Кіріспе

Көпбұрышты жапқышты шатыр (павильон шатыры деп те аталады) – тік беткейлері жоғары шаңырауға жиналатын көпбұрышты жапқышты шатырдың бір түрі. Ортағасырлық діни сәулеттің айрықша белгісі саналатын шатырлы шатырлар, тік және конус пішіндес шатыр құрылысымен шіркеулерді жабу үшін кеңінен қолданылған. Queen Anne Викториан стилінде ол сегізбұрышты негізді, тік беткейлері шаңырауға қарай көтерілетін, әдетте финиалмен аяқталатын ағаш мұнара түрінде кездеседі. Осы шатыр стилінің ерекше жергілікті бейімделуі 16 және 17 ғасырлардағы орыс сәулетінде шіркеулер үшін жиі қолданылған, бірақ осы стильдің Еуропаның басқа аймақтарында да мысалдары бар. Ол көпбұрышты шпиль түрінде болды, алайда мақсаты жағынан ерекшеленді, себебі көбінесе қосымша құрылым ретінде емес, шіркеудің негізгі ішкі кеңістігін жабу үшін пайдаланылды. Осы архитектуралық форма даңғыра мұнараларына да қолданылады. "Шатырлы шатыр" термині қазіргі заманғы сәулетте мембраналық және қабықшалы құрылымдарға, сондай-ақ заманауи материалдардан жасалған шатырлар мен нағыз шатырларға да қолданылуы мүмкін.

Орыс шатыр тәрізді шіркеулері

Шатыр тәрізді шіркеу (шатровая церковь) – ортағасырлық Ресейде дамыған ұлттық шіркеу түрі. Бұл Византия сәулеті дәстүрінен күрт айырмашылықты білдіреді, себебі Византиялық сәулет вертикальдылыққа ешқандай мән бермеген. Сергей Заграевский шатырлы шатырлардың еуропалық готикалық мұнаралармен ортақ белгілері бар екенін дәлелдеді. Бұл сәулеттік даму Батыс Еуропаның готикалық сәулетіне орыстың параллель нұсқасы ретінде сипатталған. Шатырдың жергілікті бейімделуінде ол екі түрдің бірін қабылдады:

– ағаштан жасалған көпбұрышты шатыр, онда ағаш қабырғалар шатырдың қабырғаларына параллель және бұрыштарында шквинштер жасау үшін орналастырылған, бұл шатырды биік және сүйір етеді;
– кірпіштен немесе тастан жасалған ұқсас пішінді (жіңішке, сүйір, конусқа жақын) шатыр. Мұндай шатырдың төменгі бөліктері көбінесе жартылай дөңгелек немесе пияз тәрізді қақпақтары бар шағын шатырлы люктердің қатарынан тұрады.

Шатырлы шатырлардың Ресейдің солтүстігінде пайда болғаны айтылады, себебі олар ұзақ қыстарда ағаш ғимараттардың үстіне қар жиналуын болдырмаған. Ағаш шіркеулерде (соның ішінде заманауи шіркеулерде де) осы типтегі шатырлар әлі де кең таралған. Мұндай шіркеудің ең көне мысалы жақында Вологдадағы аббатханаға тасымалданды. Тағы бір көрнекті мысал – Карелиядағы Кондопогадағы XVIII ғасырға жататын шіркеу. 1532 жылы бірінші орыс патшасы Иван IV-тің туғанына орай салынған Коломенскоедегі Аспанға Көтерілу шіркеуі көбінесе тастан салынған алғашқы шатырлы шіркеу деп есептеледі. Алайда, Заграевский тас шатырлы шатырдың ең алғашқы қолданылуы 1510 жылдары Александровтағы Троица шіркеуінде болғанын дәлелдеді. Шатырлы шатыр дизайны ерекше интерпретацияларға бейім. Мысалы, кейбір ғалымдар осы типтегі жартасты шатырларды фалликалық символдар деп қарастырады. Дегенмен, бұл дизайнның жаңадан пайда болған Ресей мемлекетінің биік мақсаттарын және Константинополь түркілерге түскеннен кейін орыс өнерінің Византиялық канондардан азаттығын бейнелегені мүмкін. Иван Қорқыныштың тұсында шатырлы шіркеулер өте танымал болды. Оның билік ету кезеңінен қалған екі мысал күрделі дизайнға сәйкес орналасқан бірнеше экзотикалық пішіндер мен түстердегі шатырларды қолданады. Бұл – Коломенскоедегі Иоанн Баптист шіркеуі (1547) және Қызыл алаңдағы Василий соборы (1561). Соңғы шіркеуде тоғыз жартасты шатырлар біріктіріліп, әсерлі айналмалы композиция құрады. XVII ғасырда шатырлы шатырлар қатарлап орнатылып, кейде таңғажайып сәндік эффектілер тудырды. Мұндай мысалдың бірі – Угличтегі Керемет шіркеу, оның үш әсем шатыры үш жанатын шамды еске түсіреді. Олар сонымен қатар шіркеу қоңырау мұнаралары үшін де типтік сәулеттік шешімге айналды. Путинкидегі (Мәскеу) Мәсіхтің туған күні шіркеуінде бұл тенденция шегіне дейін жетті, себебі құрылыста бес үлкен және үш кішкентай шатыр қолданылды. Патриарх Никон, Трицаға бара жатқанда Путинки шіркеуінің жанынан жиі өтіп, бұл ескерткішті Византия сәулетінің канондық ережелерін бұзады деп есептеді және шатырлы шіркеулер салуға толық тыйым салды. Оның билік ету кезеңінде көптеген әдемі шатырлы шіркеулер, әсіресе Старицадағы және Мәскеу Кремліндегі шіркеулер қиратылды. Тек XIX ғасырдың соңында ғана бұл тыйым алынып тасталды, ал шатырлы шатыр дизайны Санкт-Петербургтегі Құтқарушы мен қан шіркеуінде және Петергофтағы Петр-Павел соборында қайта жандандырылды.