Үлкен Каньон тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Гранд-Каньон аймағында адамзат тарихының белгілі бір кезеңі 10 500 жылға дейін созылады, осы кезде аймақта адамның болғанына алғашқы дәлелдер табылды. Американың жергілікті тұрғындары Гранд-Каньонды және қазіргі Гранд-Каньон ұлттық паркінің аумағын кем дегенде соңғы 4000 жылдан бері мекендеп келеді. Ежелгі Пуэбло тайпалары, алдымен Себетшілер мәдениеті ретінде, кейіннен танымал Пуэбло тайпалары ретінде, көшпелі өмірден қол үзгенде және ауыл шаруашылығына тәуелді болғанда Шөл мәдениетінен дамыды. Осыған ұқсас мәдениет – Кочимилер де каньон аймағында өмір сүрген. 13 ғасырдың соңындағы құрғақшылықтың салдарынан екі топ та басқа жерлерге көшуге мәжбүр болды. Кейіннен Пайют, Сербат және Навахо сияқты басқа халықтар келді, бірақ АҚШ үкіметі оларды резервацияларға қоныстандырды. 1540 жылдың қыркүйегінде, конкистадор Франсиско Васкес де Коронадоның жеті алтын қаланы табу жөніндегі тапсырмасымен, капитан Гарсия Лопес де Карденас Хопи тайпасының жетекшілігімен испан сарбаздарының тобын Гранд-Каньонға алып келді. Осыдан кейін 200 жылдан астам уақыт өткен соң, екі испан дін қызметкері каньонды көрген екінші еуропалықтар тобы болды. АҚШ армиясының майоры Джон Уэсли Пауэлл 1869 жылы Колорадо өзені арқылы Гранд-Каньонды зерттеу үшін Пауэлл географиялық экспедициясын жетекшілік етті. Осы және кейінгі геологтардың зерттеулері Гранд-Каньон аймағының геологиясын ашты және осы ғылымның дамуына көмектесті. 19 ғасырдың соңында, аймақтағы минералды ресурстарға – негізінен мыс пен асбестке – деген қызығушылық жаңадан оянды. 1880 жылдары каньонның жиегінде алғашқы пионерлік қоныстар пайда болды. Алғашқы тұрғындар туризмнің кен өндірісінен гөрі табыстырақ болатынын түсінді, ал 20 ғасырдың басында Гранд-Каньон танымал туристік орынға айналды. Көптеген келушілер жақын қалалардан Оңтүстік жиегіне дейін атпен жүріп, қиын сапарды бастан өткерді. 1901 жылы Уильямс, Аризонадан Оңтүстік жиегіне дейін Grand Canyon Railway ашылды, соның нәтижесінде туристік инфрақұрылым, әсіресе Grand Canyon Village-та қарқынды дамыды. Фред Харви компаниясы Гранд-Каньонда көптеген нысандарды салды, соның ішінде 1905 жылы Оңтүстік жиегіндегі сәнді Эль-Товар қонақ үйін және 1922 жылы Ішкі каньондағы Фантом ранчосын. 1893 жылы орман қорығы ретінде федералдық қорғауға алынған және кейіннен АҚШ Ұлттық ескерткіші мәртебесіне ие болған Гранд-Каньон 1919 жылға дейін, Ұлттық парктер қызметі құрылғаннан кейін үш жыл өткен соң ғана АҚШ Ұлттық паркі мәртебесіне ие болды. Бүгінде Гранд-Каньон ұлттық паркіне жыл сайын шамамен бес миллион келуші келеді, бұл 1919 жылғы 44 173 келушінің санымен салыстырғанда өте көп.

