Шығыс православие иконаларында Әулие Үштік бейнесі

Кіріспе

Шығыс православиесіндегі иконалар тақырыбы Қасиетті Үштік – Шығыс православиесіндегі иконалардың маңызды тақырыбы болып табылады және Батыс шіркеулеріндегі бейнелеулерден едәуір өзгеше көрініс тапқан. Қасиетті Үштік иконасының екі түрі бар: Ескі Ғаһдаттың Үштігі және Жаңа Ғаһдаттың Үштігі (Троица Ветхозаветная және Троица Новозаветная орыс тілінде).

Ескі Келісімдегі Үштік

Бұл оның дәстүрлі атауы болмаса да, Жаратылыс кітабының 18:1-15 аяттарымен байланысты болғандықтан, бұл икона кейде "Ескі Ғаһыдтың Үштігі" деп аталады. Жаратылыс кітабының 18:1-15 аяттарында үш адам Ыбырайымға Мамредегі емен ағашының жанында көрінеді. Бұл көріністің Үштікке қатысты екендігі туралы түсінік – еврей жазбаларының христиандық түсіндірімі. Осылайша, "Ескі Ғаһыдтың Үштігі" атауы иконаны атаумен қатар, Жаратылыс кітабындағы оқиғаны да түсіндіреді. Кейбір христиандық теологиялық тұжырымдар бойынша, осы иконаны "Ескі Ғаһыдтың Үштігі" деп атау – суперсессионизмнің бір түрі болып табылады.

