Кіріспе

1510–1659 жылдардағы Марокко мен Батыс Африкадағы мемлекет. Саади сұлтанаты (السعديون), сондай-ақ Шариф сұлтанаты (السلطنة الشريفة) деп те аталады, 16 және 17 ғасырларда қазіргі Марокко мен Батыс Африканың бір бөлігін басқарған мемлекет болды. Оған Саади әулеті, сондай-ақ Зайданидтер деп те белгілі, Марокконың оңтүстігінен шыққан араб шариф әулеті басшылық етті. Әулет билікке 1510 жылы Мұхаммед әл-Қайымның Сос аңғарының тайпаларына Ағадир және басқа да жағалау қалаларын басып алған португалдарға қарсы күресте жетекші деп жариялануымен көтерілді. Әл-Қайымның ұлы Ахмад әл-Арадж 1525 жылы Маракештің бақылауына ие болды, ал кейбір бәсекелестіктен кейін оның інісі Мұхаммед әл-Шейх португалдардан Ағадирді жаулап алды және Ваттасидтерден Фесті басып алып, Марокконың көп бөлігін бақылауға алды. 1557 жылы Османдықтардың қолынан Мұхаммед әл-Шейх қаза тапқаннан кейін оның ұлы Абдалла әл-Ғалиб салыстырмалы түрде бейбіт билік құрды. Алайда, оның ізбасарлары бір-бірімен соғысып, 1578 жылғы Ксар-эль-Кебир шайқасымен (немесе "Үш патша шайқасы") аяқталды, онда Мұхаммед II әл-Мутаваккилдің атынан португалдық әскери араласу Саади әскерлерінен күйреген жеңіліске ұшырады. Осы жеңістен кейін Ахмад әл-Мансур сұлтан болып, Саади билігінің гүлдену кезеңіне жетекшілік етті. Билігінің соңғы жартысында ол Сонгхай империясына сәтті шабуыл жасады, нәтижесінде Тимбуктуға негізделген Пашалық құрылды. Бірақ, әл-Мансур 1603 жылы қайтыс болғаннан кейін оның ұлдары мұраға таласып, елді бөліп, әулеттің билігі мен беделін әлсіретті. Саади мемлекеті 1627 жылы қайта біріктірілгенімен, аймақтағы жаңа топтар Саади билігіне қарсы шықты. Саади әулетінің соңғы сұлтаны Ахмад әл-Аббас 1659 жылы қаза тауып, әулеттің соңы келді. Кейін Мұлай әл-Рашид 1668 жылы Маракешті жаулап алып, Алауит әулетін Марокко билігіне жеткізді.

