Діни атымен зорлық-зомбылық

Кіріспе

Діннің атынан жасалатын зорлық-зомбылық

Діни зорлық-зомбылық – діннің зорлық әрекеттерінің субъектісі немесе объектісі болатын құбылыстарды қамтиды. Әлемнің барлық діндерінде зорлық-зомбылық және соғыс туралы баяндар, символдар мен метафоралар кездеседі. Діни зорлық-зомбылық – бұл діни қағидаларға, мәтіндерге немесе шабуылға ұшыраған немесе шабуыл жасаған тараптың ілімдеріне байланысты немесе оларға қарсы туындаған зорлық-зомбылық. Ол діни мекемелерге, адамдарға, заттарға немесе оқиғаларға жасалған зорлық-зомбылықты қамтиды. Діни зорлық-зомбылық тек діни топтар жасаған әрекеттерді ғана емес, сонымен қатар діни топтарға қарсы жасалған әрекеттерді де қамтиды. "Зорлық-зомбылық" – өте кең ұғым, оны анықтау қиын, себебі ол адамдарға да, адам емес объектілерге де қолданылады. "Дін" – күрделі, қазіргі заманғы батыстық ұғым. Жалпы алғанда, діндер, этикалық жүйелер және қоғамдар зорлық-зомбылықты өзіндік мақсат ретінде жақтамайды, өйткені зорлық-зомбылық жалпыға бірдей ұнамайды. Сонымен қатар, зорлық-зомбылықтан аулақ болуға деген жалпыға ортақ ниет пен "үлкен жамандықтардың" алдын алу үшін зорлық-зомбылықты қолданудың қажеттілігін қабылдау арасында барлық мәдениеттерге тән кернеушілік бар. Дін мен зорлық-зомбылықтың күрделі табиғаты және олардың арасындағы қарым-қатынастың күрделілігіне байланысты, діннің зорлық-зомбылықтың маңызды себебі болып табылатынын анықтау көбінесе қиын. Діннің бөлек тұжырымдамасы, яғни діни нәрселердің дүниелік нәрселерден ажыратылуы 1500 жылға дейін қолданылмаған. Ғалымдар тұрақты анықтама беруде қиындыққа тап болды, кейбіреулері анықтама беру мүмкіндігінен бас тарды, ал басқалары мүлдем осы терминді қабылдамайды. Тағы да басқалар, оның анықтамасы қандай болмасын, оны батыс емес мәдениеттерге қолданудың орынсыз екенін айтады. Киелі кітаптар мен Құран сияқты ежелгі қасиетті мәтіндердің түпнұсқа тілдерінде "дін" ұғымы болған жоқ, сондай-ақ оларды жазған авторлар мен олардың мәдениеттерінде де болмаған. Иврит тілінде "дін" сөзіне тура теңдес сөз жоқ, ал иудаизм діни, ұлттық, нәсілдік немесе этникалық ерекшеліктер арасында нақты шекаралар жасамайды.

Religious violence covers phenomena in which religion is either the subject or the object of violent behavior. All the religions of the world contain narratives, symbols, and metaphors of violence and war. Religious violence is violence that is motivated by, or in reaction to, religious precepts, texts, or the doctrines of a target or an attacker. It includes violence against religious institutions, people, objects, or events. Religious violence does not exclusively include acts which are committed by religious groups, instead, it includes acts which are committed against religious groups. "Violence" is a very broad concept which is difficult to define because it is used against both human and non human objects. "Religion" is a complex modern Western concept. In general, religions, ethical systems, and societies rarely promote violence as an end in itself since violence is universally undesirable. At the same time, there is a universal tension between the general desire to avoid violence and the acceptance of justifiable uses of violence to prevent a "greater evil" that permeates all cultures. Due to the complex nature of religion and violence and the complex relationship which exists between them, it is normally unclear if religion is a significant cause of violence. The compartmentalized concept of religion, where religious things were separated from worldly things, was not used before the 1500s. Scholars have found it difficult to develop a consistent definition, with some giving up on the possibility of a definition and others rejecting the term entirely. Others argue that regardless of its definition, it is not appropriate to apply it to non Western cultures. Ancient sacred texts like the Bible and the Quran did not have a concept of religion in their original languages and neither did their authors or the cultures to which they belonged. There is no precise equivalent of "religion" in Hebrew, and Judaism does not draw clear distinctions between religious, national, racial, or ethnic identities.

