Кіріспе

Батыс Еуропадағы мемлекет (843–962)

Шығыс Франкия (лат. Francia orientalis) немесе Шығыс франктар патшалығы (Regnum Francorum orientalium) – 911 жылға дейін Каролингтер әулеті билеген Карл Ұлы империясының мұрагер мемлекеті. Ол 843 жылғы Верден шарты арқылы құрылды, бұл шарт бұрынғы империяны үш патшалыққа бөлді. 843 жылғы Верден шартымен жүзеге асырылған шығыс-батысқа бөлініс, герман тіліндегі латын тілінен айырмашылығы, "бірқатар жеке патшалықтардың құрылуына айналды", Шығыс Франкия Германия Корольдігіне, ал Батыс Франкия Франция Корольдігіне айналды.

Терминология

Orientalis Francia термині бастапқыда Франконияны, ал orientales Franci – оның тұрғындарын, Рейннің шығысында тұратын этникалық франктарды білдірді. Терминнің кең мағынада қолданылуы, шығыс мемлекетін атау үшін, Людовик Неміс сарайының жаңашылдығы болды. Шығыс Францияны ежелгі Аустразиямен, франктардың орталық аймағымен байланыстыруға болатындықтан, Людовиктің терминология таңдауы оның жоспарларына меңзеді. Оның немересі, Каринтиялық Арнульф тұсында бұл терминология көбінесе қолданыстан шығып, мемлекет аталғанда жай ғана Франкия деп есімделді. Қажет болған жағдайларда, мысалы, 921 жылғы Бонн шартында Батыс франктарымен жасалған келісімде, «шығыс» деген сөз қолданылды. Генрих I аталған шартта өзін rex Francorum orientalium, «Шығыс франктарының патшасы» деп атады. 12 ғасырда тарихшы Фрайзингтік Отто Каролингтердің терминологиясын пайдалана отырып, «шығыс франктар мемлекеті» (orientale Francorum regnum) «қазір немістер мемлекеті» (regnum Teutonicorum) деп аталатынын түсіндіруге тура келді.

Тарих

843 жылдың тамызында, император Людовик ІV-нің 840 жылдың 20 маусымында қайтыс болғаннан кейін үш жылдық азамат соғысынан соң, Верден шартына оның үш ұлы мен мұрагерлері қол қойды. Жерлердің бөлінуі негізінен Мез, Шельда, Саона және Рона өзендеріне сүйенді. Ең үлкен ұлы Лотар І императорлық атақты және Орта Франкия патшалығын сақтап қалды, ал Карл Батыс Франкияны, ал Людовик Неміс негізінен герман тілінде сөйлейтін жерлердің шығыс бөлігін алды: Саксония герцогтығы, Аустразия, Аламанния, Бавария герцогтығы және Каринтия маркасы. Сол кездегі Шығыс франк Анналы Фулденсис патшалықтың "үшке бөлінгенін" және Людовиктің "шығыс бөлігіне ие болғанын" сипаттайды. Батыс франк Анналы Бертиниани Людовиктің жерінің аумағын былайша көрсетеді: "Жер бөлісінде Людовик Рейн өзенінен тыс жердің бәрін алды, сонымен қатар Рейннің оң жағындағы Шпейер, Вормс және Майнц қалалары мен олардың графтықтарын да алды". Батыс Франкия патшалығы Людовиктің кіші туған інісі Карл Батылға берілді, ал олардың патшалықтары арасында Италияны қамтитын Орта Франкия патшалығы үлкен ағасы, император Лотар І-ге берілді. Шығыс Франкия Аустразияның дәстүрлі франк орталығының үштен бірін қамтыса, қалған бөлігі негізінен V-VIII ғасырлар аралығында Франк империясына қосылған жерлерден тұрды. Оларға Аламанния, Бавария, Саксония және Тюрингия герцогтықтары, сондай-ақ даниялықтар мен славяндармен шектесетін солтүстік және шығыс маркалары кірді. Замандас Реджино Прумдық Шығыс Франкияның, негізінен герман және славян тілдерінде сөйлейтін "әр түрлі халықтарының" (diversae nationes populorum) "тегі, әдет-ғұрыптары, тілдері және заңдары бойынша бір-бірінен ерекшелене алатынын" жазды (genere moribus lingua legibus). 869 жылы Лотарингия Мерсен шарты бойынша Батыс және Шығыс Франкия арасында бөлінді. Қысқа ғұмырлы Орта Франкия ХХ ғасырға дейін франко-герман соғыстарының аренасына айналды. Барлық франк жерлерін Чарльз Иркілді біраз уақытқа біріктірді, бірақ 888 жылы ол ақсүйектер тарапынан құлатылды, ал Шығыс Франкияда Каринтиялық Арнульф патша болып сайланды. Шығыс Франкияда патшалық биліктің әлсіреуі Бавария, Швабия, Франкония, Саксония және Лотарингия герцогтарының тағайындалған дворяндардан өз аумақтарының мұрагерлік билеушілеріне айналуына себеп болды. Патшалар аймақтық көтерілістермен күресуге мәжбүр болды. 911 жылы Саксония, Франкония, Бавария және Швабия ақсүйектері Каролинг әулетінен патша сайлау дәстүрін жалғастырмады және 10 қарашада 911 жылы өздерінен біреуін (Конрад І) жаңа патша етіп сайлады. Конрад І герцогтардың бірі болғандықтан, оған оларға билігін орнату өте қиын болды. Саксония герцогы Генрих 915 жылға дейін Конрад І-ге қарсы көтеріліс жасады, ал Бавария герцогы Арнульфке қарсы күрес Конрад І-нің өмірін қиды. Өлім төсегінде Конрад І Генрихті ең қабілетті мұрагер деп таңдады. Бұл патшалық франктардан сакстарға ауысты, олар Карл Ұлының жаулап алулары кезінде қатты зардап шекті. Фрицларда сакстар мен франктар ғана патшалыққа сайлаған Генрихке басқа герцогтарды бағындыру қажет болды және ол мемлекеттік аппарат құруға күш салды, оны ұлы мен мұрагері Отто І толыққанды пайдаланды. 936 жылдың шілдесінде Генрих қайтыс болған кезде Батыс Франкияда болғандай патшалық биліктің құлдырауының алдын алды және мұрагері Отто І-ге әлдеқайда күшті патшалық қалдырды. 962 жылы Римде Отто І император болып таққа отырғызылғаннан кейін Киелі Рим империясы дәуірі басталды.

