Кіріспе

Францияда мемлекеттік секуляризмнің құқықтық негізі 1905 жылғы шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуы туралы француз заңы (французша: ) болып табылады. Бұл заң Депутаттар палатасы 1905 жылғы 3 шілдеде қабылдады. Үшінші республика кезінде қабылданған бұл заң Францияда мемлекеттік секуляризмді орнатты. Сол кезде Францияны Эмиль Комб басқарған Сол жақ коалициясы (Bloc des gauches) басқарды. Заң үш принципке негізделген: мемлекеттің бейтараптығы, дін тану еркіндігі және шіркеуге қатысты мемлекеттік билік. Бұл заң француздық "Laïcité" (секуляризм) принципінің негізгі тірегі ретінде қарастырылады. Дегенмен, ол Эльзас және Мозель аймақтарында қолданылмайды, себебі ол қабылданған кезде бұл аймақтар Германияның құрамында болған.

I бөлім: Негізгі қағидалар

1-бапта заңның мақсаты "сенім бостандығын" қамтамасыз ету және "әлеуметтік тәртіпті сақтау мақсатында кейін қабылданған ережелерге сәйкес дін тану құқығын қамтамасыз ету" деп сипатталған. 2-бапта: "Республика ешқандай діни сектаны мойындамайды, қаржыламайды немесе субсидияламайды. Осы заң күшіне енгеннен кейін 1 қаңтардан бастап мемлекеттік, ведомстволық және муниципалдық бюджеттерден дінге қатысты барлық шығындар алынып тасталады". 42-бапта мерекелер сақталды. (Қайта жаңартылды) Сонымен қатар, барлық діни ғимараттар мемлекет мен жергілікті билікке тиесілі екені және шіркеуге тегін берілетіні жарияланды. 1905 жылғы заң Францияның басқа аймақтарында Конкордатты алмастырған кезде, Эльзас-Лотарингия Германия империясының құрамында болды; сондықтан 1905 жылғы заң онда ешқашан қолданылмады. Сол сияқты, заң 1905 жылы отар болғандықтан Француз Гвианасының теңіз артындағы департаментіне де қолданылмады. Үшінші айыптама 1907 жылдың қаңтар айында "Une fois encore" энциклопедиясы арқылы жасалды. 1908 жылы Апостолдық Пенитенциарийдің Жоғарғы Трибуналы заңға дауыс берген барлық депутаттар мен сенаторларды автоматты түрде коммуникациядан шеттетуге (latae sententiae excommunicated) үкім шығарды. 1905 жылғы Шіркеулер мен Мемлекеттің бөлінуі туралы француз заңы бастапқыда Франциядағы католик шіркеуі үшін өте "ауыр және жарақатты оқиға" болғанымен, француз үкіметі 1920 жылдары Франциядағы ұйымдастырылған діннің әлеуметтік әсерін мойындап, жаңа заңнама арқылы заңға өзгерістер енгізе отырып және ұйымдастырылған дінге оңтайлы сот шешімдерін қабылдап, католик шіркеуімен келісуге қатысты маңызды қадамдар жасады.

Саясат

Заңның құрылуындағы жетекші тұлғалар Аристид Бриан және Франсис де Пресенсе болды. 1905 жылғы Францияның шіркеулер мен мемлекеттің ажыратылуы туралы заңы соборлардың мемлекеттік меншікте, ал кішігірім шіркеулердің жергілікті әкімшіліктердің меншігінде қалатынын жариялады. Сондай-ақ, 1890 жылы кардинал Лавигье Республиканы қолдаған сөз сөйледі. Алайда, лаицизм тұжырымы француз азаматтарының арасында, оның ішінде католик шіркеуінің өкілдері арасында бірте-бірте кеңінен қабылдана бастады, себебі үкімет бұрынғы католиктік байланыстарынан толықтай бас тартып, мәдени мәселелерде мемлекеттің араласуынан үлкен еркіндік алды. «Де Фише ісі» елеулі қарсылық тудырды, себебі Комбс үкіметінің масондық ложалармен бірлесіп, барлық әскери шенеуніктерді құпия бақылауға алып, берілген католиктердің қызмет бабында жоғарылауына жол бермеу үшін жұмыс істегені анықталды. Кейбір француз саясаткерлері мен қоғамдық ұйымдары заңға күмән келтіріп, оның мемлекеттік секуляризмді қолдауына қарамастан, ол іс жүзінде дәстүрлі француз діндерін, әсіресе католик шіркеуін, ислам сияқты жақында құрылған діндер есебінен жақтайды деп мәлімдеді. Шындығында, елдегі католик шіркеулерінің көпшілігі 1905 жылғы шіркеулер мен мемлекеттің ажыратылуы туралы француз заңы қабылданғанға дейін салынған, сондықтан олардың күтілуіне толық мемлекеттік қаражат жұмсалады. Тарихи ерекшеліктері бар Эльзас-Лотарингияны ескермегенде. Бұл, Николя Саркози ішкі істер министрі болған кезде, католик, протестант және иудаизм орталықтарынан өзге мәдени орталықтарды қаржыландыруды қолдау үшін пайдаланған даулы аргументтердің бірі болды. 2016 жылы президент Олланд мешіттерге шеттен келетін қаржыны уақытша тоқтатуды және «радикалды ислам идеологиясын уағыздап жүргені анықталған» кем дегенде 20 мешітті жабуды ұсынды. Бұл шаралар заңның V тарауының 26, 29 және 35-баптарына сәйкес келеді.