Дін мен зорлық-зомбылық арасындағы байланыс

Стив Кларктың айтуынша, "қазіргі қолжетімді деректер діннің зорлық-зомбылықтың маңызды себебі екенін немесе емесін анықтауға мүмкіндік бермейді". Ол себеп-салдар байланысын орнатуға кедерлес келетін бірнеше мәселені атап өтеді, мысалы, мотив пен сылтауды ажыратудағы қиындықтар, зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысты себептерді тексеру мүмкін еместігі, ғалымдар арасында зорлық-зомбылық пен діннің анықтамалары бойынша келісімнің болмауы және діннің болуы зорлық-зомбылықтың жалпы деңгейіне қосыла ма әлде кеміте ме екенін салыстыру үшін дінсіз қоғамның болмауы. Мэтью Роулидің сөзіне қарағанда, кейбір ғалымдар діни зорлық-зомбылықтың үш жүзден астам себебін талқылаған, бірақ ол "Құдай атынан жасалған зорлық-зомбылық – күрделі құбылыс және оны тым қарапайымдау бейбітшілікке қауіп төндіреді, себебі ол себептік факторлардың көптеген аспектілерін жасырады" дейді. Басқа бір мақаласында Мэтью Роули зорлық-зомбылықтың күрделігін шешудің 15 жолын тізбектейді және діни зорлық-зомбылық туралы секулярлық баяндамалар дінге сенушілерді, олардың сенімдерін тым қарапайымдап, жалған дихотомияларға негізделген ойлау арқылы және "діни зорлық-зомбылық" деп аталатын күрделі секулярлық себептерді түсінбеу арқылы қате немесе шамадан тыс жоғары бағаланғанын айтады. Ол сондай-ақ діни зорлық-зомбылық туралы сөйлескенде, дінге сенушілердің басым көпшілігі зорлық-зомбылыққа қатысуға шақырылмайтынын атап өту қажет екенін айтады. Ральф Таннер дін мен зорлық-зомбылықтың үйлесімін "қолайсыз" деп сипаттайды, діни ойшылдар әдетте олардың араласуынан аулақ болады және діни зорлық-зомбылық "бір жақты болған жағдайларда ғана жарамды" деп мәлімдейді. Майкл Джеррисон дін мен зорлық-зомбылық туралы зерттеулерде Ыбырайым діндерінен басқа діндер жиі назардан тыс қалатынын айтады. Бұл бейімділік маңызды проблемаларға әкеледі, олардың бірі – бұрыс байланыстарды қолдау. Мысалы, ол ислам сияқты діндер зорлық-зомбылықтың себебі ретінде, ал буддизм сияқты діндер бейбітшілікке себеп болатын дін ретінде қарастырылатын тұрақты жаһандық үлгіні анықтады. Көптеген саяси зорлық-зомбылық оқиғаларында дін орталық рөл атқарады. Бұл терроризмге қатысты ерекше маңызды, онда зорлық-зомбылық әрекеттері қорқыныш туғызу және саяси мақсаттарға жету үшін қарусыз бейбіт тұрғындарға қарсы жасалады. Терроризм сарапшысы Марта Креншоу дін – бұл саяси қозғалыстар өз мақсаттарына назар аудару және қолдау алу үшін қолданатын маска ғана деп санайды. Креншоу діни зорлық-зомбылықтың жатқандағы механизмдерін түсіну үшін екі тәсілді қарастырады. Біріншісі, құралдық тәсіл деп аталатын, діни зорлық-зомбылықты белгілі бір саяси мақсатқа жету үшін рационалды есептеу ретінде қарастырады. Мұндай зорлық-зомбылықты жасаудың құнын арттыру оны тоқтатуға көмектеседі. Креншоудің баламалы тәсілі діни зорлық-зомбылықты діни қауымдастықтардың ұйымдық құрылымынан туындайды деп қарастырады, онда осы қауымдастықтардың басшылары саяси тұлғалар ретінде әрекет етеді. Креншоу осы ұйымдардың ішкі тұрақтылығына қауіп төндіру (мысалы, оларға зорлық-зомбылықсыз балама ұсыну арқылы) діни ұйымдарды саяси зорлық-зомбылық жасаудан тоқтатуға көмектеседі деп ұсынады. Үшінші тәсіл діни зорлық-зомбылықты діни міндет емес, қауымдық динамиканың нәтижесі ретінде қарастырады. Бұл қауымдастықтарда қалыптасқан мағыналар жүйесі діни түсіндірулерге зорлық-зомбылықты ақтауға мүмкіндік береді, сондықтан терроризм сияқты әрекеттер адамдар зорлық-зомбылық қауымдастықтарының бөлігі болғандықтан орын алады. Осылайша, діни зорлық-зомбылық пен терроризм – бұл қауымдастықтағы және одан тыс адамдардың эмоциялық реакциясын туғызуға бағытталған қойылымдар. Гектор Авалос діндер төрт сирек ресурстың арты үшін зорлық-зомбылыққа себеп болатынын айтады: құдайлық ерік-жігерге қол жеткізу, негізінен кітапқа сүйену арқылы білім, қасиетті кеңістік, топтық артықшылықтар және құтқарылу. Барлық діндерде осы төрт ресурс бар немесе қолданылмайды. Оның пікірінше, діни зорлық-зомбылық әсіресе негіссіз, өйткені бұл ресурстарды ешқашан тексеруге болмайды және су немесе жер сияқты сирек ресурстарға қатысты талаптардан айырмашылығы, оны объективті түрде шешу мүмкін емес. Регина Шварц барлық монотеистік діндер өзіне жаттарға қарсы зорлық-зомбылықты тудыратын эксклюзивизмге ие екенін айтады. Лоуренс Векслер Шварцтың тек Ыбырайым діндерінің зорлық-зомбылық тарихы бар емес екенін айтпай, олардың мұрасы геноцидтік сипатта екенін айтатынын мәлімдейді.

According to Steve Clarke, "currently available evidence does not allow us to determine whether religion is, or is not, a significant cause of violence." He lists multiple problems that make it impossible to establish a causal relationship such as difficulties in distinguishing motive/pretext and inability to verify if they would necessarily lead to any violent action, the lack of consensus of definitions of both violence and religion among scholars, and the inability to see if the presence of religion actually adds or subtracts from general levels of violence since no society without religion has ever existed to compare with. According to Matthew Rowley, three hundred contributing causes of religious violence have been discussed by some scholars, however, he states that "violence in the name of God is a complex phenomenon and oversimplification further jeopardizes peace because it obscures many of the causal factors." In another piece, Matthew Rowley lists 15 ways to address the complexity of violence, both secular and religious, and he also states that secular narratives of religious violence tend to be erroneous or exaggerated due to their over simplification of religious people, their oversimplification of religious people's beliefs, their thinking which is based on false dichotomies, and their ignorance of complex secular causes of supposed "religious violence". He also states that when one is discussing religious violence, he or she should also note that the overwhelming majority of religious people do not get inspired to engage in violence. Similarly, Ralph Tanner describes the combination of religion and violence as "uncomfortable", asserting that religious thinkers generally avoid the conjunction of the two and argue that religious violence is "only valid in certain circumstances which are invariably one sided". Michael Jerryson argues that scholarship on religion and violence sometimes overlooks non Abrahamic religions. This tendency leads to considerable problems, one of which is the support of faulty associations. For example, he finds a persistent global pattern of alignment in which religions such as Islam are viewed as causes of violence and religions such as Buddhism are viewed as causes of peace. In many instances of political violence, religion tends to play a central role. This is especially true of terrorism, in which acts of violence are committed against unarmed noncombatants in order to inspire fear and achieve political goals. Terrorism expert Martha Crenshaw suggests that religion is just a mask which is used by political movements which seek to draw attention to their causes and gain support. Crenshaw outlines two approaches when she observes religious violence in order to view its underlying mechanisms. One approach, called the instrumental approach, sees religious violence as acting as a rational calculation to achieve some political end. Increasing the costs of performing such violence will help curb it. Crenshaw's alternate approach sees religious violence stemming from the organizational structure of religious communities, with the heads of these communities acting as political figureheads. Crenshaw suggests that threatening the internal stability of these organizations (perhaps by offering them a nonviolent alternative) will dissuade religious organizations from performing political violence. A third approach sees religious violence as the result of community dynamics rather than a religious duty. Systems of meanings which are developed within these communities allow religious interpretations to justify violence, so acts like terrorism occur because people are part of communities of violence. In this way, religious violence and terrorism are performances which are designed to inspire an emotional reaction from both those in the community and those outside of it. Hector Avalos argues that religions cause violence over four scarce resources: access to divine will, knowledge, primarily through scripture; sacred space; group privileging; and salvation. Not all religions have or use these four resources. He believes that religious violence is particularly untenable because these resources are never verifiable and, unlike claims to scarce resources such as water or land, it cannot be adjudicated objectively. Regina Schwartz argues that all monotheistic religions are inherently violent because of an exclusivism that inevitably fosters violence against those that are considered outsiders. Lawrence Wechsler asserts that Schwartz is not just arguing that Abrahamic religions have a violent legacy, she is arguing that their legacy is genocidal in nature.

