Кіріспе

Хақиқа (арабша: حقيقة ḥaqīqa "ақиқат") – суфизмдегі "төрт кезеңнің" бірі, шариғат (сыртқы жол), тариқа (ішкі жол), хақиқа (мистикалық шындық) және марифа (соңғы мистикалық білім, мистикалық бірігу).

Шариғат

Шариғат – Құран мен Сүннетте ашылған ислам заңы немесе ислам құқығы. Суфизмнің алғашқы қадамы – заңның барлық жағын мінсіз сақтау. Мұның мақсаты – қатаң өзіндік тәртіп пен мінез-құлқына үнемі назар аудару арқылы Құдайға деген махаббатын дәлелдеу. Суфи толыққанды өмірін Шариғатқа сәйкес өткенде, екінші кезеңге көшуге дайын болады. Бұл дүниелік ережелерге сәйкестік маңызды, себебі ол адамның жанының дене амалдарына тәуелді екенін мойындайды. Осылайша, денені Құдайдың ынтасына бағыну, сонымен бірге жанды да тазартады, ал таза жан екінші қадам үшін қажет.

Тариқат

Араб тілінде тариқа – жол деген мағынаны білдіреді және суфилік бауырластық, тізбек немесе орденді танытады. Бұл ордендер шейхтермен, суфилердің рухани ұстаздарымен басқарылады. Шейхтер Алланың рақымының айқын белгілерімен, мысалы, кереметтер жасау қабілетімен анықталады. Олар көбінесе суфи өмір салтына адал, рухани білімін одан әрі дамытқысы келетін ер адамдарды қабылдайды. Шейхтің жаңа шәкірттерді сынауы, оларды назарсыз қалдыруы, артық жұмыс тапсыруы немесе оларға қатыгездік танытуы жиі кездеседі. Шәкірт осы сынақтардан өткен соң, сол орденге тән дұғалар жинағы – аурадқа енгізіледі. Дұғаларды жаттап алмайынша оқуға болмайды, себебі дұғада жасалған қателіктер күнә болып саналады. Шәкірт аурадты белгілі бір уақыт бойы оқығаннан кейін, Алладан уахи (намаз) және көріпкелдіктерді сезінуі күтіледі. Суфилердің пікірінше, осы кезде шәкіртке көпшілікке көрінбейтін рухани дүниені көру қабілеті пайда болады.

Шындық

Хақиқа ұғымын аудару қиын. Ислам философиялық теологиясы кітабында ол "шынайы, нақты, түпнұсқа, метафизикалық немесе ғарыштық мәртебесімен өзінің өзінен шындық" деп анықталады, бұл дұрыс анықтама, бірақ ол суфизмдегі хақиқаның рөлін толық түсіндірмейді. Хақиқаны Алламен тікелей байланыс арқылы қол жеткізілетін білім деп түсінуге болады, және бұл білім тек тариқа жолын бастан аяқ өтегеннен кейін ғана мүмкін болады. Мысалы, тариқада жетістікке жеткен шейх хақиқаға ие болады және өз шәкірттерінің өмірін рухани тұрғыдан көре алады. Ол шәкірттері айтпастан бұрын жүктіліктер мен аурулар туралы біледі. Ол Құдайға жақындығы мен хақиқаға ие болуының арқасында физикалық әлемнен тысқарыны көре алады. Хақиқа – бұл өздігінен бір кезең емес, көбінесе сананың жоғары деңгейінің белгісі, ол келесі және соңғы кезең – марифаға жол ашады.

Марифат

Мәрифат (المعرفة) – өмір тәжірибесі арқылы қол жеткізілген білім. Суфи мұсылмандары осы терминді рухани шындық (Хақиқа) туралы білуді, оны өмірлік тәжірибеден өткізіп барып түсіну үшін пайдаланады.

Язидизмде

Суфизм сияқты, езидизм де шариғат, тарика, хақиқа және ма'рифа ұғымдарын пайдаланады. Езидилерде хақиқа ("ішкі шындық") түсінігі шариғат ("заң" немесе "догматикалық қатаңдық") түсінігіне қарсы қойылады, езиди дәстүрінде соңғысы жақтырмас.