none

The known human history of the Grand Canyon area stretches back 10,500 years, when the first evidence of human presence in the area is found. Native Americans have inhabited the Grand Canyon and the area now covered by Grand Canyon National Park for at least the last 4,000 of those years. Ancestral Pueblo peoples, first as the Basketmaker culture and later as the more familiar Pueblo people, developed from the Desert Culture as they became less nomadic and more dependent on agriculture. A similar culture, the Cochimi also lived in the canyon area. Drought in the late 13th century likely caused both groups to move on. Other people followed, including the Paiute, Cerbat, and the Navajo, only to be later forced onto reservations by the United States Government. In September 1540, under direction by conquistador Francisco Vásquez de Coronado to find the fabled Seven Cities of Gold, Captain García López de Cárdenas led a party of Spanish soldiers with Hopi guides to the Grand Canyon. More than 200 years passed before two Spanish priests became the second party of non Native Americans to see the canyon. U. S. Army Major John Wesley Powell led the 1869 Powell Geographic Expedition through the canyon on the Colorado River. This and later study by geologists uncovered the geology of the Grand Canyon area and helped to advance that science. In the late 19th century, the promise of mineral resources—mainly copper and asbestos—renewed interest in the region. The first pioneer settlements along the rim came in the 1880s. Early residents soon realized that tourism was destined to be more profitable than mining, and by the turn of the 20th century the Grand Canyon was a well known tourist destination. Most visitors made the gruelling trip from nearby towns to the South Rim by stagecoach. In 1901 the Grand Canyon Railway was opened from Williams, Arizona, to the South Rim, and the development of formal tourist facilities, especially at Grand Canyon Village, increased dramatically. The Fred Harvey Company developed many facilities at the Grand Canyon, including the luxury El Tovar Hotel on the South Rim in 1905 and Phantom Ranch in the Inner Gorge in 1922. Although first afforded federal protection in 1893 as a forest reserve and later as a U. S. National Monument, the Grand Canyon did not achieve U. S. National Park status until 1919, three years after the creation of the National Park Service. Today, Grand Canyon National Park receives about five million visitors each year, a far cry from the annual visitation of 44,173 in 1919.

Ерте тарих

Қазіргі археологиялық мәліметтер адамдардың 4000 жыл бұрын Үлкен Каньон аймағында қоныстанғанын және кем дегенде 6500 жыл бұрын осы жерден өткенін көрсетеді. Ішкі каньондағы әктас үңгірлерінен табылған артефакттардың радиокөміртектік талдауы олардың жасы 3000-4000 жыл аралығында екенін көрсетеді. Көптеген мерзімделген археологиялық орындар ежелгі Пуэбло және Кохонина халықтарының шамамен 1200 жылға дейін гүлденгенін көрсетеді. Көптеген Пуэбло тайпалары Рио-Гранде және Кіші Колорадо өзендеріне көшіп кетті, қазір олардың ұрпақтары – Хопи және Нью-Мексиконың 19 Пуэбло тайпасы сол жерде тұрады. Топты Хопи жетекшілері бастап жүрді және ең мүмкін жолды таңдаған болса, олар Оңтүстік жиегіне, шамамен бүгінгі Desert View мен Моран Пойнт арасында жеткен болуы керек. Кастаньеданың сөзіне қарағанда, ол және оның серіктері "қарама-қарсы жағы әуемен үш-төрт лигадан асып түсетіндей көрінді" деген нүктеге келді. Бұл есеп олар шатқалдың пропорцияларын дұрыс бағаламағанын көрсетеді. Бір жағынан, олар каньонның ені шамамен үш-төрт лига (13-16 км, 8-10 миль) деп есептеді, бұл өте дәл.

