Кіріспе

Ибраһимдік діндердің Құдайы үшін қытай терминологиясы Қытайдың дәстүрлі діні мен философиялық мектептерінде жалпы Құдай идеясы әртүрлі атаулармен және бейнелермен көрініс берді, ең бастысы 天 ([[Тянь, "Аспан"]) және 上帝 ([[Шанди, "Жоғары Құдай" немесе "Жоғары Император"]) болып табылады. Бұл екі және басқа да ұғымдар әртүрлі контекстерде әртүрлі комбинацияларға біріктіріліп, Хуан Тянь Шанди (皇天上帝; Хуан, "Император" + Тянь + Шанди) немесе Сюань Тянь Шанди (玄天上帝; Сюань, "Телең" + Тянь + Шанди) сияқты атауларды құрады. Сондай-ақ, Шантиан (Шан + Тянь, "Жоғары Аспан") және Тиантанг (Тянь + Тан, "Аспан сарайы") қолданылды. Тианшен (тиан + [[shen (қытай діні)], "аспан құдайы" мағынасында) және тиансиан (тиан + сиан, "аспан ғұмырлысы" мағынасында) біріккен сөздері көпқұдайлық сенімде Құдайды білдіру үшін пайдаланылды. Ди сөзінің өзі де Құдайды атау үшін қолданылған. Ыбырайым діндері Қытайға енген кезде, олар дәстүрлі атаулардың бір бөлігін қабылдады немесе өз теологиясын жеткізу үшін жаңа біріккен атауларды жасады.

Жалпы қолданылуы

Діни кітаптардағы тікелей аудармалардан өзге, Авраамдық Құдайдың жалпы қолданыстағы келесідей аудармалары жиі кездеседі.

Несториандық христиандық

Христиан дінінің ең алғашқы жазбалары 635 жыл шамасында пайда болған, оның жақтаушылары Персиядан келген несториандық христиандар болған. Олардың Құдайды атау үшін қолданған термині – Женжу (真主, сөзбе-сөз "Шын Ұлылық", "Шын Ием" немесе "Ақиқаттың Иесі"). Лю Донгбин жазған деген болжам бар әнұранда христиан Құдайы 800 жыл бұрын, Маттео Риччи және оның серіктерінен бұрын Тианчжу (天主, сөзбе-сөз "Аспан Иесі") деп аталған.

Ислам діні

Ислам діні Қытайда ұзақ тарихқа ие. Қытай мұсылмандары үшін Құдайды атаудың басты термині – Женжу (真主), бірақ араб тіліндегі Алла сөзінің Ālā (阿拉) және Ānlā (安拉; Ān, "Бейбітшілік" + Lā, "Көмек") деп жазылған түрлері де бар. Худа (胡大) термині парсы тіліндегі "құдай" деген сөзден (худай) шыққан, және ол көбінесе Қытайдың солтүстік-батыс аймақтарында қолданылады.

Католицизм

Қытайдағы Рим-католик шіркеуінің ең алғашқы құжатталған тарихы 1289 жылға дейін жетеді. Рим-католик шіркеуі тарихи түрде Тяньчжуды (Қытайша Құдай атауы) (天主, сөзбе-сөз "Аспанның Иесі" немесе "Иесінің Аспаны"), сондықтан "католицизм" көбінесе "Тианчжу jiaotu" (天主教; Tiānzhǔ + jiào, "оқыту") деп аударылады, бірақ қытай католиктері арасында "католик" сөзбе-сөз аудармасы, Гонг jiào (公教; gōng, "жалпылама" + jiào), да қолданылады. Кореялық және вьетнамдық католиктер де Құдайды атау үшін Тианчжу терминіне ұқсас сөздерді қолданады. Бұл, Рим-католик шіркеуінің конфуциандық дәстүрлерден өзгешеленуі үшін жасалған тәсіл болған сияқты, себебі олар рухтарға табынумен айналысқан және осылайша, Құдайға ғана бағытталған Киелі кітаптағы ғибадатпен үйлеспеген. Қызығы, халық арасында кең таралған конфуциандық түсініктер құдайға табынумен байланысты болғанымен, дәстүрді сақтаушылар, әсіресе Канси императоры, мұндай құдайландыру Конфуцийдің нақты ниетін көрсете бермейді деп есептеді; Маттео Риччи де Конфуцийді дін негізін қалаушы емес, философ деп санады.