Оңтүстік Аль-Каимнің өрлеуі

Садилер – Шарифтер әулеті, олар алдымен 14 ғасырда Драа алқабында бекініп, келесі ғасырда Соус алқабындағы Тидсиге тараған. 1530 жылы қайтадан қақтығыс болды, бірақ оған ұқсас келісімге қол жеткізілді. Сосын Ахмад әл-Арадж және оның ұлы Зайдан Тафилалты өздеріне қаратып, Әбу Хассунмен одақтасты. Бірақ Мұхаммед әл-Шейх Әбу Хассунның Тафилалдағы әлеуетті одақтастарына, Фестегі жеңісі туралы хабарлайтын хатын ұстап алды. Соның салдарынан әл-Арадж бен оның ұлы, өз жағының жеңілгенін ойлап, әл-Шейхке бағынды. Осылайша ол шетелдік державаның бағыныштылығын қабылдаған алғашқы сади билеушісі болды. Дегенмен, Абд әл-Малик Осман империясының өз мемлекетіне қатысты ниеттеріне күдікпен қарап, Испаниямен және Франциямен (Генрих III патшасы) және Англиямен (Елизавета патшайымы) қарым-қатынасын жалғастырды. Осы арада оның қуылған жүрегі, Әл-Мутаваккил, Португалиядан көмек сұрады, оның патшасы Себастьян I аймақтағы Осман империясының күшейіп бара жатқан ықпалынан ең көп зиян көретінін сезінді. Жұма намазынан атын алып тастағаннан кейін, Мурад III Мароккоға шабуыл жасауға дайындық бастады. Бұл туралы естіген әл-Мансур дереу Стамбулға құнды сыйлықтармен елші жіберіп, шабуыл тоқтатылды. Ол 100 мыңнан астам алтын монета төледі, Осман сұлтанына құрмет көрсетуге келісті, ал оның орнына оны жалғыз қалдырды. 1583 жылы сади және Осман сұлтандары тіпті Орандағы испандықтарға қарсы бірлескен әскери операцияны талқылады және Осман сұлтанының барлық мұсылмандардың басшысы екендігі туралы мәлімдемеге қарсы үгіт-насихат жүргізді. 1587 жылдан кейін әл-Мансур Мурад III-ке тұрақты төлемдерді тоқтатуға сенімді болды. Алғашқы қарым-қатынастар саудаға бағытталған, өйткені ағылшын саудагерлері португалдықтардың қарсылығына қарамастан, 16 ғасырдың басынан бері Мароккода сауда жасап келді. Бұл сауда бастапқыда марокколық қантқа ағылшын матасын алмастырудан тұрды, бірақ 1572 жылдан кейін ағылшыздар тұздық таба алатынын біліп, негізінен осы материалды алуға тырысты. Садилердің қант саудасына деген қызығушылығы да себеп болуы мүмкін, өйткені Сахара арқылы өтетін сауда жолдарына бақылау оған Марокконың құлдарға қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік берді, олар қант өңдеу өнеркәсібіне арқа сүйеді және Бразилия мен Кариб теңізінен келетін қанттың бағасымен бәсекелесу үшін қажет болды (еуропалықтар бақылайды және құлдарға да тәуелді). Сонымен қатар, шабуыл Әл-Мансурдың бүкіл әлемді билеуші мұсылман ретінде беделін арттыруға арналған жолы болуы мүмкін. Сади әскері шөлді кесіп өтетін кезде қиындықтарға тап болды, бірақ Аския Исхак II олардың келгеніне таң қалды және әскерін жылдам жинауға мәжбүр болды. Соңхай әскері сандық артық болғанымен, марокколықтардан айырмашылығы, оқ ату қарулары болған жоқ. Тондиби шайқасында сади әскері шешуші жеңіске жетті. Соңхайлар өздерінің астанасы Гаодан эвакуацияланып, оңтүстікке шегінді, ал Джудар-паша әскері Гао және Тимбуктуды (екеуі де қазіргі Малиде) басып алды. Бірақ бұл жеңістен кейін марокколықтар өздерінің билігін аймақта мойындату үшін күресті және жеңілген Соңхай империясының қалдықтарымен ұзақ соғыс жүргізді. Ақырында марокколық бақылау Нигер өзенінің солтүстік қисығы бойындағы Кукия (сонымен қатар Кукия немесе Кукия деп те жазылады) мен Дженне аралығында кең аймаққа орнатылды. Әбу Фарис бастапқыда 1606 жылға дейін Маракешті ұстады, ал Мулай Зайдан Феске бір жыл басқарды, содан кейін 1604 жылы Әл-Мамун жеңіп, қуылды, ол содан кейін Фестен билік етті. Содан кейін жергілікті сади режимі Тимбукту Пашалығына айналды, оған 19 ғасырдың басына дейін Марокконың бағыныштысы болған марокколық сарбаздар мен жергілікті тұрғындардың аралас ұрпақтары – Арма халқы билік етті. Иберия түбегінен келген сефардтық яһудилердің көп санының келуі Марокко мен Солтүстік Африкадағы яһуди қауымына да зор әсер етті. Бұл еврей халқының санын арттырып, еврей мәдени қызметін жандандырды, сонымен қатар көптеген ұрпақтар бойы қауымды этникалық топтарға бөлді. Мысалы, Фезде испандық мегорашимдер өздерінің мұраларын және испан тілін сақтап қалды, ал араб тілінде сөйлейтін және араб және бербер мұрасынан шыққан жергілікті марокколық Тошавилер өз дәстүрлерін ұстанды. Бұл екі топтың мүшелері ғибадатханаларда бөлек ғибадат ететін, тіпті жерленген жерлері де бөлек болатын. Тек 18 ғасырда екі қауым бірігіп, араб тілі бүкіл қауымның негізгі тіліне айналды, ал испан (сефард) минхагы діни тәжірибеде басым болды; бұл жағдай Марокконың басқа жерлерінде де қайталанды, бірақ Маракеш қауымында ерекше көзге түсті. Әндәлусиялықтар мен морисктерден басқа, әртүрлі геосаяси және әскери факторларға байланысты басқа да шетелдіктер келді. Садилердің португалдықтарға қарсы жеңістерінен туындаған христиандық еуропалық тұтқындардың салыстырмалы түрде көп санының болуы құжатталған. 16 ғасырдың соңында, Ахмад әл-Мансурдың билігі тұсында, Маракеште, астанада олардың шамамен 2000-ы болды. Олардың көптегені сұлтанның құрылыс жобаларында немесе қару-жарақ өндірісінде жұмыс істеді, онда еуропалық тәжірибе бағаланды. Сади билігінің шарықталу кезеңінде, әсіресе Ахмад әл-Мансурдың тұсында, Мароккодағы орталық үкіметтің билігі абсолюттік сипатқа ие болды. Орталық үкіметтің болуы бұрынғы династиялар мен билеушілерде болмағандай, күнделікті марокколықтардың өміріне әсер етті.