Кіріспе
Мэри Реноның романы «Патша өлуі керек» – Мэри Реноның 1958 жылғы өсу романы және тарихи роман, ол грек мифологиясындағы батыр Тесейдің ерте өмірі мен оқиғаларын суреттейді. Оқиға ежелгі Грекияның Троизен, Коринф, Элеусис, Афина, Криттегі Кносс және Наксос сияқты түрлі аймақтарында өрбиді. Рено 1962 жылы «Теңізден келген бұқа» атты жалғасын жазды. Романның негізгі тақырыбы – Миной Критінің өркендеген, бірақ әлсіреген мәдениеті мен материктік Грекияның белсенді дамып келе жатқан қоғамдары арасындағы қайшылық.
The King Must Die is a 1958 bildungsroman and historical novel by Mary Renault that traces the early life and adventures of Theseus, a hero in Greek mythology. It is set in locations throughout Ancient Greece: Troizen, Corinth, Eleusis, Athens, Knossos in Crete, and Naxos. Renault wrote a sequel, The Bull from the Sea, in 1962. A primary theme of the book is the contrast between the advanced but enervated civilisation of Minoan Crete and the assertive developing societies of mainland Greece.
Сюжет
Бұл оқиға Тесейдің ересек адам болғаннан кейін өміріне кері көз тастап айтуымен баяндалады.
Бірінші кітап: Троизен
Тройзенде өскен Тесей – діни қызметкер әйел мен белгісіз ер адамның ұлы, алайда оның әкесі Посейдон екені айтылады. Тесей кішкентай кезінде құдайларға құрбандық шалынатын, өзі асыл жануар санайтын «Патша жылқысын» көргенде қатты ойығады. Оның атасы Пифтей патшаның дәстүрлі түрде жылқымен бірге өлтірілетінін түсіндіреді, тіпті қазірде грек халқының нағыз патшасы халқы үшін ең жоғарғы құрбандыққа баруы мүмкін. Тесей ат құрбандығы кезінде құлағында күрсініп тұрған теңіз дауысын естиді, бұл жақын арада жер сілкінісі болатынын сездіреді. Келесі жылдары Тесей Посейдон ғибадатханасында қызмет етеді. Крит кемелері Троизенге жас ұлдар мен қыздарды алып кету үшін келгенде, оларды Миносқа құрмет ретінде, Криттегі бұқа биіне беру үшін төбелерге жасырынуға жіберіледі. Тесей өзінің жасындағы гректерге қарағанда аласа бойлы және жеңіл салмақты болғандықтан көңілі толады, бірақ стратегия мен ептілігі арқасында шебер күрескерге айналады. Тесей он жетіге толғанда анасы оны Зевстің қасиетті тоғайына алып барады және әкесі оған ауыр тасты көтере алғанша Тесейге кім екенін айтпауға ант бергенін түсіндіреді. Тесей оны бұрышпен жылжытудың жолын табады, ал астынан қылыш пен сандалдарды көреді. Оның атасы Тесейдің Афина патшасы Айгейдің жалғыз ұлы және мұрагері екенін түсіндіреді. Тесей қарақшылар толып жүрген құрлық жолы арқылы Афинаға баруды шешеді: Коринф мойнағы.
Екінші кітап: Элеузис
Елеусиде, жер-ана құдайына табынуға бағытталған, аналық билікке және грек емес халыққа ерекшелік ететін қоғамда, жыл сайын патшаларын құрбан ету дәстүрі бар. Тесей Элеусиске кіргенде, жылдық патша Керкйонды өлтіріп, оның орнына тағайындалады. Көп ұзамай ол Элеусис патшайымы билік ететінін біледі. Патша ретінде оның нақты билігі жоқ және бір жылдың ішінде қайтыс болады. Ол Элеусиния жастарын өз күзетшілері ретінде тәуелсіздіктерін және бірліктерін арттыру үшін аң ауына алып шығады, үлкен шошқа Фаияны өлтіріп, қарақшылармен соғыс жасайды. Патшайым Тесейдің қалыптасқан тәртіпті құлатуға тырысатынын дұрыс сезіп, оны өлтіруге әрекет етеді, бірақ сәтті болмайды. Өзін-өзі өлтіруге тырысқанда ол улағыш жыланға шалынады. Тесей оның Элеусистен өлуге кетіп бара жатқанына рұқсат береді, бірақ кейіннен оның тағдыры белгісіз екенін мойындайды.
