) тапқан, сондықтан литий деутеридін ядролық қару үшін өндіруге болатын зауыт салуға болады. Михелис ашық сауданы қолдайды. Агронски бейтарап. Руис Санчес маңызды мәлімдеме жасайды: ол карантинді күшейтуді қалайды. Хтекса оған айтқандар, оның бұрыннан білетіндерімен қосылып, Литияның Шайтанның туындысы екеніне, Құдайдың жоқтығында бейбітшілік, логика және түсініктік көрсету үшін әдейі салынған орын екеніне сендіреді. Руис Санчес католик іліміне тікелей қарсы келетін Лития туралы фактілерді бірінен соң бірі келтіреді. Михелис таңғалады, бірақ ол білген литиялық ғылымның барлығы, логикалық болғанымен, өте күмәнді болжамдарға негізделгенін айтады. Ол ғылым ештен келгендей көрінеді. Команда келісімге келе алмайды. Руис Санчес Кливердің ниеті жүзеге асып, литиялық қоғам құрылыстан жойылатынын болжайды. Планета туралы қорытындысына қарамастан, ол литиялықтарға деген терең құрметке ие. Адамдар кемеге отырғанда, Хтекса Руис Санческе сыйлық – жұмыртқасы бар құты сыйлайды. Ол – Хтексаның ұлы, оны Жерде өсіріп, адамгершілік жолын үйренуі керек. Осы сәтте иезуит Джеймс Джойстің «Финнеганс Уэйк» кітабының III бөлімінен (572-573 беттер) берілген жұмбақты шешеді, ол некелік моральдың күрделі мәселесін көтеріп, «Ол үстемдік ете ме, ал ол мойынсұна ма?» деген сұрақпен аяқталады. Шіркеу үшін «иә» де, «жоқ» та моральдық тұрғыдан қанағаттанарлық жауап емес. Руис Санчес екі сұрақ екенін түсінеді, олардың арасында үтірдің жоқтығына қарамастан, жауап «Иә және Жоқ» болуы мүмкін.
2-бөлік
Жұмыртқадан жеке Эгтверчи жарылады және өседі. Барлық литиялықтар сияқты, ол әкесінен ДНК арқылы білім мұраға алады. Жер қоғамы 20-ғасырдың ядролық бомбешіктеріне негізделген, адамдардың көпшілігі жер астында өмір сүреді. Эгтверчи – нақыл сөзбен айтқанда, құмырсқа ұясындағы отшашу, ол қоғамды аударып, зорлық-зомбылыққа себеп болады. Руис Санчес сотқа қатысу үшін Римге баруға мәжбүр. Оның Литияға қатысты сенімі дінге қарсы саналады, себебі ол Шайтанның планета жаратуға күші жетеді деп есептейді. Бұл манихейшілдікке жақын. Ол өз сенімдерін түсіндіру үшін тікелей Папаға барады. Логикалық және технологиялық білімі бар норвегиялық Папа Адриан VIII, Руис Санчестің екі нәрсені қабылдамағанын айтады. Біріншіден, Лития жаратылған емес, ал алдау болуы мүмкін. Екіншіден, Руис Санчес осы мәселені шеше алатын еді, атап айтқанда, бүкіл планетаға екзорцизм жасау арқылы. Діни қызметкер өзінің ішкі жан дауылына байланысты мәселенің айқын шешімін байқамағаны үшін ұялады, ол "Жақсылық пен жамандық арасындағы күресті бейнелейтін, мүмкін, Дұшпанның өзі диктанттаған [Finnegans Wake] кітабына ден қойып отырғанда". Папа Руис Санчесті жанын тазалау үшін және мүмкіндігі болса, шіркеуге қайта оралу үшін жібереді. Эгтверчинің ықпалымен және "қорық мемлекетінде" өмір сүру салдарынан көптеген азаматтардың психозына байланысты жаппай тәртіпсіздіктер басталады (бұрынғы "1993 жылғы дәліз тәртіпсіздіктері" туралы сілтеме бұл жер астындағы қалаларда зорлық-зомбылықтың бірінші