Кіріспе

1358–1336 б.з.д. Мысырдың он сегізінші династиясы кезеңі

Амарна кезеңі – Мысыр тарихының он сегізінші династияның соңғы жартысындағы фараон мен оның әйелінің резиденциясы Ахет-Атонға ("Атоннің көкжиегі") – қазіргі Амарнаға көшірілген кез еді. Бұл кезең Аменхотеп IV-нің билігімен белгіленді, ол өзінің есімін Ахенатонға (1353–1336 б.з.д.) өзгертті, бұл Мысырдың көпқұдай дінінің Атон күн дискісіне табынуға ауысқан үлкен өзгерісін көрсетеді. Ахенатонның ізбасары Тутанхамон тұсында Мысыр пантеоны қайта жаңартылды.

Діннің дамуы

Ахенатон монотеизмнің ең ерте расталған түрін енгізді, бірақ таза монотеизмнің пайда болуы академиялық қауымдастықта әлі де талқыланып жүр. Кейбіреулер Ахенатон монотеизмді қайта жаңғыртты дейді, ал басқалары ол тек басым күнге табынушылықты жойды, бірақ бірнеше дәстүрлі құдайларды толығымен тастамады деп көрсетеді. Ғалымдар Ахенатонның Атон құдайына деген сенімі одан төменгі билік иелерін ренжіткенін, бұл әулеттің құлауына себеп болғанын айтады; кейін ол damnatio memoriae-ге ұшырады. Қазіргі египтология зерттеушілері Ахенатонның монотеизмін осы кезеңнің ең маңызды оқиғасы деп есептесе де, кейінгі египеттіктер Амарна кезеңін өкінішті қателік деп санайды. Бұл кезеңде діннің аты мен қызметі саласында көптеген жаңалықтар пайда болды. Сол кездегі египеттіктер дін мен ғылымды біртұтас деп қарастырған. Бұрын табиғат құбылыстарын көптеген құдайлардың болуымен түсіндірсе, Амарна дәуірінде монотеизмнің ықпалы артты. Адамдар әлемнің пайда болуы туралы ойлана бастағанда, Амон-Ре жалғыз жаратушы және Күн құдайы ретінде қарастырылды. Осы құдайға қатысты көзқарас "Атонға арналған мақтау" атты өлеңде көрінеді: Сенің қимылдарың жоғалып, Ахетте демалысқа өткенде, жер қараңғылыққа толы, өлім сияқты – қараңғылық жамылғы, жер тыныштықта, оларды Ахетінде демалдыратын Бірмен. Ахетте пайда болғаннан кейін жер жарықтанады, күндіз күн дискісінде жарқырайды. Сен қараңғылықты сейіп, сәулелеріңді бергенде, Екі Ел жарық тойына толығады. Өлеңнен құдайдың күнделікті іс-әрекетінің жерді күн сайын қайта жаратумен байланысты екенін көруге болады. Сондай-ақ, мәңгілік емес, қазіргі өмірге баса назар аударады. Амарна билігі аяқталғаннан кейін бұл діни сенімдер құлдырады. Бұл, бір жағынан, патша мен оның отбасына ғана Амон-Реге тікелей табынуға рұқсат етілгендіктен, ал қалғандарына тек патша мен оның отбасына табынуға рұқсат берілгендіктен болды деп саналады.