Дүниежүзілік зорлық-зомбылық

Джанет Якобсен "дін мен секуляризм бір-біріне қатысты анықталатын терминдер, яғни бір-біріне тәуелді терминдер сияқты, сондай-ақ діни немесе секулярлық дискурс арқылы зорлық-зомбылықты заңды ету де қатыстылыққа негіделген" деп мәлімдейді. Ол "дін өлтіреді" деген идеяның секулярлық зорлық-зомбылықты заңды деп тану үшін пайдаланылатынын, ал осыған ұқсас, "секуляризм өлтіреді" деген идеяның діни зорлық-зомбылықты заңды деп тану үшін қолданылатынын айтады. Джанет Якобсеннің пікірінше, секуляризм және заманауи секулярлық мемлекеттер дінге қарағанда әлдеқайда зорлық-зомбылыққа бейім, ал қазіргі секулярлық мемлекеттер әдетте әлемдегі зорлық-зомбылықтың басты көзі болып табылады. Карлсонның айтуынша, үкіметтің жойғыш күшіне назар аудару арқылы Якобсен "діннің зорлық-зомбылыққа бейімділігін басты орынға қоятын секулярлық үкіметтерді сынға алғанда, тағы бір категорияны – секулярлық мемлекетті маңызды етеді". Секулярлық үкіметтер мен адамдар жасаған зорлық-зомбылық, оның ішінде дінге қарсы тұратындар жасаған зорлық-зомбылық, діни сенушілерге және үстіңгі күштерге сенушілерге бағытталған зорлық-зомбылық немесе қуғын-сүргін деректері бар. 20-шы ғасырда әлем бойынша 25 миллионнан астам христиан секулярлық, дінге қарсы зорлық-зомбылықтан қаза тапқан. Соңғы 100 жылда діндер тарихтағы кез келген кезеңге қарағанда көп қуғынға ұшырады. Джеффри Блейннің сөзіне сәйкес, барлық идеологиялардың аясында зұлымдықтар орын алды, соның ішінде Кеңес Одағы, Қытай және Камбоджа сияқты күшті секулярлық елдерде де. Антрополог Талал Асад институционалды дінді зорлық-зомбылықпен және фанатизммен теңестірудің дұрыс емес екенін, ал 20-шы ғасырда дінсіз институттар жасаған қаталдықтар мен зұлымдықтарды естен шығармау керектігін айтады. Ол сондай-ақ ұлтшылдықты секуляризацияланған дін ретінде қарастыруға болады деп мәлімдейді.

Ыбырайымдық діндер

Гектор Авалос діндер өздеріне ғана құдайдың қанағаттанғанын, ал басқа топтарға қарсы екенін жариялайтындықтан, осы өзіндік дұрыстық сезімі қарама-қайшылықты жоғарылық туралы таластарға алып келеді де, олардың Құдайға негізделгенінің дұрыстығын объективті бағалау мүмкін емес, сондықтан зорлыққа соқтырады деп санайды. Регина Шварц барлық монотеистік діндер, оның ішінде христиан діні де, өзгелерді сырттан қараушы деп есептегенде, олардың өзгелерге қатысты зорлық-зомбылықты тудыратын өзгешеліктеріне байланысты зорлыққа бейім екенін айтады.