рет болмағанын көрсетеді). Тәртіпсіздік кезінде Агронски бір немесе бірнеше гендік модификацияланған бал арасы шаққаннан кейін қайтыс болады. Руис Санчес, имансыздығына қарамастан, соңғы қасиеттілік рәсімін өткізеді. Эгтверчи Литияға бару үшін ғарыш кемесіне жасырын түрде өтеді. Михелис пен Руис Санчес Айға жеткізіледі, онда "Хайтерль теңдеулерінің түбірлі өзгерісіне" негізделген жаңа телескоп құрастырылған, ол қалыпты кеңістік-уақытты көруге және оның айналасында саяхаттауға мүмкіндік береді, сондықтан құрал Литияның суретін нақты уақытта көрсетеді, жарық жылдамдығының тудырған кешігуін жоққа шығарады. Кливер Литияда реакторларын орнатуда, бірақ телескоп технологиясын ойлап тапқан физик Кливердің ойлауында қате бар деп санайды. Бұл жұмыс планетаның тастарында тізбекті реакцияны тудырып, оны жоюы мүмкін. Олар экранда Руис Санчестің екзорцизм айтуын көріп отыр. Планета жарылып, Кливер мен Эгтверчиді жояды, сонымен қатар Чтексаны және Руис Санчес бағалаған барлық нәрсені жоқ етеді. Литиялықтардың жойылуы Руис Санчестің дұғасының нәтижесі ме, әлде Кливердің қателігі ме, бұл мәселе ашық қалды.
Қабылдау
Galaxy сыншысы Флойд Гейл романның "көп айырмашылығы бар" екенін айтса да, "Адамгершілік туралы іс" романының "ой қозғауға, маңызды, мақтауға лайық еңбек" екенін, сондай-ақ оны "жаңа жол ашушы" деп сипаттады. Энтони Бухер Блиштің басты кейіпкерін "сенімді және әсерлі тұлға" деп тапты және кіріспе бөлігін жоғары бағалады; алайда ол кейінгі материалды "көңіл шоғырын жоғалтқаны және әсері азайғаны" үшін, сондай-ақ "жолдан жаңып" шатасқан аяқталуға жеткені үшін сынады. The Magazine of Fantasy & Science Fiction журналының "Кітаптар" рубрикасында Деймон Найт Блиштің романын 1950 жылдардың ең үздік он ғылыми-фантастикалық кітабының бірі деп таңдады. Ол романды "өзінің ерекше үнімен жаңғырықталған" деп бағалады. Ол толық және мінсіз". Ал Бр. Гай Консолмагно, Ватикан обсерваториясының директоры, бұл роман иезуиттер туралы жеткілікті білімсіз жазылғанын айтты, "[оның] теологиясы нашар ғана емес, иезуиттік теология да емес" деді. Алдын ала сөзінде Блиш теологияға қатысты қарсылықтарды естігенін, бірақ бұл теологияның қазіргі емес, болашақ Шіркеудің теологиясы екенін, ал ол кез келген жағдайда "сенім туралы емес, адам туралы" жазуға ниеттенгенін айтты. Сондай-ақ ол сыртқы планеталық интеллектісі бар тіршілік формаларымен байланысқа қатысты Шіркеутің ресми саясатын қабылдап, келтірді. Саясатта мұндай тіршілік формаларының өлмейтін жаны болмауы мүмкін, немесе өлмейтін жаны болып, "құлаған" болуы, немесе жаны болып, Рақым күйінде болуы мүмкін екені, және әр жағдайда қолданылатын тәсілдер тізімі келтірілген. 2012 жылы роман Америка кітапханасының екі томдық жинағына – "Америкалық ғылыми фантастика: 1950 жылдардың тоғыз классикалық романы" кірді, оны Гэри К. Уолф өңдеді.
Марапаттар мен ұсыныстар
Роман 1959 жылы «Хьюго» сыйлығын жеңіп алды. Алғашқы повесть 2004 жылы «Хьюго» сыйлығының ретроспективті нұсқасын жеңіп алды.