Үшінші кітап: Афина
Ақыры Тесей Афинаға келеді. Айгей, сүйіктісі Медеяның ықпалымен, оған уланған шарап ұсынады, бірақ Тесейдің қылышын таниды және кім екенін соңғы сәтте түсінеді. Медеяның қастандығы сәтсіз аяқталып, ол Тесейге қарғыс айтады да, Афинадан бой көшіреді. Айгей Тесейді өзінің ұлы және мұрагері деп жариялайды. Афинадан жыл сайын жеті ұл мен жеті қызды алып кету үшін Крит кемесі келгенде, Тесей Посейдонның жетелеуін сезініп, бір ұлдың орнына өзі бауырылуға келіседі және Крит құлына айналады.
Төртінші кітап: Крит
Критте Тесей және басқа да құрметтілер – Cranes командасымен – бұқа бишілері болады. Олар бірнеше ай бойы бірде-бір мүшесі өлмей өмір сүреді, мұндай жағдай бұрын ешқашан болған емес. Тесей жер бетіндегі құдайша есептелетін ханшайым Ариаднаның сүйіктісі болады. Олар Кноссос сарайының астындағы, Лабиринт деп аталатын туннельдерде жасырын кездеседі. Тесей Критті жаулап алуды армандайды, ол салғыш, әлсіз өркениетке айналған; бірақ материктегі патшалықтардан әлі де күрделі және дамыған. Патша Минос Астерионның қастандықтарынан қасақана аурудан құрып барады, ол оның қатыгез мұрагері. Астерион таққа отыру үшін күш жинап жатыр, соның ішінде өзінің жарты қарындасы Ариаднаға үйлену де бар. Тесей өліп бара жатқан Миноспен кездесіп, оның тілегі бойынша өлтіреді, Ариаднаға үйленеді деп уәде береді. Тесей үлкен жер сілкінісі жақындап келе жатқанын сезеді. Жер сілкінісі басталғанда, ол бұқа бишілерін және крит жұмысшыларын Лабиринт аристократиясына қарсы көтеріліске жетелейді. Астерион бұқа маскасын киіп, жаңа Минос болу рәсіміне қатысып жатыр. Тесей рәсімді тоқтатады және оны шайқаста жаралайды. Астерион маймен майланғанын көрген Тесей масканы киіп, өлген Минотаврды қасиетті балғамен құрбандыққа шалады.
Бесінші кітап: Наксос
Кран мен Ариадне, Тесей үйленуге ниеттенген әйелі, Грекияға жолға шықты. Олар Диа аралына жетті, оның қаласы Наксос. Ел тұрғындары Ариаднаны Жердегі Құдайша ретінде қарсы алып, оны Дионис құдайына арналған, жылдық патшаны құрбан ететін рәсімдерге қатыстырады. Сонымен қатар Тесей бакхандық оргияға қосылады. Кейін Тесей Ариаднаны патшаның қанына малып, дене мүшесін қысып ұйықтап жатқанын көреді. Ол өзінің сүйіктісінің құрбандыққа шалудың қатыгез рөлін атқарғанын түсінеді. Зор қорқынышқа бөленіп, ол серіктерін жинап, олар оянбас бұрын кемеге мінеді. Олар үйге қайтып бара жатқанда Тесей Айгейдің желкенін аққа бояу туралы сұрағанын есіне алады. Айгей ақ желкенді өзін құрбан ету белгісі деп қабылдауы мүмкін деп алаңдайды. Ол Посейдоннан белгі сұрайды және оны ештеңе жасамау керек деп түсіндіреді, бірақ Айгей қара желкенді көргенде өзіне-өзі қол жұмсайтынын ешқашан күтпеді.
orgy. Afterwards, Theseus finds Ariadne asleep drenched in the king’s blood and clutching a body part. He realises that, born of an old and decadent line, his lover has played a brutal part in the sacrifice. Appalled, he gathers his companions and sets sail before she wakes. As they travel home, Theseus remembers Aigeus's request that he paint his sail white. He is concerned that Aigeus will read the white sail as a sign to sacrifice himself. He asks Poseidon for a sign, and reads it to mean that he should do nothing, never anticipating that Aigeus will throw himself to his death when he sees the black sail.