Протестантизм

Қытайға алғаш рет 1807 жылы протестант миссионері Роберт Моррисон келді. Осыған дейін, Киелі кітаптар тарату үшін басылмаған еді. Протестантизмді көбінесе Jīdū jìao (基督教, "Мәсіх діні" деген мағынада) деп атайды, бірақ бұл термин кейде барлық христиандарды да білдіруі мүмкін, сондықтан протестанттарды Рим католиктерінен бөліп көрсету үшін Xīnjìao (新教, сөзбе-сөз "жаңа дін") термині де қолданылады. Олардың аудармашылары Қытайға кейінірек және бөлек келгеннен кейін, "Ең Жоғары Құдайды" жарамды немесе жақсырақ көрсететіндей болып, ескі терминологияны [[Шанди қолдануды жөн көрді.

Аудармалар

Құдай деген сөздің христиандық Киелі кітапта бірнеше аталымдары бар. Мысалы, Киелі кітаптағы Құдай сөзінің алғашқы кездесуі Жаратылыс кітабының 1:1 аятында кездеседі және ағылшын тілінде "God" деп берілген. Дегенмен, көптеген басқа да атаулар (мысалы, әдетте үлкен әріппен жазылатын, тетраграмматонның орнына қолданылатын – Барлық Құдіретті, және т.б.) да пайдаланылады.

Құдай

Протестанттық қытай библияларында Құдайды атау үшін көбінесе Шэн (神) деген сөз қолданылады. Бұл термин өте жалпы мағынада, «құдай», «Құдай», «рух» немесе «жан» дегенді білдіреді. Бұл, әлдебір себеппен, Шанди терминін Киелі кітаптағы «Жоғары Құдайға» теңдестіретін тарихи немесе рухани ұғым ретінде қабылдағысы келмейтін топтарға ұнайтын жағдай тудыруы мүмкін. Бұл мәселе бір ғасырдан бері даулы болып келеді және протестанттық ұйымдар екі түрлі нұсқада Библияны жариялаған, әрқайсысында әртүрлі сөздер қолданылған.

Тетраграмматон

Сондай-ақ, тетраграмматон, яғни Құдай есімінің иврит тіліндегі төрт әріпті жазылуы, әртүрлі жолмен аударылады. Католиктер оны Yǎwēi (雅威, сөзбе-сөз "әдемі, қуатты", ағылшын тілінде "Yahweh" сәйкестігі) деп аударады. Протестанттар бастапқыда Yéhuǒhuá (爺火華, сөзбе-сөз "(ескі) отты сұлулықтың адамы", ағылшын тілінде "Jehovah" сәйкестігі) деп аударған. Қазіргі протестанттардың бірі Yēhéhuá (耶和華, дыбыстамалық аударма) деп қолданады. Кейбір нұсқаларда бұл термин Шанжу (上主, сөзбе-сөз "Жоғарғы Ие") деп аударылады, бұл католиктер мен дәстүрлі протестанттардың қолданатын үлкен әріппен жазылған "" белгісіне ұқсас. Католиктер, англикандықтар және лютерандықтар әсіресе Евхаристия дұғаларында Шанжуды қолданады.

Ием

Жү (主, сөзбе-сөз "Мырза") термині католиктер мен дәстүрлі протестанттардың бәрі де, әсіресе қазіргі протестанттардың ресми емес дұғаларында қолданылады. Басқа да ресми емес терминдер де қолданылады, мысалы, Tīanfù (天父, сөзбе-сөз "Аспан Әкесі").