Патшалық

Каролингтер империясының салтанатты белгілерін Людовик ІІ дінге берілген екі ұлы, Карл Шалы және Лотарьге өлім төсегінде бөлді. Людовик Неміс, сол кезде көтерілісшіл болғандықтан, корольдік асыл тастар мен Каролингтер билігімен байланысты діни кітаптардан ештеңе алмады. Осылайша, Шығыс Франк мемлекетінің рәміздері мен салты бастапқыда жаңадан құрылды. Шығыс Франкия Батыс Франкияға қарағанда ертерек патша сайлауының формалды түсінігіне ие болды. 900 жыл шамасында, корольдік таққа отырғызу рәсімі үшін «Ерте неміс ордосы» деп аталатын діни кітап жекелеген қатысушылар үшін жазылды. Ол «тағайындалған князьден» (princeps designatus) шіркеу мен халықты қорғауға дайын екенін сұрауды, содан кейін халықтан князьға бағынуға және оның заңдарына мойынсұнуға дайын екенін сұрауды талап етті. Соңғысы «Fiat, fiat!» (Осылай болсын!) деп айқайлады, бұл әрекет кейін «Тану» деп аталды. Бұл Тану рәсімі бар ең ерте таққа отырғызу ордосы және ол ықпалды «Pontificale Romano Germanicum» құрамына енгізілді. 888 жылдың маусым айында Каринтия королі Арнульф Майнц қаласында кеңес шақырды. Кеңеске Шығыс Франк мемлекетінің үш архиепискобы – Кельннің Вильберті, Майнцтың Лиутберті және Трирдің Ратбоды, сондай-ақ Реймстің (Фульк) және Руанның (Иоанн І) Батыс Франк архиепископтары, Бове мен Нойон епископтары қатысты. Уолтер Уллманның сөзіне сүйенсек, Батыс Франктардың қатысуы Шығыстың «нашар діни ой-пікірінен» туындады, ал кеңес Батыс Франктардың корольдік қасиеттілік және майлау туралы идеяларын қабылдады. Бұл «Каролингтер мұрасының екі бөлігін біріктіру процесінің бірінші кезеңі» болды. 895 жылы Трибурде өткен тағы бір шіркеу кеңесінде дін қызметкерлері Арнульфтің адамдар емес, Құдай таңдағанын жариялады, ал Арнульф өз кезегінде шіркеуді және оның құқықтарын барлық жауларынан қорғауға ант берді. 899 жылы Арнульф қайтыс болғанда, оның кенже ұлы Людовик IV таққа отырғызылды, бірақ майланбады және Майнц архиепископы Хатто І-нің қамқорлығына алынды. Людовиктің таққа отырғызылуы Германия тарихындағы алғашқы оқиға болды. Людовик 911 жылдың қыркүйек айының соңында қайтыс болғаннан кейін, 10 қарашада Франкония герцогы Конрад І оның орнына сайланды және майлау рәсімін алған алғашқы неміс патшасы атанды. 817 жыл шамасында жасалған «Notitia de servitio monasteriorum» тізімінде монастырлар мен олардың міндеттері көрсетілгендей, әскери және ақшалай міндеттемелер Батыс Франкияда Шығыс Франкияға қарағанда ауыр болды. «Рейннен тыс» (ultra Rhenum) орналасқан төрт ғана монастырь осы міндеттемелерді орындады: Лорш, Шуттерн, Мондзе және Тегернзее.