Кейіпкерлер
Тесей: Басты кейіпкер. Элеузи патшасы және Афина патшасы Эгейдің ұлы, ол әлеуметтік және мәдени өзгерістерге ұмтылумен сезімтал өркөкіректі біріктіретін агрессивті көшбасшы. Өзінің кішкентай, жеңіл дене бітімімен шапшаңдық пен тапқырлықпен өтеледі. Оның тағдыры, міндеті және оны құдайы Посейдон жетелейтіндігіне деген сенімі зор. Романның көп бөлігінде он жеті жаста болғанымен, ол да шебер жауынгер, аңшы, бұқа бишісі және ғашық. Ол жер сілкінісін инстинктивті түрде сезінеді, бұл сезім оны адастырады, ол оны Посейдонның сыйы деп санайды. Ариадне: Король Миностың әдемі қызы. Тумысынан діни қызметкер болғандықтан, жергілікті криттіктер оны тәңір ретінде құрметтейді. Басында жұмсақ және қорқынышты, ол Тесейге ғашық болады және оған Криттен қашуға көмектеседі. Тесей оның зорлық-зомбылық қабілетін "бұзылған қаннан" мұра еткенін көргенде, ол оған деген сүйіспеншілігін жоғалтады. Тесей тастап кеткен Ариадна Диада "Теңізден келген бұқа" жалғасында бала туғанда қайтыс болғанға дейін қалады. Астерион: Минотавр. Ол Крит патшасы Минос мұрагері, бірақ шын мәнінде Минос патшайымы мен ассириялық бұқа билеушісінің арасындағы неке бұзудың нәтижесі. Қарапайым, аяусыз және ақылды Астерион өзінің атаулы әкесі, өліп бара жатқан Миносты оқшаулауға қол жеткізді және таққа отыруға дайындық үстінде. Астерион Тезеусті "қоныстан шыққан жабайы" деп санайды, бірақ барлық нәрсенің жақсылығын қалайды, ал Элеузия көшбасшысын мысырлық биші ретінде сатып алады, өйткені ол күш пен жылдамдықты сатып алуы мүмкін. Минос: Мино Критінің мың жылдық тарихындағы дамыған және күрделі өркениеттің билеушілеріне берілген атақ. Зор жер сілкінісі алдында лабиринтті жояды, соңғы Минос - ауру адам, ол жек көретін мұрагері Астерионға билігін жоғалтады. Ариаднаны араласшы ретінде пайдаланып, Минос Тесеймен одаққа кіреді. Эгей: Афинаның патшасы және Тесейдің әкесі. Жас кезінде ерлік пен ерлік танытқан ол елу жасында, Тесей оны кездестіргенде шаршап, сыншыл күйде. Оның халқы қиындық тудырады, оның ақсүйектері күшті, және ол онжылдықтар бойы бейбітшілік пен билікті сақтауға тырысып, шаршады. Тесей Эгейді құрметтейді, бірақ оған таңғала алмайды, өйткені ол өте сақ. Аитра: Тройзеннің 33 жастағы бас діни қызметкері, Тесейдің анасы және Питтейдің қызы. Тесейге деген табиғи сүйіспеншілігі мен Жер құдайының қызметшісі рөлі арасында шиеленістік бар. Медея: патша Эгейдің сүйіктісі, ол екі ұлына афиналық тақты қалайды. Персефонамен бірлесіп әрекет етіп, ол Эгейді қарғысты алып тастау үшін Тезеусті улануға көндіреді. Эгей Тесейдің өз ұлы екенін білмейтін. Федра: Ариаднаның және Тесейдің кейінгі әйелі Федраның кіші әпкесі; енді бала болғандықтан, ол оны әдемі биші ретінде құдай етеді. Персефона: Элеузидің 27 жасар патшайымы, оны ешкімге атауға рұқсат етілмеген. Сұлу, жыныстық жағынан шебер және жер құдайына берілген ол Тесейдің өзінің қазіргі күйеуін және патшасын өлтіру салтын ұстанады, сондықтан ол келесі бір жыл патша болып, оған үйленуі мүмкін. Бірақ ол әйелдің күткенінен гөрі көп болып шығады, өзін және Элеусидің қысымға ұшыраған еркектерін күшейтіп, ақырында өзінің жеке және саяси дағдыларын қолданып, еркектерді әйелдерге билік жүргізуіне көндіруге талпындырды. Төрт рет оны өлтіруге тырысады немесе өлтіреді, ал сәтсіз аяқтағанда өзін-өзі өлтіруге тырысады. Оның соңғы тағдыры белгісіз. Аминтор: Элевсий биші, Криттегі Кранның арасында Тесейдің оң қолы. Үлкен, қара шашы бар, соқалық мұрынды жасөспірім, ол бұқа секіру үшін тым ауыр, сондықтан ол секірушіге түсіп бара жатқанда ұстап алады. Тесей оған сенім артады және ол Тесейді басқаларға қарағанда көбірек жақсы көреді / құрметтейді. Питтей: Троизеннің патшасы