Кіріспе

Гюла графы Кароли де Нагикароли (ағылшынша: Julius Károlyi; 7 мамыр 1871, Бакталорантраха – 23 сәуір 1947) – 1931 жылдан 1932 жылға дейін Венгрияның премьер-министрі болған консервативті венгр саясаткері. Бұрын ол 1919 жылы Сегедтегі контрреволюциялық үкіметтің премьер-министрі қызметін атқарған. Премьер-министр ретінде ол, көбінесе, өзінің ізашары Иштван Бетленнің орташа консервативті саясатын жалғастыруға тырысты, бірақ бұл оған бұрынғыдай сәттілік әкелмеді.

Ерте өмір

Ол Нирбактада (қазіргі: Бакталорантахза) ескі аристократиялық отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы 1898 жылдан 1900 жылға дейін Магнаттар палатасының спикері болған граф Тибор Кароли және графня Эмма Дегенфельд-Шомбург болды. Тибор Кароли Гюланың туысы Михай Каролидің қамқоршысы болды, ол кейіннен Венгрияның бірінші премьер-министрі, содан кейін президенті болды. Грамматикалық мектепті бітіргеннен кейін ол Будапешт университетінің құқық факультетінде, содан кейін Берлин және Бонн университеттерінде оқыды. Отанына оралғаннан кейін ол Магнаттар үйінің мүшесі ретінде Венгрия саясатына қатысты. 1906-1910 жылдар аралығында Арад округінің иесі (ispán) қызметін атқарды. Осыдан кейін ол саясаттан шеттесіп, Арад округіндегі үлкен отбасылық жерде шаруашылықпен айналыса бастады. 1915 жылы Венгрия ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.

Контрреволюциялық үкімет

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол өз еркімен шығыс майданында гусарлардың лейтенанты болып соғысты. Соғыстан кейін ол өз иелігіне оралды, бірақ елдің жағдайы хаотикалық еді: оның туысы Михай Кароли Астер төңкерісін жетектеді және Австро-Венгрия монархиясы құлдырады. Жаңа басшылық Антанта державаларына бейбіт ниеттерін көрсету үшін Венгрия армиясының санын қысқарды. Көрші елдер (Румыния және Чехословакия) осы мүмкіндікті пайдаланып, одан да көп аумақты басып алды: румындар 1919 жылдың көктемінде Трансильвания мен Партиумды оккупациялады. Бұған қоса, 1919 жылдың 21 наурызында Венгрия Кеңес Республикасы құрылды. Революция мен қызыл террор салдарынан көптеген маңызды венгр саясаткерлері Венаға эмиграциялады. Ұйымдастыру Истван Бетленнің большевиктік билікті жою жолындағы қозғалысы – Антибольшевистік комитетпен басталды. Сонымен қатар, Гюла Кароли Арадта контрреволюциялық үкімет құрды. Мамыр айында румындар қаланы басып алып, Каролиді және оның көптеген министрлерін тұтқындады. Бостандыққа шыққаннан кейін ол француз армиясы бақылайтын Сегедке кетті. Кароли коммунистік үкіметті құлату мақсатымен үкіметін қайта ұйымдастырды. Екі контрреволюциялық орталық – Вена мен Сегед – ортақ мақсаттарға жету үшін жұмыстарын үйлестірді. Каролидің соғыс министрі – Ұлттық армияны құрған адмирал Миклош Хорти болды; осы екі саясаткер арасында достық қарым-қатынас орнады.