Христиандық

11-шы ғасырға дейін христиандар "Қасиетті соғыс" доктринасын әзірлемеген. Ол, күресудің өзі тәубалық және рухани түрғысынан лайықты әрекет саналатын сенімді білдіреді. Христиан дінінің алғашқы үш ғасырында шіркеу Исаның бейбітшілігін үйретті, ал Юстин Мартир, Тертуллиан, Ориген және Карфагендік Киприан сияқты көрнекті шіркеу әкелері тіпті әскерге қосылуға немесе агрессорларға қарсы кез келген зорлық-зомбылық қолдануға қарсы шықты. 4-шы ғасырда Әулие Августин "Әділ соғыс" тұжырымдамасын жасады, онда соғыстың шектеулі қолданылуы тыныштықты сақтау және ортодоксалдылықты сақтау үшін қабылданатын болар еді: егер ол қорғаныс мақсатында жүргізілсе, билік тарапынан бұйрық берілсе, құрметті ниеттері болса және ең аз зиян келтірсе. Дегенмен, ол қолданған критерийлер бұрын-соңда римдік ойшылдармен жасалған, ал "Августиннің көзқарасы Жаңа өсиетке негізделмеген". Бейбітшілік, мейірімділік және басқалардың жасаған қателіктерін кешіру – христиандық ілімнің негізгі элементтері. Алайда, христиандар шіркеу әкелерінің заманынан бері күш қолдануды қашан ақтауға болатын сұрақпен күресіп келеді (мысалы, Әулие Августиннің әділ соғыс теориясы). Мұндай пікірталастар әділ соғыс теориясы сияқты тұжырымдамаларға әкелді. Тарих бойында Ескі өсиеттен, Жаңа өсиеттен және христиандық теологиядан алынған белгілі бір ілімдер еретиктерге, күнәкарларға және сыртқы жауларға қарсы күш қолдануды ақтау үшін пайдаланылған. Хайтман мен Хаган Инквизицияны, крест жорықтарын, дін соғыстарын және антисемитизмді "христиандық зорлық-зомбылықтың ең жағымсыз мысалдары" деп атады. Меннонит теологы Дж. Денни Уивер бұл тізімге "соғысшы папалар, өлім жазасын қолдау, "аяулықтан сақта, балаңды бүлдір" деген мағынада денеге жазалау, құлдықты ақтау, адамдарды христиан дініне айналдыру мағынасында дүниежүзілік колониализм, ер адамдардың билігіне бағынған әйелдерге қатысты жүйелі зорлық-зомбылық" деп қосты. Уивер зорлық-зомбылықтың кең мағынасын қолданады, бұл сөздің мағынасын тек физикалық зорлық-зомбылық емес, "зақым немесе зиян" деп қамтиды. Сондықтан, оның анықтамасына сәйкес, христиандық зорлық-зомбылық "кедейлік, нәсілшілдік және сексизм сияқты жүйелі зорлық-зомбылықтың түрлерін" қамтиды. Христиандық теологтар христиандықта зорлық-зомбылыққа қарсы күшті доктриналық және тарихи императивке назар аударады, әсіресе Исаның Таудағы уағызында зорлық-зомбылыққа қарсы тұру және "душпандарды сүю" туралы үйретті. Мысалы, Уивер Исаның бейбітшілігін "барлық соғыс, тіпті кейде оны қажет зұлымдық деп жариялаған кезде де күнә екенін жариялайтын әділ соғыс ілімінде, сондай-ақ монахтар мен дін қызметкерлерінің соғысуына тыйым салуында және христиан бейбітшілігінің тұрақты дәстүрінде сақталған" деп мәлімдейді. Көптеген авторлар христиан дінінің "сүйіспеншілік пен бейбітшілікке" негізделгендігін айтады, сонымен бірге "зорлық-зомбылыққа бейімділік" жағын да жасырып тұрғанын атап көрсетеді. Мысалы, Марк Юргенсмайер былай дейді: "Оның басты қағидалары сүйіспеншілік пен бейбітшілік болғанымен, христиандық, көптеген дәстүрлер сияқты, әрқашан зорлық-зомбылық жағы болды. Бұл дәстүрдің қанды тарихы Ислам дініндей қорқынышты бейнелерді көрсетті, ал зорлық-зомбылық жанжалдар Киелі кітапта жан-жақты суреттеледі. Бұл тарих және осы Киелі кітап бейнелері қазіргі кездегі христиан топтарының зорлық-зомбылығын теологиялық тұрғыдан ақтауға арналған шикізатпен қамтамасыз етті. Мысалы, аборт клиникаларына шабуыл жасау – христиандар бұзылған деп санайтын іс-әрекеттің ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және саяси мән-мағынаға ие жамандық пен жақсылық күштерінің арасындағы үлкен жанжалдың шабуылдары ретінде қарастырылды", бұл кейде рухани соғыс деп аталады. Исаның "Мен тыныштық емес, қылыш әкелуге келдім" деген сөздерін кейбіреулер христиандарды қару-жараққа шақыру деп түсіндіреді. Басқалар дін мен күш қолдану терең байланысты деп айтады, бірақ олар діннің бейбітшілікті қамтамасыз етуі, сондай-ақ зорлық-зомбылық импульстерін бағыттауы және күшейтуі мүмкін деп мәлімдейді. Христиандық пен зорлық-зомбылық өзара байланысты деген пікірге жауап ретінде Мирослав Вольф және Дж. Денни Уивер христиандық зорлық-зомбылық діні деген айыптамаларды жоққа шығарып, христиандықтың кейбір аспектілері зорлық-зомбылықты қолдауға теріс пайдаланылуы мүмкін деп, бірақ оның негізгі элементтерін шынайы түсіндіру адам зорлық-зомбылығын санкцияламайды, керісінше оған қарсы тұрады деп дәлелдейді. Христиан дінінің зорлық-зомбылықпен айналысатынын дәлелдеу үшін жиі қолданылатын мысалдардың арасында Дж. Денни Уивер "Крест жорықтары, соғыстардың көптеген баталары, соғысшы папалар, өлім жазасын қолдау, "аяулықтан сақта, балаңды бүлдір" деген мағынада денеге жазалау, құлдықты ақтау, адамдарды христиан дініне айналдыру мағынасында дүниежүзілік колониализм, ер адамдардың билігіне бағынған әйелдерге қатысты жүйелі зорлық-зомбылық" бар. Уивер қарсы аргументті "Исаға, христиандық сенімінің бастапқы нүктесіне, Таудағы уағызында зорлық-зомбылыққа қарсы тұру және душпандарды сүю туралы үйреткенге, өзінің қылмыскерлерінің қолында зорлық-зомбылықсыз қайтыс болғанға, оның зорлық-зомбылыққа қарсы тұруы христиандық бейбітшілігінің тұрақты дәстүрінде және барлық соғыс, тіпті кейде оны қажет зұлымдық деп жариялаған кезде де күнә екенін жариялайтын әділ соғыс ілімінде сақталған" деп сипаттайды. Вольф христиандық зорлық-зомбылықты ынталандыра ма деген сұраққа қарайды және ол төрт негізгі аргументті анықтады: діннің өзіндік сипаты зорлық-зомбылыққа бейім, бұл "Құдай сарбаздары" ретінде әрекет етуге тырысқанда болады; монотеизм зорлық-зомбылықты қамтиды, өйткені әмбебап шындық туралы мәлімдеме адамдарды "біз бен оларға" бөледі; Жаратылыс, мысалы, Төрелік кітабында, зорлық-зомбылық актісі болып табылады; және "жаңа жаратылыс" араласуы, мысалы, Екінші Келуде зорлық-зомбылық тудырады. Әрбір жағдайда Вольф христиандық сенімнің зорлық-зомбылықты ақтау үшін теріс пайдаланылғанын қорытындылады. Вольф христиандықтың "жұқа" оқуларын зорлық-зомбылықты қолдау үшін қастандықпен пайдалануға болатынын айтады. Алайда, ол христиандықтың негізгі элементтерінің "тығыз" оқулары адам зорлық-зомбылығын санкцияламайды, керісінше оған қарсы тұрады деп мәлімдейді. Вольф христиан шіркеулері "сенімділік шатасуынан" зардап шегеді деп мәлімдейді. Ол "христиандық сенімінің өзінің сипатынан емес, христиан шіркеулері зорлық-зомбылық жанжалдарына қарсы әрекетсіздік танытуының немесе оларға белсенді қатысуының жақсы түсіндірмесі олардың христиандық сенімнің сипатына қайшы келетін жақтастарының бейімділіктерінен туындайды" деп мәлімдейді. Вольф "олар Иса Мәсіхтің жақсы жаңалықтарына ашық адалдық көрсете отырып, көптеген христиандардың шын мәнінде олардың сәйкес мәдениеттері мен этникалық топтарына басымдық беретіндей көрінеді" деп байқайды.