Америкалықтар

Джеймс Огайо Патти және американдық аң аулаушылар мен тау адамы тобы 1826 жылы каньонға жеткен келесі еуропалықтар болған шығар, бірақ оны растайтын құжаттар аз. 1848 жылы Гваделупе-Идальго шартына қол қойылып, Гранд-Каньон аймағы АҚШ-қа берілді. 1856 жылы Тынық мұхиты темір жолы зерттеушісі Жюль Марку каньон мен оның айналасын тұңғыш рет геологиялық тұрғыдан зерттеді. Ол жергілікті американдықтармен және ақ қоныс аударушылармен жақсы қарым-қатынас орнатып, 1858 жылы Лидің паромдық өтпесін және Пирс паромдық өтпесін (кейін Харрисон Пирс басқарған және оның атымен аталған) – паромдық қызмет үшін жарамды екі орынды тапты. 1857 жылы Эдвард Фицджеральд Бил Аризона штатының Форт-Дефайанс қаласынан Колорадо өзеніне дейінгі жолды зерттеу экспедициясын басқарды. 19 қыркүйекте қазіргі Ұлттық каньон маңында олар Мей Хамфрис Стейси күнделігінде «мың екі жүз метр тереңдіктегі керемет каньон» деп сипаттаған орынға тап болды. Барлығы (топ мүшелері) бұрын мұндай таңғажайып табиғат құбылысын көрмегендерін мойындады. 1857 жылы лейтенант Джозеф Айвс басқарған АҚШ Соғыс министрлігінің экспедициясы аймақтың табиғи ресурстарға қабілетін зерттеу, батыс жағалауына темір жол салу жолдарын табу және Калифорния шығанағынан өзен арқылы жүзу мүмкіндігін бағалау үшін ұйымдастырылды. Сапар барысында «Explorer» кемесі тасқа соқтығып, тасталып қалды. Кейін топ Гранд-Каньонның оңтүстік жиегімен шығысқа қарай сапарлады. Өзінің заманының адамы болған Айвс каньонның сұлулығына қатысты өз әсерлерін ескермеді және оны және оның айналасын «мүлдем құнды емес» деп жариялады, экспедициясы «осы пайдасыз жерді зерттеген ақ адамдардың соңғы тобы» болады деп мәлімдеді. Айвс экспедициясына геолог Джон Стронг Ньюберри қосылды, ол каньонға өте әртүрлі көзқараспен қарады. Пауэллмен бірге қалғандардың барлығы аман қалды және бұл топ каньонның көп бөлігін табысты басып өтті. Екі жылдан кейін Пауэлл басқарған, жақсы қаржыланған топ қайта оралды, олар қайта жасалған қайықтармен және маршруттары бойындағы бірнеше жабдықтау станцияларымен келді. Бұл жолы фотограф Э.О. Биман және 17 жасар суретші Фредерик Делленбау экспедицияға қатысты. 1873 жылдың жазында танымал суретші Томас Моран экспедицияға қосылды, ол өзен сапарынан кейін каньонды тек жиектен қарады. Оның 1873 жылғы «Колорадоның тірегі» картинасын 1874 жылы АҚШ Конгресі сатып алып, Сенат вестибюліне іліп қойды. Пауэлл экспедициясы тау жыныстарын, өсімдіктерді, жануарларды және археологиялық орындарды жүйелі түрде тізімдеді. Пауэлл экспедициясының фотосуреттері мен суреттері АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы каньон аймағын, әсіресе Гранд-Каньонды кеңінен танымал етті (мұны бағалай отырып, Пауэлл экспедицияларының осы аспектісіне ресурстарды арттырды). Пауэлл кейіннен осы фотосуреттер мен суреттерді лекциялық сапарларында пайдаланып, ұлттық тұлғаға айналды. Экспедицияның 1400 стереограммасының 650-і болашақ Пауэлл жобаларын қаржыландыру үшін сатылды. 1881 жылы ол АҚШ Геологиялық қызметінің екінші директоры болды. Геолог Кларенс Даттон 1880-1881 жылдары жаңадан құрылған АҚШ Геологиялық қызметінің алғашқы терең геологиялық зерттеуін жүргізу арқылы Пауэллдің жұмысын жалғастырды. Суретшілер Томас Моран мен Уильям Генри Холмс Даттонмен бірге болды, ол аймақтың геологиясының егжей-тегжейлі сипаттамаларын жасаумен айналысты. Команданың еңбегінің нәтижесі 1882 жылы жарық көрген «Атласпен бірге Гранд-Каньон аймағының үшінші дәуір тарихы» деп аталды. Жобада Колорадодағы кен орындарынан көмір тасымалдауға арналған «Денвер, Колорадо каньоны және Тынық мұхиты темір жолы» жобасы қарастырылды. Экспедиция жетекшісі Фрэнк Браун, оның бас инженері Роберт Брюстер Стэнтон және тағы 14 адам 1889 жылдың 25 мамырында Грин-Риверден (Юта штаты) алты қайыққа мініп, жолға шықты. Алғашқы автомобиль 1902 жылдың қаңтарында Гранд-Каньонға жеткізілді. Лос-Анджелестегі Оливер Липпинкотт өзінің «Американ Велосипед Компаниясы» өндірген Толедо бу машинасымен Флагстаффтан Оңтүстік жиекке дейін барды. Липпинкотт, Флагстаффтан келген Аль Дойл және екі жазушы 2 қаңтар күні түстен кейін жолға шығып, жеті сағаттық сапарды күтті. Екі күннен кейін олар аштық пен сусыздықтан зардап шегіп, баратын жерлеріне жетті, өйткені жер тым қиын болды. Сапардағы жазушылардың бірі Винфилд Хоггабун 1902 жылдың 2 ақпанында Лос-Анджелес Herald Illustrated Magazine журналына «Автомобильмен Гранд-Каньонға» атты үш беттік мақала жазды. 