Кіріспе
Импульстік бақылау бұзылысы (ИББ) – құштарлыққа, тілеуге немесе бірден туындаған ойға қарсы тұру қабілетінің болмауымен сипатталатын психикалық аурулар тобы. Импульстік – бұл азғыруға, ықыласқа немесе импульске қарсы тұрудың сәтсіздігі; немесе ой келгенде оны айтпау мүмкін емеушілік. Көптеген психиатриялық бұзылулар импульстілікке тән, оның ішінде заттарға тәуелділік, мінез-құлық тәуелділіктері, назар жетіспеуі және гипербелсенділік синдромы, аутизм спектрінің бұзылысы, ұрықтың алкогольдік әсерінен туындаған бұзылыстар, антиәлеуметтік жеке тұлға бұзылысы, шекаралық жеке тұлға бұзылысы, мінез-құлық бұзылысы және кейбір көңіл-күй бұзылыстары. 2013 жылы жарияланған Америкалық Психиатриялық Қауымдастығының Психикалық бұзылулар диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының (DSM 5) бесінші басылымында бұрынғы DSM IV TR-де болмаған, "эмоционалдық және мінез-құлықтық өзін-өзі бақылаудағы проблемалармен сипатталатын" бұзылуларды қамтитын, импульстік бақылау және мінез-құлыққа қатысты жаңа тарау бар. Импульстілікті сипаттайтын бес саты бар: импульс, күшейе түсетін жағдай, іс-әрекеттен алынатын ләззат, тілеуден құтылу және соңында өкініш сезімі (осы сезім пайда болуы да, болмауы да мүмкін).
Impulse control disorder (ICD) is a class of psychiatric disorders characterized by impulsivity – failure to resist a temptation, an urge, or an impulse; or having the inability to not speak on a thought. Many psychiatric disorders feature impulsivity, including substance related disorders, behavioral addictions, attention deficit hyperactivity disorder, autism spectrum disorder, fetal alcohol spectrum disorders, antisocial personality disorder, borderline personality disorder, conduct disorder and some mood disorders. The fifth edition of the American Psychiatric Association's Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM 5) that was published in 2013 includes a new chapter (not in DSM IV TR) on disruptive, impulse control, and conduct disorders covering disorders "characterized by problems in emotional and behavioral self control". Five behavioral stages characterize impulsivity: an impulse, growing tension, pleasure on acting, relief from the urge, and finally guilt (which may or may not arise).
Түрлері
Импульсивтілікпен сипатталатын және DSM IV TR-де басқаша жіктелмеген бұзылулар «Басқа жерде жіктелмеген импульсті басқару бұзылыстары» санатына қосылды. Трихотилломания (шаш жұлу) және теріні теру DSM 5-те обсессивтік-компульсивтік бөлімге көшірілді.
Жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу
Жыныстық құштарлық – жыныстық мінез-құлық пен ойлардың күшеюін қамтиды. Бұл құштарлық жеке адамның өмірінде түрлі салдарларға әкелуі мүмкін, оның ішінде қауіпті серіктестерді таңдау, жұқпалы сексуалдық ауруларға (ЖСА) және депрессияға шалдығу қаупі, сондай-ақ қаламаған жүктілік. Бұл аурудың жасырын сипатынан оның таралу деңгейін анықтау әлі мүмкін болған жоқ. Дегенмен, 1990 жылдардың басында АҚШ-та жүргізілген зерттеулер бойынша, АҚШ халқының 5-6 пайызы осы құштарлықтан зардап шегеді, ал ерлер арасындағы көрсеткіш әйелдерден жоғары.
Пиромания
Пиромания импульсивті және қайталама түрде өрттерді қасақана қозуға ұмтылыспен сипатталады. Оның табиғатына байланысты, өрт қоюды зерттеуге қатысты жүргізілген зерттеулердің саны түсінікті түрде шектеулі. Алайда, пироманиямен ауыратын балалар мен жасөспірімдерге қатысты жасалған зерттеулер АҚШ-та оның кездесу жиілігі 2,4-3,5% аралығында екенін көрсеткен. Сондай-ақ, өрт қою оқиғаларының жиілігі бір жастағы ұлдарда қыздарға қарағанда көбірек байқалады.