Патшалық әйелдері

Амарнаның патша әйелдері туралы ежелгі Египеттегі кез келген басқа әйелге қарағанда көбірек мәтіндер сақталған. Олардың патшалық және діни қызметтерде маңызды рөл атқарғаны анық. Бұл әйелдер көбінесе өздерінің қуатты тұлғалары ретінде бейнеленген. Нефертити патшайым жаңа бірқұдайлық дінінің бастамашысы деп есептелген. Нефертити есімінің мағынасы – "сұлулық осы жерде". Ахенатонның көптеген қыздары оның әйелдерімен тең немесе олардан да ықпалды болды. Ахенатон мен оның қыздары арасындағы қарым-қатынасқа қатысты пікірталас бар. Бұл мәселеде көп дау бар болғанымен, олардың біреуі де оның баласын дүниеге әкелгенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ; Ахенатон көптеген қыздарына патшайым шені берген. Кейбір ғалымдар бұл дәстүрден айырылудың себебі "Амарнаға Карнак мүсіншілерінен өзгеше білім мен тәжірибе алған жаңа суретшілер тобының келуі" болды деп санайды. Хетт жылнамаларында "Нибурурия патшасының" жесірі, есімі белгісіз Египет патшасы Дахамунзу туралы мәлімет бар. Ол көбінесе Тутанхамонның патша әйелі Анхесенамун ретінде танылады, бірақ Нефертити мен Меритатен де мүмкін үміткерлер ретінде қарастырылған. Бұл патшайым Хетттердің патшасы Суппилулума I-ге хат жазып, оның ұлын өзіне күйеу ретінде, Египет патшасы болу үшін жіберуін сұраған. Ол хаттарында өзінің қызметшілерінің біреуіне күйеу болып алудан қорқуын және тартыншақтығын білдірген. Суппилулума I тергеу үшін елші жіберіп, келіссөздер жүргізгеннен кейін ұлын Египетке жіберуге келіскен. Алайда, Заннанза есімді ханзада Египетке бара жатқанда қаза тапты. Суппилулума I ұлының өлімі туралы хабарды естіп ашуға булыққан және Египеттіктерді кінәлаған. Содан кейін ол Сирия мен Солтүстік Канаандағы Египеттің қарауындағы мемлекеттерге қарсы соғыс ашып, Амки қаласын басып алған. Өкінішке орай, Амкидегі Египеттік соғыс тұтқындары жұқпалы ауруды таратып, Хетт империясын құлатқан, Суппилулума I мен оның тікелей мұрагерінің өліміне себеп болған. Он сегізінші династияның соңғы екі өкілі – Ай мен Хоремхеб – патша сарайындағы шенеуніктерден билікке келді, бірақ Ай билікке ие болу үшін Тутанхамонның жесіріне үйленген болуы мүмкін, бірақ ол көп ұзамай қайтыс болды. Айдың билігі қысқа болды. Оның орнын бастырған Хоремхеб, Египет армиясының генералы, Тутанхамонның әкімшілігінде дипломат қызметін атқарған және баласы жоқ Тутанхамон оны мұрагері деп санаған болуы мүмкін. Хоремхеб Айдан билікті күштеп тартып алған болуы мүмкін. Ол да баласыз қайтыс болды және өзінің мұрагері Парамессуды тағайындады, ол 1292 ж.б.д. жылы таққа отырып, Он тоғызыншы династияның алғашқы фараоны болды.

Сыртқы қатынастар

Амарна хаттары бірнеше империя басшылары арасындағы хат алмасуды қамтиды, қазіргі заманғы тарихшылар бұл империяларды «Ұлы державалар клубы» деп атап кеткен: Вавилон, Ассирия, Митанни және Хатти, яғни Соңғы қола дәуірінде Месопотамия, Левант және Анатолия аймақтарындағы маңызды державалар.

Бабыл ЕА 111

Бабылдықтар сыртқы күштер тарапынан бағындырылып, хаттарда Карадюния деп аталды. Бабылді кейіннен вавилондық мәдениетке ассимиляцияланған Кассит әулеті биледі. Екі жақ арасындағы хаттар түрлі шаруалармен айналысса да, олардың ішінде Мысырдан басқа елге жіберілген сирек хабарлардың бірі де болды. Бұл, фараонның Кашашман Энлиль патшасының талаптарына жауап беруі еді, ол бастапқыда дипломатиялық некеге жіберілген қарындасының қайда екенін сұраған. Патша өз қызын тағы бір дипломатиялық некеге жіберуге асықпады, алдымен қарындасының жағдайы білінгенше күтті. Фараон патшаға өзінің қарындасын танитын адамды жіберуді әдепті түрде бұйырды. Кейінірек хаттар сыйлық алмасудың маңыздылығын, атап айтқанда Бабилон ғибадатханасының құрылысына қолданылатын алтынды талқылады. Сондай-ақ, Бабыл патшасы ханшайымды сүйемелдеу үшін жеткілікті эскорт болмағанына ренжіді. Ол ханшайымды тасымалдау үшін арбалардың өте аз болғанын және аймақтың қуатты патшаларының жауаптарынан ұялатынын жазды.

Ассирия ЕА 1516

Амарна хаттары жазылған кезде, бастапқыда вассал мемлекет болған Ассирия тәуелсіз күшке айналған еді. Екі хат Ашшур-убаллит I патшадан келген. Біріншісінде ол өзін таныстырып, Египетті зерттеу үшін елші жібергенін айтады: "Ол сендердің қандай екендеріңді және сендердің елің қалай екенін көріп, содан кейін осы жерге қайтсын" (EA 15). Екінші хатында ол Египеттің неге жеткілікті алтын жібермейтінін сұрап, патшаның пайдасы үшін талас қозғайды: "Онда ол (елші) сыртта қалып, күнде өлсін, бірақ патшаның пайдасы болуы тиіс".