Before the 11th century, Christians had not developed the doctrine of "Holy war", the belief that fighting itself might be considered a penitential and spiritually meritorious act. For the first three centuries of Christianity, the Church taught the pacifism of Jesus and notable church fathers such as Justin Martyr, Tertullian, Origen, and Cyprian of Carthage even went as far as arguing against joining the military or using any form of violence against aggressors. In the 4th century, St. Augustine developed a "Just War" concept, whereby limited uses of war would be considered acceptable in order to preserve the peace and retain orthodoxy if it was waged: for defensive purposes, ordered by an authority, had honorable intentions, and produced minimal harm. However, the criteria he used was already developed by Roman thinkers in the past and "Augustine's perspective was not based on the New Testament." Peace, compassion and forgiveness of wrongs done by others are key elements of Christian teaching. However, Christians have struggled since the days of the Church fathers with the question of when the use of force is justified (e. g. the Just war theory of Saint Augustine). Such debates have led to concepts such as just war theory. Throughout history, certain teachings from the Old Testament, the New Testament and Christian theology have been used to justify the use of force against heretics, sinners and external enemies. Heitman and Hagan identify the Inquisitions, Crusades, wars of religion, and antisemitism as being "among the most notorious examples of Christian violence". To this list, Mennonite theologian J. Denny Weaver adds "warrior popes, support of capital punishment, corporal punishment under the guise of 'spare the rod spoil the child,' justifications of slavery, world wide colonialism under the guise of converting people to Christianity, the systemic violence against women who are subjected to the rule of men." Weaver employs a broader definition of violence that extends the meaning of the word to cover "harm or damage", not just physical violence per se. Thus, under his definition, Christian violence includes "forms of systemic violence such as poverty, racism, and sexism". Christian theologians point to a strong doctrinal and historical imperative against violence that exists within Christianity, particularly Jesus' Sermon on the Mount, which taught nonviolence and "love of enemies". For example, Weaver asserts that Jesus' pacifism was "preserved in the justifiable war doctrine which declares that all war is sin even when it is occasionally declared to be a necessary evil, and in the prohibition of fighting by monastics and clergy as well as in a persistent tradition of Christian pacifism". Many authors highlight the ironical contradiction between Christianity's claims to be centered on "love and peace" while, at the same time, harboring a "violent side". For example, Mark Juergensmeyer argues: "that despite its central tenets of love and peace, Christianity—like most traditions—has always had a violent side. The bloody history of the tradition has provided images as disturbing as those provided by Islam, and violent conflict is vividly portrayed in the Bible. This history and these biblical images have provided the raw material for theologically justifying the violence of contemporary Christian groups. For example, attacks on abortion clinics have been viewed not only as assaults on a practice that Christians regard as immoral, but also as skirmishes in a grand confrontation between forces of evil and good that has social and political implications. ", sometimes referred to as spiritual warfare. The statement attributed to Jesus "I come not to bring peace, but to bring a sword" has been interpreted by some as a call to arms to Christians. Others have argued that religion and the exercise of force are deeply intertwined, but they have also stated that religion may pacify, as well as channel and heighten violent impulses

In response to the view that Christianity and violence are intertwined, Miroslav Volf and J. Denny Weaver reject charges that Christianity is a violent religion, arguing that certain aspects of Christianity might be misused to support violence but that a genuine interpretation of its core elements would not sanction human violence but would instead resist it. Among the examples that are commonly used to argue that Christianity is a violent religion, J. Denny Weaver lists "(the) Crusades, the multiple blessings of wars, warrior popes, support of capital punishment, corporal punishment under the guise of 'spare the rod and spoil the child,' justifications of slavery, world wide colonialism in the name of converting people to Christianity, the systemic violence against women who are subjected to the rule of men." Weaver characterizes the counter argument as focusing on "Jesus, the beginning point of Christian faith, whose Sermon on the Mount taught nonviolence and love of enemies; who nonviolently faced his death at the hands of his accusers; whose nonviolent teaching inspired the first centuries of pacifist Christian history and was subsequently preserved in the justifiable war doctrine that declares that all war is sin even when it is occasionally declared to be a necessary evil, and in the prohibition of fighting by monastics and clergy as well as in a persistent tradition of Christian pacifism." Volf examines the question of whether or not Christianity fosters violence, and he has identified four main arguments which claim that it does: that religion by its nature is violent, which occurs when people try to act as "soldiers of God"; that monotheism entails violence, because a claim of universal truth divides people into "us versus them"; that creation, as in the Book of Genesis, is an act of violence; and the argument that the intervention of a "new creation", as in the Second Coming, generates violence. In each case, Volf concluded that the Christian faith was misused in order to justify violence. Volf argues that "thin" readings of Christianity might be used mischievously to support the use of violence. He counters, however, by asserting that "thick" readings of Christianity's core elements will not sanction human violence, instead, they will resist it. Volf asserts that Christian churches suffer from a "confusion of loyalties". He asserts that "rather than the character of the Christian faith itself, a better explanation as to why Christian churches are either impotent in the face of violent conflicts or are active participants in them is derived from the proclivities of its adherents which are at odds with the character of the Christian faith." Volf observes that "(although) they are explicitly giving ultimate allegiance to the Gospel of Jesus Christ, many Christians in fact seem to have an overriding commitment to their respective cultures and ethnic groups."

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер Шіркеуінің ерте тарихы зорлық-зомбылыққа толы. Оған анти-мормондық көзқарастар себеп болды және Шіркеуге қатысты құрметті азаматтар, құқық қорғау органдары мен үкімет шенеуніктері тарапынан діни қуғын-сүргінмен басталды. Нәтижесінде, бұл қуғын-сүргін бірнеше тарихи белгілі зорлық-зомбылық оқиғаларына әкелді. Олар алғашқы мүшелерге жасалған шабуылдардан бастап, Мормонды жою туралы бұйрықтан кейін болған Хаун Милл қанысты оқиғасына дейін, сондай-ақ ең көп талқыланған және танымал жауап зорлық-зомбылығының мысалы – Маунтин Медоус қанысты оқиғасына дейін жалғасты. Бұл діни қуғын-сүргінге негізсіз жауап болды, нәтижесінде Шіркеу басып алған аймақтан өтіп бара жатқан күнәсіз топ 1857 жылдың 11 қыркүйегінде шабуылға ұшырады.