және Тесейдің атасы. Тесей оған қарап тұр. Ксантос: Элевсиния патшасы Персефонаның суық жүректі, қызыл шашты, сарқылмас жүзді ағасы және Элевсинияның бас қолбасшысы. Ол әпкесі арқылы Тезеусті өлтіруге тырысады. Кейін Тесей оны бір-бірімен жекпе-жекте өлтіреді. Пилас: Мегараның ханзадасы. Тесей оны Элеуси мен Мегара арасындағы төбелерде шошқа аулау кезінде кездестіреді. Тек Тесейден бірнеше жасқа үлкен, бірақ ол екіншісінің ерлігі мен ақыл-ойын құрметтейді және оған қосылып, Истмустағы қарақшылардың бекіністеріне шабуыл жасайды. Ол шайқаста алған жарақаттан қайтыс болады. Коринфтік: Криттегі ең үздік бұқа бишісі, ол "Крейндер" келгеннен кейін жолдасы үшін рингте өмірін қиғанға дейін. Тесей оны құдайға айналдырды. Хрисе, Хелике, Меланто, Тебе, Нефеле, Рене, Пилия: жеті әйел Кран. Олардың еркек әріптестері сияқты, олардың тұлғалары мен түбі әртүрлі, бірақ барлығы Тесейге адалдық және бұқа биінде қажетті өзара тәуелділікпен біріктірілген. Ирос, Гиппон, Менест, Теламон, Формион: Тесей мен Аминтордан басқа бес еркек Кран. Актер: Кносс сарайының бұқа бишілерін баптаушы, тәжірибелі жаттықтырушы. Лукос: Минос патшасының қызметіндегі африкалық жауынгерлер отрядын басқаратын криттік офицер. Афинадан он төрт жас жігіт пен қызды жинау үшін жіберілген Лукос, Грецияның материгінің қабақты, бірақ сергек құндылықтарына қарастырылған Лабиринттің талғамды және күрделі сарайлықтарының мысалы болып табылады. Алектрион: бұқа бишілері мен Миносқа әлі де адал сарайлық шенеуніктер мен күзетшілер арасында делдалдық қызмет атқаратын патшалық үйдің лейтенанты. Ол зор жер сілкінісінде қайтыс болады. Керкион: Элеузидің 20 жасар, мықты денелі жылдық патшасы. "Керкион" атауы барлық жылдық патшаларға беріледі: оның нақты аты айтылмайды. Тесей оны күрес кезінде өлтіреді. Талестрис: шебер амазонкалық бұқа бишісі және батыл жауынгер. Ол Астерионның күзетшілерімен болған шайқаста қаза табады, бірақ оны білу Тесейге басқа амазонкамен болашақтағы өкінішті некесі туралы хабарлайды. Симо: Троизенде Тесейдің әкесіздігін қысыммен мойын соғатын кішкентай ұл.
Талдау
Кітап сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, әсіресе Реноның сенімді тарихи ортасы жақсы қабылданды. Монстрлар мен құдайлардың пайда болуы сияқты фантастикалық элементтерді жойып, Рено археологиялық және антропологиялық тұрғыдан сенімді, мифке айналуға мүмкіндігі бар оқиғаны құрастырды. Дегенмен, басқа сыншылар Реноның ежелгі Критті бейнелеуін кемшін теорияларға негізделген және үлкен ойшаулық еркіндіктерге жол берген деп санайды.
Өзгерістер мен сілтемелер
"Патша өлуге тиіс" және "Теңізден келген бұқа" шығармалары BBC Radio 4 радиосында "Патша өлуге тиіс" деген атпен 11 бөлімдік радиосериал ретінде бейімделді, ол 1983 жылдың маусымынан тамызына дейін эфирге таратылды. Пол Андерсонның "Атлантистің бишісі" романы да осы кезеңді қамтиды, бірақ Криттіктердің көзқарасынан, Тесей кітаптағы жаман кейіпкер ретінде, варварлық қарақшы және Крит өркениетін қатыгездікпен жойған адам болып бейнеленеді. Бір сәтте, Реноның кітабын оқып, ұнаған 20 ғасырдан келген уақыт саяхатшысы – басты кейіпкер, оның Рено бейнелеген Тесейден қаншалықты өзгеше екендігі туралы ойға келеді. Ричард Адамстың "Уотершип Даун" кітабының 25-ші тарауы ("Шабуыл" деп аталады) Реноның кітабынан алынған мына эпиграфпен басталады: "Ол өз еркімен кетті, әйтпесе ол патша емес еді. Ешкімнің оған 'Құрбан шалу уақыты келді' деуге құқығы жоқ." Сюзан Коллинс "Аштық ойындарына" шабыттанған шығармалардың бірі ретінде "Патша өлуге тиіс" романын атады, элитаның көңілі үшін лотерея арқылы таңдалған ұлдар мен қыздардың қатыгез жарысқа қатысуы туралы идея осы кітаптан алынған.