1907 жылы Солтүстік жиекке алғаш рет жету үшін Ютадан үш күндік сапар қажет болды. Олар шығарылатын газдардың мөлшерін азайтуға және автомобильдің шығарылымдарын жақсартуға бағытталған қатаңрақ талаптарды қолдайды. Көлік құралдарынан және Лас-Вегас, Невада аймағынан желмен келген ластану Гранд-Каньондағы көрінуді нашарлатты. Соңғы он жылда Гранд-Каньондағы ауаның ластануына себеп болатын көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларына басымдық берілді. 1980-ші жылдары Аризона штатының Пейдж қаласындағы Навахо электр станциясы (15 шақырым қашықтықта) Гранд-Каньонның ауа сапасы проблемаларының 50-ден 90 пайызға дейін жауапты деп танылды. 1905 жылы жағдайы өзгерді, қазіргі заманғы El Tovar қонақ үйі Гранд-Каньон темір жолының терминалының жанында ашылды. Парк сыртындағы IMAX кинотеатры Пауэлл экспедициясының қайта жандандырылған көрсетілімін ұсынады. Кольб ағайындылары, Эмери және Эллсуорт, 1904 жылы Брайт Энджел жолының басындағы Оңтүстік жиекте фотостудия салды. Каньонға түсуге ниеттенген туристер мен есектің керуендері фотосуреттерін түсіру үшін Кольб студиясына тоқтайтын. Кольб ағайындылары клиенттері жиекке қайтып келгенге дейін суреттерді өңдеді. 1911-12 жылдары жаңадан ойлап табылған Pathé Bray камерасын пайдаланып, олар каньон арқылы өзен сапарының бірінші кинофильмін жасады, бұл жетінші сәтті сапар болды. 1915 жылдан 1975 жылға дейін олар түсірген фильм күніне екі рет туристерге көрсетілді, ал Эмери Кольб бастапқыда жеке баяндады, кейін кассета арқылы (1915 жылға дейінгі көрсетімдерге Фред Харвидің келіспеуі кедерілді).

James Ohio Pattie and a group of American trappers and mountain men were probably the next Europeans to reach the canyon in 1826, although there is little supporting documentation. The signing of the Treaty of Guadalupe Hidalgo in 1848 ceded the Grand Canyon region to the United States. Jules Marcou of the Pacific Railroad Survey made the first geologic observations of the canyon and surrounding area in 1856. Building good relations with local Native Americans and white settlers, he discovered Lee's Ferry in 1858 and Pierce Ferry (later operated by, and named for, Harrison Pierce)—the only two sites suitable for ferry operation. In 1857 Edward Fitzgerald Beale led an expedition to survey a wagon road from Fort Defiance, Arizona to the Colorado River. On September 19 near present day National Canyon they came upon what May Humphreys Stacey described in his journal as "a wonderful canyon four thousand feet deep. Everyone (in the party) admitted that he never before saw anything to match or equal this astonishing natural curiosity." A U. S. War Department expedition led by Lt. Joseph Ives was launched in 1857 to investigate the area's potential for natural resources, to find railroad routes to the west coast, and assess the feasibility of an up river navigation route from the Gulf of California. In the process, the Explorer struck a rock and was abandoned. The group later traveled eastwards along the South Rim of the Grand Canyon. A man of his time, Ives discounted his own impressions on the beauty of the canyon and declared it and the surrounding area as "altogether valueless", remarking that his expedition would be "the last party of whites to visit this profitless locality". Attached to Ives' expedition was geologist John Strong Newberry who had a very different impression of the canyon. All those who stayed with Powell survived and that group successfully ran most of the canyon. Two years later a much better funded Powell led party returned with redesigned boats and a chain of several supply stations along their route. This time, photographer E. O. Beaman and 17 year old artist