Ислам діні

Ислам түрлі жағдайларда, әсіресе джихад контекстінде зорлық-зомбылықпен байланыстырылып келген. Араб тілінде «джихад» сөзі ағылшын тіліне «күрес» деп аударылады. Джихад Құранда және «Алла жолында күрес (әл-джихад фи сабиль Аллаһ)» деген тұрақты тіркесте жиі кездеседі. Бұл сөздің мағынасын Араб тіліндегі Жаңа өсиет аудармаларында, мысалы, 2 Тімотеге 4:7 аятында қолданылуынан көруге болады. Дегенмен, Шиа исламының он екі имамдық бағытында джихад діннің он негізгі амалының бірі саналады. Кейбір адамдар үшін Құран зорлық-зомбылықты ашық түрде қолдайтын сияқты көрінеді. Ал кейбір ғалымдар мұндай аяттардың контекстен тыс түсіндірілетінін айтады. Gallup жүргізген зерттеуге сәйкес, мұсылмандардың көпшілігі «джихад» сөзін жеке күрес деп түсінеді, зорлық-зомбылыққа немесе әскерилік қимылдарға қатысы жоқ. Мұсылмандар бұл сөзді діни мағынада үш түрлі күрес түріне сілтеме жасау үшін қолданады: иманды сақтау үшін ішкі күрес, мұсылман қоғамын жақсартуға бағытталған күрес немесе қасиетті соғыстағы күрес. Танымал британдық шығыстанушы Бернард Льюис Құран мен хадистерде джихадтың көп жағдайда соғыс жүргізуді білдіретінін мәлімдейді. Ортағасырлық ислам ғалымы Яхья ибн Шараф ән-Науауи «Сахих Муслим» хадисіне жазған «әл-Минхадж» атты түсіндірмесінде: «Жалпы қауымның міндеттерінің (фард кифая) бірі – дұрыс наразылық білдіру, діни мәселелерді шешу, Алланың заңын білу, жақсылыққа үндеу және жамандықтан тыю» деген пікірін білдірген. Ирфан Омардың сөзіне қарағанда, Исламның қақтығыстарды шешуде зорлық-зомбылықсыздық пен келіссөздерге басымдық беру тарихы бар: мысалы, ертедегі мұсылмандар мұсылмандар емес халықтармен 83 қақтығысқа қатысқан, олардың тек 4-і ғана қарулы қақтығысқа ұласқан. Исламтану ғалымдары бұл екі терминнің бір-бірімен толыққанды мағынасы бір емес екенін жиі атап көрсетеді. Мұсылман авторлары, әсіресе, мұндай көзқарасқа қарсы тұрады, сөздің жауынгерлік емес мағынасын баса көрсетеді. Ислам терроризмі – мұсылмандық топтар немесе жеке тұлғалардың саяси, діни немесе екеуінің де ықпалымен жасаған терроризмді білдіреді. Террористік әрекеттердің қатарына әуе кемелерін қақпау, адамдарды ұрлау, кісі өлтіру, жанкештілік шабуылдары және жаппай қырғын жатады. 2001 жылдың 11 қыркүйегінде исламдық террористер коммерциялық ұшақтарды Нью-Йорктегі Әлемдік сауда орталығына және Вашингтондағы Пентагонға ұшырып, жағдайдың шиеленісуіне себеп болды. «Терроризмге қарсы соғыс» батыс елдерінің көпшілігінде және әлемнің басқа бөліктерінде мұсылмандарға қарсы сезімдерді күшейтті. «Аль-Қаида» – Осама бин Мухаммед бин Авад бин Ладен құрған ең танымал ислам экстремистік ұйымдардың бірі. «Аль-Қаиданың» мақсаты – Исламның «таза» түрін және ислам заңдарын тарату. Құранды түсіндіруіне сүйенсек, бин Ладен миллиондаған адамға террорлық әрекет жасап, «жақсылық» жасауы керек деп ойлаған. 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін бин Ладен жанкешті шабуылдаушыларды мақтап: «Алланың рақымымен сіздер жасаған үлкен іс-әрекет ең алдымен осының нәтижесінде болды. Бұл – Алланың тура жолы және джихадтың берекелі жемісі» деген мәлімдеме жасады. Алайда, осы оқиғаларды түсіндірген көптеген адамдардың пікірін қайталап, президент Буш 11 қыркүйекте: «Бүгін таңертең еркіндікке бетсіз қорқынышпен шабуыл жасалды. Бірақ еркіндік қорғалады. Еш күмәнданбаңыз, АҚШ осы қорқынышты әрекеттерге кінәлілерді іздеп тауып, жазалайды» деді. Бұл мәселеге қатысты даулар террористік әрекеттердің өзін-өзі қорғау немесе агрессия екендігі, ұлттық өзін-өзі анықтау немесе исламдық үстемдік екендігі, Исламның соғыспайтын адамдарды нысанаға алуды ешқашан мақұлдай ала ма екендігі, Ислам терроризмі деп сипатталған кейбір шабуылдар тек мұсылмандар жасаған террористік әрекеттер ме, әлде ұлтшылдықпен қозғалған террористік әрекеттер ме, уахабизм Ислам терроризмінің түбінде жатыр ма, әлде оның бір себебі ғана ма, Ислам терроризміне мұсылман әлемінде қанша қолдау бар және терроризмді қолдау уақытша құбылыс, қазір жойылып бара жатқан «көпіршік» ғана ма?» секілді сұрақтарды қамтиды.