Миттани ЕА 1730

Бір кезде жау болған Миттанилер Амарна хаттары кезінде Мысырдың одақтасына айналды. Бұл хаттарды Туисератта патша жазған, олар неке одағын сақтау және жаңару, сондай-ақ түрлі сыйлықтар жіберу сияқты мәселелерді қамтыды. Мысалы, Амарна хаттарының ЕА 22 және ЕА 25 Миттани патшасы Тусраттаның перғауынға жолданған сыйлықтарының тізімі болып табылады. Басқа да маңызды хаттар ЕА 26 және ЕА 27 хаттарында айтылған алтын мүсінге қатысты. Екі елдің байланысын нығайту мақсатында Ахнатон Миттани ханшайымына үйленді.

Hatti EA 4144

Хати – Анатолияның орталық бөлігінде орналасқан мемлекет, кейін Митанниді өзіне тәуелді еткен. Хатиден келген хаттар Суппилулиума есімді патшадан. Хаттардың мазмұны әртүрлі болды: бұрынғы одақтастықтарды талқылаудан бастап, сыйлықтар беру және мәртебе мәселелерімен айналысу. EA 42 тақташасында хет патшасының өзінің атынан жоғары перғауынның аты жазылғанына наразы болғаны айтылған. Мәтіннің соңында көптеген сынықтар болғанымен, ол перғауынның атын жоятынын көрсетеді.

Бастауыш сөз

Бастауыш сөз: Мысыр патшасы Нибмуареяға, менің ағамға, былай де: Туисератта, Миттани патшасы, сіздің ағам. Мен үшін бәрі жақсы. Сіздердің бәріңіз де аман-есен болыңыз. Келү Хеба үшін де бәрі жақсы болсын. Сіздің үйіңіз, әйелдеріңіз, ұлдарыңыз, сардарларыңыз, жауынгерлеріңіз, аттарыңыз, күймелеріңіз және сіздің еліңізде бәрі өте жақсы болсын. Уильям Моран осы құжаттардағы бірінші жолдың "ПН-ге айтыңыз, ПН былай дейді" деген тұрақты формулаға қалай сәйкес келетінін талқылады. Бұл формула әртүрлі болып келеді, бірақ барлық тақташаларда ортақ кездеседі. Ал екіншісі – сәлемдесу, ол монархтың денсаулығы туралы хабарлама, ал екіншісі – монархқа деген ізгі тілектер тізімі. Расында, бұл аккад жазу стилінің бір бөлігі болып көрінеді, ол ұзақ мерзімді шетелдік хат алмасуды жеңілдетуге көмектескен. Ғалымдардың пікірінше, бұл басқа монархқа ішкі шовинистік идеологияны сүзуге мүмкіндік берді. Осының арқасында дипломатия гүлденді, бұл сол кездегі салыстырмалы бейбітшілікке әсер етті.

Бауырластық

Билеушілер арасындағы үлкен қашықтықтарға қарамастан, «жалпы ауыл» түсінігі басым болды. EA 7-де көрсетілгендей: «Бауырласымның елшісі келгеннен бері денсаулығым нашарлап, оның елшісі ешқашан менің қасымда тамақтанған да, ішімдік ішкен де жоқ». Егер сіздер өз елшілеріңізден сұрасаңдар, олар: «Мен ауру болып жатырмын, жазылуым дайынмын, бірақ әлі толық сауыққан жоқпын», – дейтін болады. Мен бауырласыма ашуланып: «Бауырласым менің ауру екенімді естімеді ме? Неге маған қамқорлық көрсетпеді? Неге елші жібермей, өзі келмеді?» дедім. Бұл EA 7-нің маңыздылығы сол кездегі Таяу Шығыс әлеміндегі билеушілердің ойлау жолын көрсетеді. Ғалымдар «ұзартылған ауыл» деп атаған осы түсінік, олардың санасында бауырластық идеясымен сіңіп кеткен. Олар саяси одақтар арқылы байланысқан, бірақ бұл монархтардың денсаулығына қатысты ізгі тілектер мен ақпарат алмасуына себеп болатын рулардың ауылының идеясы еді. Монархтар бір-біріне саяхат етуге кеткен уақытты дұрыс білмеген секілді, ал олардың өмір сүрген «ауылдық» көзқарасы Амарна хаттарындағы алыс қашықтықтағы хат алмасуға да қатысты болды.