Венгрияның премьер-министрі

1919 жылдан кейін Кароли шамамен он жыл саясаттан шетте тұрды. Трианон шартынан кейін оның отбасы Арад округіндегі меншігінен айырылды. Содан кейін Кароли Сабольч және Сзатмар округтерінде фермерлікпен айналысты. 1927 жылы Магнаттар палатасының мүшесі, ал 1928 жылы Корольдік гвардиясының қатарына қосылды. Ұлы экономикалық дағдарыс кезінде ол саясатқа белсенді түрде араласып, Лайош Валкодан кейін Иштван Бетлен кабинетінде қысқа мерзімге Сыртқы істер министрі болды. Осы лауазымда Кароли 1931 жылдың наурыз айында Римде Бенито Муссолинимен кездесті. Ол сондай-ақ «Эмоциялар, ақыл және мүдделер Венгрияны Франциямен байланыстырады» деген пікір білдірді, бұл француз баспасөзінде қызығушылық тудырды. Иштван Бетлен 1931 жылдың 19 тамызында премьер-министрліктен кетті, себебі ол халыққа ұнамайтын шараларды қабылдағысы келмеді. Регент Миклош Хорти осы қызметке Каролиді тағайындады. Жаңа кабинет 1931 жылдың 24 тамызында құрылды, бірақ министрлер құрамында көп өзгеріс болған жоқ. Венгрияда экономикалық дағдарыс созылған аграрлық және несиелік дағдарыс түрінде көрінді. Ауыл шаруашылығы өнімдері Венгрия экспортының басым бөлігін құрады, бірақ олардың бағасы әлемдік нарықта 50-70% төмендеді. Шаруалардың жағдайы қиын болды, сонымен қатар өнеркәсіп пен сауда да қиындыққа тап болды. Кароли ірі экономия арқасында мемлекеттік шығындарды қысқартты. Қаржы министрлігі мемлекеттік қызметкерлердің – теміржолшылардың, пошташылардың, кеңсе қызметкерлерінің, әскерлердің, жандармдардың, өзен флотының мүшелерінің және кеденшілердің жалақысын төмендетті. Әлеуметтік жәрдемақылар мен зейнетақылар да қысқартылды. Алайда, бұл экономикалық проблемаларды шешуге жеткіліксіз болды, тіпті Кароли министрлерге мемлекеттік көлік құралдарын пайдалануға тыйым салғаны да аз көмек берді: ол премьер-министр ретінде Пешттегі пәтерінен Буда төбесіне қатынайтын. 1931 жылдың 13 қыркүйегінде Сильвестр Матуска Будапешт маңындағы Биаторбаги көпірісінің бір бөлігін жарды, нәтижесінде Вена экспресінің локомотиві мен он бір вагонының тоғызы 30 метрлік тік жарға қарай құлап кетті. Осы оқиғаға жауап ретінде Гюла Кароли әскери жағдай режимін енгізу туралы екі жарлық шығарды. Ол осы трагедияны коммунистерді тұтқындауға және барлық саяси митингтер мен шерулерге тыйым салу үшін пайдаланды. Коммунистік қозғалыстың жетекшілері Имре Салай мен Шандор Фюрст 1932 жылы көрсетілген сот процесінен кейін тұтқындалып, ату жазасына кесілді. Бұл төтенше шаралар жағдайды жақсартпады, себебі жаппай қозғалысқа нақты қауіп болған жоқ. Бұл шешілмеген дағдарыс венгр қоғамындағы наразылықты күшейтті, тіпті саяси элитаның арасында да. Оппозиция сайлау құқығын кеңейтуді, алғашқы сайлауды және жасырын дауыс беруді енгізуді, сондай-ақ жалақылы жұмыскерлердің құқықтарын қорғауды талап етті, ал аграрлық лобби нарықтарды кеңейтуді және фермерлерді қорғауды қалады. Бұл топтар премьер-министрден нақты нәтижелерді көре алмағандықтан оған қарсы шықты, және осы сәтсіздіктер Бетленді 1932 жылдың қыркүйегінде Каролидің отставкасын талап етуге итермеледі. Кароли бұл кеңеске қуана келісті, өйткені ол премьер-министр болуға бастапқыда күмәнмен қарады. Ол 1932 жылдың 21 қыркүйегінде отставкаға кетіп, өз жеріне оралды, ал оның орнын Гюла Гембёс басты.

Кейінгі өмірі

Премьер-министр болғаннан кейін ол белсенді саясаттан шығып, зейнетке шықты. Ол Хортидің жақын кеңесшілер тобының мүшесі болды және 1936 жылы құпия кеңесші болып тағайындалды. Өмірінің бар саяси жолында антисемитизмнің барлық түрлеріне қарсы тұрды. 1939 жылы екінші еврей заңына наразылық ретінде барлық лауазымынан, тіпті парламенттің жоғарғы палатасының құрамынан да кетіп қалды. Сондай-ақ ол венгр саясатының Германияға бағынуын қатаң сынады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Миклош Каллайдың саясатын қолдады. Кароли Будапештте 75 жасында дүниеден өтті.