Islam has been associated with violence in a variety of contexts, especially in the context of Jihad. In Arabic, the word jihād translates into English as "struggle". Jihad appears in the Qur'an and frequently in the idiomatic expression "striving in the way of Allah (al jihad fi sabil Allah)". The context of the word can be seen in its usage in Arabic translations of the New Testament such as in 2 Timothy 4:7 where St. Paul expresses keeping the faith after many struggles. In Twelver Shi'a Islam, however, Jihad is one of the ten Practices of the Religion. For some the Quran seem to endorse unequivocally to violence. On the other hand, some scholars argue that such verses of the Quran are interpreted out of context. According to a study from Gallup, most Muslims understand the word "Jihad" to mean individual struggle, not something violent or militaristic. Muslims use the word in a religious context to refer to three types of struggles: an internal struggle to maintain faith, the struggle to improve the Muslim society, or the struggle in a holy war. The prominent British orientalist Bernard Lewis argues that in the Qur'an and the hadith jihad implies warfare in the large majority of cases. In a commentary of the hadith Sahih Muslim, entitled al Minhaj, the medieval Islamic scholar Yahya ibn Sharaf al Nawawi stated that "one of the collective duties of the community as a whole (fard kifaya) is to lodge a valid protest, to solve problems of religion, to have knowledge of Divine Law, to command what is right and forbid wrong conduct". According to Irfan Omar, Islam has a history of nonviolence and negotiation when dealing with conflicts: for instance, early Muslims experienced 83 conflicts with non Muslims and only 4 of these ended up in armed conflict. Scholars of Islamic studies often stress the fact that these two terms are not synonymous. Muslim authors, in particular, tend to reject such an approach, stressing the non militant connotations of the word. Islamic terrorism refers to terrorism that is engaged in by Muslim groups or individuals who are motivated by either politics, religion or both. Terrorist acts have included airline hijacking, kidnapping, assassination, suicide bombing, and mass murder. The tension reached a climax on 11 September 2001 when Islamic terrorists flew hijacked commercial airplanes into the World Trade Center in New York City and the Pentagon in Washington, D. C. The "War on Terror" has triggered anti Muslim sentiments within most western countries and throughout the rest of the world. Al Qaeda is one of the most well known Islamic extremist groups, created by Osama bin Mohammed bin Awad bin Laden. Al Qaeda's goal is to spread the "purest" form of Islam and Islamic law. Based on his interpretation of the Quran, bin Laden needed to do "good" by inflicting terror upon millions of people. Following the terrorist attacks on 11 September, bin Laden praised the suicide bombers in his statement: "the great action you did which was first and foremost by the grace of Allah. This is the guidance of Allah and the blessed fruit of jihad." In contrast, echoing the overwhelming majority of people who interpreted these events, President Bush said on 11 September, "Freedom itself was attacked this morning by a faceless coward. And freedom will be defended. Make no mistake, the United States will hunt down and punish those responsible for these cowardly acts." Controversies surrounding the subject include disagreements over whether terrorist acts are self defense or aggression, national self determination or Islamic supremacy; whether Islam can ever condone the targeting of non combatants; whether some attacks described as Islamic terrorism are merely terrorist acts committed by Muslims or terrorist acts motivated by nationalism; whether Wahhabism are at the root of Islamic terrorism, or simply one cause of it; how much support for Islamic terrorism exists in the Muslim world and whether support of terrorism is only a temporary phenomenon, a "bubble", now fading away.

Иудаизм

Яһуди діні, ізраилдіктер деп те аталатын еврейлердің діні, Тора мен Танахқа негізделген, ол еврей Киелі кітабы деп те аталады. Ол өзінің ізбасарларына 613 Мицва деп аталатын 613 бұйрық арқылы қалай өмір сүруге, өлуге және күресуге керектігін көрсетеді, олардың ең танымалдары – Он бұйрық, олардың бірі – «Өлтірмейсің» деген бұйрық. Торада сонымен қатар, оның ізбасарларын соғысқа барып, жауларын өлтіруге міндеттейтін жағдайлар мен оқиғалар да тізімделген. Мұндай соғыс әдетте «Милхемет Мицва» деп аталады, ол Тора немесе Құдаймен міндеттелген «мажбүр соғыс» немесе «Милхемет Решут» – «ерікті соғыс» деп аталады.

Сын

Бурггрейв пен Вервенн Ескі Келісімді зорлық-зомбылыққа толы деп сипаттайды және оны зорлық-зомбы қоғамның және зорлық-зомбы құдайдың бар екендігіне дәлел ретінде келтіреді. Олар былай деп жазады: "Ескі Келісімнің көптеген мәтіндерінде Израиль Құдайының күші мен даңқы зорлық-зомбылық тілімен сипатталған". Олар мыңнан астам жолда Яхве зорлық-зомбылықпен әрекет ететіні немесе адамдардың зорлық-зомбылығын қолдайтыны айтылған, сондай-ақ жүзден астам жолда адамдарды өлтіруге қатысты Құдайдың бұйрықтары бар екенін көрсетеді. Осы Ескі Келісімдегі үзінділерге сүйене отырып, кейбір христиан шіркеулері мен дінтанушылар иудаизм зорлық-зомбылық діні екенін, ал Израиль Құдайы зорлық-зомбылық құдай екенін мәлімдейді. Реувен Файрстоун бұл тұжырымдамалар көбінесе христиан діні бейбітшілік діні екені және христиан Құдайы тек сүйіспеншілікті білдіретіні туралы талаптармен байланысты айтылатынын көрсетеді.

Басқа көзқарастар

Дебора Вайсман сияқты кейбір ғалымдар "нормативтік яһудилік бейбітшіл емес" екенін және "өзін-өзі қорғау мақсатында зорлық-зомбылыққа рұхсат етіледі" деген фактіні мойындайды. Алайда, Талмуд көршіге қарсы кез келген түрде зорлық-зомбылық қолдануға тыйым салады. Ж. Патут Бернс яһуди діні белгілі бір жағдайларда зорлық-зомбылықты қолдануға рұхсат ететінін мойындаса да, яһуди дәстүрі зорлық-зомбылықты барынша азайту принципін анық көрсетеді. Бұл принципті былай формулироватьға болады: "Яһуди заңы зұлымдықты болдырмау үшін зорлық-зомбылыққа рұхсат берген жағдайда, мақсатқа жету үшін зорлық-зомбылықтың ең аз мөлшерін қолдану міндетті." Яһуди дәстүрінде бейбітшілікке деген махаббат пен ұмтылыс, сондай-ақ кейде зорлық-зомбылық қолдану арқылы зұлымдықты жоюды талап ететін заңдар бірге өмір сүреді. Еврей Киелі кітабында діни түрде бұйрылған соғыстардың мысалдары бар, олар көбінесе Құдайдың израильдіктерге басқа тайпаларды құрту туралы нақты нұсқауларын қамтиды. Мысалдарға амалектіктер туралы оқиға (Заңды қайталау 25:17–19 (HE), Самуил 15:1–6 (HE)), мадияндықтар туралы оқиға (Сандар 31:1–18 (HE)) және Иерихон шайқасы (Ешуа 6:1–27 (HE)) жатады.