Frederick Dellenbaugh were included. Famed painter Thomas Moran joined the expedition in the summer of 1873, after the river voyage and thus only viewed the canyon from the rim. His 1873 painting "Chasm of the Colorado" was bought by the United States Congress in 1874 and hung in the lobby of the Senate. The Powell expeditions systematically cataloged rock formations, plants, animals, and archaeological sites. Photographs and illustrations from the Powell expeditions greatly popularized the canyonland region of the southwest United States, especially the Grand Canyon (appreciating this, Powell added increasing resources to that aspect of his expeditions). Powell later used these photographs and illustrations in his lecture tours, making him a national figure. Rights to reproduce 650 of the expeditions' 1,400 stereographs were sold to help fund future Powell projects. In 1881 he became the second director of the U. S. Geological Survey. Geologist Clarence Dutton followed up on Powell's work in 1880–1881 with the first in depth geological survey of the newly formed U. S. Geological Survey. Painters Thomas Moran and William Henry Holmes accompanied Dutton, who was busy drafting detailed descriptions of the area's geology. The report that resulted from the team's effort was titled A Tertiary History of The Grand Canyon District, with Atlas and was published in 1882. The proposed Denver, Colorado Canyon, and Pacific Railway was to carry coal from mines in Colorado. Expedition leader Frank M. Brown, his chief engineer Robert Brewster Stanton, and 14 other men set out in six boats from Green River, Utah, on May 25, 1889. The first automobile was driven to the Grand Canyon in January 1902. Oliver Lippincott from Los Angeles, drove his American Bicycle Company built Toledo steam car to the South Rim from Flagstaff. Lippincott, Al Doyle a guide from Flagstaff and two writers set out on the afternoon of January 2, anticipating a seven hour journey. Two days later, the hungry and dehydrated party arrived at their destination; the countryside was just too rough for the ten horsepower (7 kW) auto. Winfield Hoggaboon, one of the writers on the trip, wrote an amusing and detailed three page article in the Los Angeles Herald Illustrated Magazine on February 2, 1902, "To the Grand Canyon by Automobile". A three day drive from Utah in 1907 was required to reach the North Rim for the first time. They advocate policies leaning toward stricter emission standards via cleaner burning fuel and improved automobile emissions technology. Air pollution from those vehicles and wind blown pollution from Las Vegas, Nevada area has reduced visibility in the Grand Canyon and vicinity. During the past decade, various regional coal fired electric utilities having little or no pollution control equipment were targeted as the primary stationary sources of Grand Canyon air pollution. In the 1980s the Navajo Generating Station at Page, Arizona, (15 miles away) was identified as the primary source for anywhere from fifty percent to ninety percent of the Grand Canyon's air quality problems. Things changed in 1905 when the luxury El Tovar Hotel opened within steps of the Grand Canyon Railway's terminus. An IMAX theater just outside the park shows a reenactment of the Powell Expedition. The Kolb Brothers, Emery and Ellsworth, built a photographic studio on the South Rim at the trailhead of Bright Angel Trail in 1904. Hikers and mule caravans intent on descending down the canyon would stop at the Kolb Studio to have their photos taken. The Kolb Brothers processed the prints before their customers returned to the rim. Using the newly invented Pathé Bray camera in 1911–12, they became the first to make a motion picture of a river trip through the canyon that itself was only the eighth such successful journey. From 1915 to 1975 the film they produced was shown twice a day to tourists with Emery Kolb at first narrating in person and later through tape (a feud with Fred Harvey prevented pre 1915 showings).