Киелі кітаптағы соғыс туралы

Киелі кітаптағы толық құрту соғыстары бірнеше сарапшылар тарапынан "геноцид" деп сипатталды, себебі Торада ізраилдіктердің толық этникалық топтарды немесе тайпаларды жойғаны айтылған: ізраилдіктер ер адамдар, әйелдер және балаларды қоса алғанда, барлық амалектіктерді өлтірді (1 Самуил 15:1–20); ізраилдіктер Иерихо шайқасында барлық ер адамдар, әйелдер мен балаларды өлтірді (Жошуа 6:15–21), және ізраилдіктер бірнеше ханаандық тайпалардың барлық ер адамдар, әйелдер мен балаларын өлтірді (Жошуа 10:28–42). Дегенмен, кейбір ғалымдар Торадағы осы оқиғалар көбінесе асыра сілтегендік немесе метафоралық болып келгенін санайды.

Араб-израиль қақтығысы

Палестина-Израиль қақтығысы барысында аздаған адамдар Тораны (Танахты) палестиналықтарды өлтіруді ақтау үшін пайдаланды, бірақ Израиль қорғаныс күштері "Біз бейкүнә палестиналықтарды өлтіруге келіспейміз" деді.

Палестиналықтар - "амалектілер"

Бірнеше рет фундаменталистер палестиналықтарды Киелі кітаптағы қарсыластармен, әсіресе амалектілермен байланыстырды. Мысалы, раввин Израиль Хесс 1 Самуил кітабының 15-тарауы сияқты библиялық аяттарға сүйене отырып, палестиналықтарды өлтіруді ұсынды.

Неопаганизм

Америка Құрама Штаттары мен Еуропада неоязықтық сенімдер көптеген террористік оқиғалармен байланысты. Неоязықтардың көпшілігі зорлық-зомбылыққа және расизмге қарсы болғанымен, Одинизм, Вотанизм және Асатрудың фольклорлық топтары скандинавиялық мәдени мұраларын баса көрсетеді және батырларды қастерлейді. Осы себептерге байланысты, 1999 жылғы Федералдық Тергеу бюросының «Мегиддо жобасы» деп аталған ішкі терроризм туралы есебінде Одинизм «зорлық-зомбылыққа бейімділігімен және ізбасарларын зорлық-зомбылыққа шақыру мүмкіндігімен» сипатталған. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Оңтүстік Кедейлік Құқығы орталығы АҚШ-та кем дегенде екі белсенді неоязықтық жеккөрушілік ұйымды мойындады. Көптеген ақ нәсілшілдер (әсіресе түрмедегілер) христиан дінінің бұзылуын және бұрынғы ұйымдардың мақсаттарына жете алмауын Одинизмге өтудің басты себептері деп атады, олардың саны артып келеді. Одинизм мен Христиандық идентиті сияқты басқа да экстремистік топтардың ұқсастықтары дінге қайта оралуға көмектеседі. Неоязықтық зорлық-зомбылықтың нысаналары ақ нәсілшіл және ұлтшыл террористердің нысаналарымен бірдей, бірақ оған христиандар мен шіркеулер де қосылады.

Ерекше оқиғалар

Алан Бергтің қанына қан араласуы – Американың ақ нәсілділердің басымдығын жақтаушы тобы «Орден» Дэвид Лейн және Роберт Джей Мэтьюз сияқты Вотанизмді жақтаушылармен құрылды. Шіркеулерді өртеу – 1990 жылдардың басындағы норвегиялық қара металл көрінісінде болған шіркеулерді өртеу толқыны неоязықтық терроризм актісі ретінде қарастырылды. Бұл өрттер еуропалық қара металлдың қайта жандануымен бірге болды. Бұл музыка жанрында неоязықтық, сатанизм және ұлтшылдық идеялары мен суреттері болды. Шабуылға христиан шіркеулері ұшырады, осы кезеңде 28 шіркеу нысанаға алынды. Танымал қара металл музыканты, сонымен қатар белгілі неоязық және ұлтшыл Варг Викернес осы үш өртке кінәлі деп танылды және төртінші өртке қатысқан күдікпен айыпталды. Оверленд Парк еврей қауым орталығындағы оқ жарылысы – Фрейзер Гленн Миллер 2014 жылы Канзастағы еврей қауым орталығында үш адамды атып өлтірді. Одинист болудан бұрын Миллер Ку-Клукс-Клан мүшесі болған.

Қақтығыстар мен соғыстар

Кейбір авторлар "діни" қақтығыстар тек діни сенімдерге ғана негізделмейтінін, қайта оларды діни емес немесе кемінде өте діни емес қоғамдардың, ұлттық сананың және мүдделердің қақтығысы ретінде қарастыру керек деп мәлімдейді. Өзін-өзі өлтіруші терроризм саласындағы саясаттанушы Роберт Пейп қазіргі заманғы мұсылмандық өзін-өзі өлтіруші терроризмнің көп бөлігі діни емес негізде туындайтынын айтады. Мұндай қақтығыстарды шешу өте қиын, әсіресе екі тарап та Құдай олардың жағында деп сенгенде және Ол олардың талаптарының моральдық дұрыстығын мақұлдағандығына көз жеткізгенде. Діни фанатизммен байланысты ең танымал цитаталардың бірі 1209 жылы Безиер қаласын қоршау кезінде айтылды. Крестшілер Папаның өкілі Арно Амальрикке қала басып алынғанда католиктерді катарлардан қалай ажыратуға болатынын сұрады, ол оларға: "Caedite eos. Novit enim Dominus qui sunt eius", яғни "Барлығын өлтіріңіздер, Құдай өздерін таниды" деп жауап берді.

Салт-дәстүрлік зорлық-зомбылық

Ритуалдық зорлық-зомбылық құрбандарға (мысалы, адамдар мен жануарларды құрбандыққа шалу, рәсімдік сою) немесе өзіне-өзіне (діни қамшылау сияқты) бағытталуы мүмкін. Уолтер Буркерттің "Homo Necans" еңбегінде ұсынылған аң ауру гипотезасы бойынша, ет жеуші мінез-құлық зорлық-зомбылықтың бір түрі саналады. Буркерт пікірінше, діннің антропологиялық құбылысы аң аулаумен байланысты болған рәсімдерден және аң аурудың қажеттілігінен туындаған кінә сезімінен өркендеген.