Қорғау шаралары

XIX ғасырдың соңында табиғатты қорғау қозғалысы Гранд-Каньон сияқты табиғи кереметтерді сақтауға ұлттық қызығушылықты арттырды. Йеллоустондағы және Йосемит аңғары маңындағы ұлттық парктері 1890 жылдардың басында құрылды. 1887 жылы АҚШ сенаторы Бенджамин Харрисон Гранд-Каньонда ұлттық парк құру туралы заң жобасын енгізді. Кен өндіруге және орман шаруашылығына рұқсат берілді, бірақ бұл мәртебе қорғаныс шараларын қамтамасыз етті. 1975 жылғы 3 қаңтарда президент Джеральд Форд қол қойған заң Гранд-Каньон ұлттық паркінің ауданын жақын орналасқан ұлттық ескерткіштер мен басқа федералды жерлерді қосып екі есеге ұлғайтты. Сол заң Хавасу каньонын Хавасупай тайпасына қайтарды. 1935 жылы Гувер бөгеті каньонның оңтүстігінде Мид көлінің құрылысын бастады. Табиғатты қорғаушылар Глен каньонының су қоймасына айналуына қарсы күресін жеңіліске ұшыратты. Глен-Каньон бөгеті 1966 жылы су тасқынын бақылау және сумен, гидроэлектр қуатымен қамтамасыз ету үшін аяқталды. Көктемде судың көп болуы және жазда азайуы сияқты маусымдық өзгерістер, жоғары реттелген жүйемен алмастырылды. Басқарылатын Колорадо өзеніндегі шөгінді мөлшері күрт азайды, бұл жағажайлар мен құм сілкініштерін құрғатып жіберді. Сонымен қатар, судың таза болуы өзен төсегінде балдырлардың өсуіне мүмкіндік берді, өзенге жасыл түс берді. Әуе тасымалдарының дамуымен Гранд-Каньон әуеден көру үшін танымал орынға айналды. Бірақ, бірқатар апаттарға байланысты 1987 жылы АҚШ Конгресі қабылдаған «Әуеден көру туралы» заң, каньон шетінен төмен ұшуды тыйым салып, ұшуға тыйым салынған аймақтар құрды. Каньон үстінен туристік рейстердің шу шығаруы да мәселе тудырды, сондықтан парк үстінен рейстер саны шектелді. 2008 жылы Grand Canyon Railway және оның бас компаниясы Xanterra, EMD f40ph дизель локомотивтерін негізгі қозғалтқыш күші ретінде пайдалануға шешім қабылдады, себебі олардың бу локомотивтері мен Alco fa локомотивтері қоршаған ортаға көбірек түтін шығарады деп санады. Бұдан басқа, бумен жұмыс істейтін локомотивтер дизельдік локомотивтерге қарағанда көбірек май жасайды, сондықтан оларды пайдалану және күтіп ұстау да қымбатқа түседі. Бірақ, түрлі топтар GCR-ден бу локомотивтерін қайтаруды талап еткеннен кейін, GCR бу локомотивтерін қайтару туралы шешім қабылдады. Олар 29 және 4960 нөміріндегі екі бу локомотивін үшінші тараптан алынған, жақын маңдағы мейрамханалардан жиналған қайта өңделген өсімдік майымен жұмыс істеуге ауыстырды.

By the late 19th century, the conservation movement was increasing national interest in preserving natural wonders like the Grand Canyon. National Parks in Yellowstone and around Yosemite Valley were established by the early 1890s. U. S. Senator Benjamin Harrison introduced a bill in 1887 to establish a national park at the Grand Canyon. Mining and logging were allowed, but the designation did offer some protection. An act signed by President Gerald Ford on January 3, 1975, doubled the size of Grand Canyon National Park by merging these adjacent national monuments and other federal land into it. That same act gave Havasu Canyon back to the Havasupai tribe. In 1935, Hoover Dam started to impound Lake Mead south of the canyon. Conservationists lost a battle to save upstream Glen Canyon from becoming a reservoir. The Glen Canyon Dam was completed in 1966 to control flooding and to provide water and hydroelectric power. Seasonal variations of high flow and flooding in the spring and low flow in summer have been replaced by a much more regulated system. The much more controlled Colorado has a dramatically reduced sediment load, which starves beaches and sand bars. In addition, clearer water allows significant algae growth to occur on the riverbed, giving the river a green color. With the advent of commercial flights, the Grand Canyon has been a popular site for aircraft overflights. However, a series of accidents resulted in the Overflights Act of 1987 by the United States Congress, which banned flights below the rim and created flight free zones. The tourist flights over the canyon have also created a noise problem, so the number of flights over the park has been restricted. In 2008, the Grand Canyon Railway and their parent company, Xanterra, decided to use only EMD f40ph diesel locomotives as their main motive power for their trackage, since they felt that their steam locomotives, as well as their Alco fa units, gave the environment more visible smoke. Not only that, but the steamers burn more oil than an average diesel unit, hence they can also be more pricey to operate and maintain. However, after a variety of formers protested to the GCR to bring back steam operations, the GCR decided to bring back steam operations, as they converted both of their operational steamers, 29 and 4960, to burn recycled waste vegetable oil collected from nearby restaurants by third party suppliers.