Жаңа Келісімнің Үштік

Жаңа өсиеттегі Үштік Әке, Ұл және Киелі Рухты ерекше бейнелейді, және Батыс үлгілерінен әлдеқайда танымал болғанымен, шын мәнінде грек тегінде. Мәсіх ертедегі грек суреттеріндегідей, ересек адам ретінде (бұл жағдайда ол Әкесінің оң жағында отыр) немесе Әкесінің тізесіне отырған бала ретінде бейнеленуі мүмкін. Бұл тип сондай-ақ Аталық икона деп аталады және 11-ші ғасырдан бастап кездеседі, бірақ православие өнерінде Константинополь құлағаннан кейін, Батыс ықпалымен ғана кеңінен таралды, онда ересек Мәсіх қалыпты жағдай болып саналды. Әке Күндердің Бастысы ретінде суреттелген, ерекше nimbus-ы бар ақ сақалды адам (онда екі ромб пішіні бар: біреуі қызыл, екіншісі көк немесе үшбұрыш). Киелі Рух Әкеге ұқсас көктайғақпен ақ көгершін ретінде бейнеленеді. Көгершін Әке мен Ұлдың арасында орналасуы мүмкін (егер олар бір деңгейде жақын отырса) немесе Киелі Рухты Ол жібергендей, көгершін Әкенің аузынан шыққан жарық сәулесінде көрсетілуі мүмкін. Бір қызығы, орыс православиесінде Әке Құдайдың суреттерін салуға тыйым салынған. Алайда, ортағасырлық Новгородта антитринитариандар қозғалысы күшейген кезде, иконографияның жаңа түрі пайда болды: Спаситель Ескі Күндермен немесе Мәсіх Күндердің Ескісі ретінде. Бұл бейнеде Иса Мәсіх ақ шашты қарт адам ретінде суреттелген. Бұл иконографияның негізі – Иса мен Әкенің бір екендігі туралы ілім. Құдай Әкенің осы бейнесі Жаңа өсиеттегі Үштік иконаларында қолданылады; 1667 жылы Мәскеудегі Ұлы Синодқа дейін Даниял кітабындағы Күндердің Бастысы Мәсіх пе, әлде Құдай Әке ме, деген теологиялық пікірталас болды. Батыс шіркеулерінде Күндердің Ескісі Құдай Әкені бейнелеудің негізі және негіздемесі болып табылады, мысалы, 1745 жылы Папа Бенедикт XIV айтқандай. 787 жылы Никеядағы Екінші Кеңес Мәсіхтің бейнесіне рұқсат берілгенін растады, өйткені ол адам болды; Әкеге қатысты жағдай түсініксіз болды. Троицаның әдеттегі православиелік бейнесі – «Ескі өсиеттегі» Троица, яғни Ыбырайымға келген үш періште (Жаратылыс: 18:1-15), мәтінде «Жаратқан Ие» деп айтылған. Алайда, Византиядан кейінгі бейнелеулер, Батыстағыдай, грек әлемінде де сирек емес. Бұл мәселе ұзақ уақыт бойы өзекті болып келді, ал Ресей Православ шіркеуі 1667 жылы Мәскеудегі Ұлы Синодта Әкенің адам бейнесінде суреттеуіне тыйым салды, бірақ басқа Православ шіркеулері кейде бұл шешімді ұстанбайды. Бұл қағида толық келтірілген, өйткені ол орыс православие теологиясын түсіндіреді: 2-тарау, §44: Иконаларда Иеміз Сабаотты (яғни Құдай Әкені) сұр сақалмен және жалғыз Ұлын көкірегінде, араларында көгершінмен бейнелеу өте ақылсыздық және орынсыз, өйткені ешкім Әкені Оның құдайлық қасиеттерімен көрген емес, Әкенің еті жоқ, ал Ұл да Әкеден бұрынғы заманнан бері еттен туған емес. Дәуіт пайғамбар «Мен сені туғаннан бастап, таңғы жұлдыздың жарық болғанына дейін дүниеге әкелдім» (Забур 109:3) десе де, ол еттік емес, айтылмаған және түсініксіз туылған. Өйткені Киелі жазбада: «Әкеге ешбір адам көрінбеген, жалғыз Ұлы ғана Оны көрген», - делінген. Ишая пайғамбар өзінің 40-шы тарауында: «Жаратқан Иені кімге теңестірдіңдер? Олай болса, қандай мысал келтіресіңдер? Ал ағаш шебері бейне жасамай ма, ал алтын иелері балқытып, алтынмен қаптағаннан кейін бейнелейді ме?» - деп сұрайды. Сол сияқты, Елші Пауыл да Елшілердің істері кітабында: «Құдайдың ұрпағы болғандықтан, біз Оны алтын, күміс немесе тасқа қашалған мүсінге ұқсамаймыз» дейді. Ал Дамаскілік Иоанн былай дейді: «Бірақ одан әрі, көзге көрінбейтін, денесі жоқ, шексіз және бейнеленбейтін Құдайға кім ұқсастық жасай алады? Сондықтан, құдайлық форманы беру – ең үлкен ақылсыздық және құдайсыздық» (Ортодоксальдық сенім, 4:16). Григорий Диалог та осыған тыйым салады. Сондықтан біз тек Сабаотты, яғни Құдайды және Әкеден бұрынғы заманнан бері туған жалғыз Ұлды ғана түсінуіміз керек, бірақ оларды ешқашан, ешқандай жағдайда иконаларда бейнелеуіміз керек емес, өйткені бұл, шын мәнінде, мүмкін емес. Киелі Рух көгершіннің өзі емес, ол Құдай, ал «Құдайды ешкім ешқашан көрген емес», - дейді Жақия, Ізгі хабарды уағыздаушы. Сондықтан да Киелі Рухты тек көгершін бейнесімен суреттеу орынды. Бірақ ақыл-парасаты барлар Киелі Рухты еш жерде көгершін бейнесімен бейнелемейді. Өйткені Тәбор тауында Ол бұлт іспетті көрінді, ал басқа уақытта басқа түрде көрінді. Сонымен қатар, Сабаот тек Әке емес, сонымен қатар Киелі Үштік. Дионисий Ареопагит бойынша, Сабаот Иесі еврей тілінен аударғанда «Құдайлардың Иесі» деген мағынаны білдіреді. Бұл Құдайлардың Иесі – Киелі Үштік, Әке, Ұл және Киелі Рух. Даниял пайғамбар Күндердің Ескісін таққа отырған күйінде көргені туралы айтса да, бұл Әкеге емес, екінші келгенде әр ұлтты қорқынышты соттауға келетін Ұлға қатысты деп түсіну керек. Жаңа өсиеттегі Үштік тақырыбын кез келген иконаға қосуға болады, егер онда Мәсіх бейнеленген болса: үшін осы мақсатта суретші иконаның жоғарғы жағына Әкені және көгершін бейнелеуі керек. Жаңа өсиеттегі Үштік Ресейдегі ресми православиеде қазіргі уақытта танымал емес, бірақ бұрын Новгородта танымал болды. Поповцы ескі сенімділерінің арасында бұл типтегі иконалар кеңінен таралған, өйткені Жаңа өсиеттегі Үштік кез келген шападан иконасының үстінде бейнеленеді (Ұлсыз, өйткені ол осы жағдайда Хрестте). Жаңа өсиеттегі Үштік Курск қасиетті Біздің Анамыздың керемет иконасында да бейнеленген (Ұлсыз, өйткені осы жағдайда Мария оны тізесіне ұстап тұр).

The "New Testament Trinity" depicts the Father, the Son and the Holy Spirit distinctly, and although far more familiar from Western models, is actually of Greek origin. Christ may be shown either as an adult, (in this case he is sitting to the right of his Father) or as an infant sitting on his Father's knees, which is the norm in early Greek depictions. This type is also called the Paternity icon, and is found from the 11th century onwards, although it did not become widespread in Orthodox art until after the Fall of Constantinople, under Western influence, when an adult Christ is the norm. The Father is painted as the Ancient of Days, a white bearded man with a very special type of nimbus (it contains two rombic figures: one is red, another is blue, or is a triangle). The Holy Spirit is shown as a white dove with a halo of the same type as Father has. The dove may be placed between the Father and the Son (if they sit near each other at the same level), or the dove may be shown in a beam of light from the mouth of the Father, as if the Holy Spirit was just sent by Him. It is interesting that in Russian Orthodoxy, depictions of God the Father are prohibited. However, when the movement of antitrinitrarians became strong in medieval Novgorod, a new type of iconography appeared: Spas Vethiy Denmi The Savior Old with Days or Christ as the Ancient of Days. In this type of icon, Jesus Christ is depicted as an old white haired man. The basis of this iconography is consubstantiality the doctrine that Jesus and the Father are one. This very image of God the Father is used in New Testament Trinity icons; until the Great Synod of Moscow in 1667 it was a matter of theological debate whether the Ancient of Days from the Book of Daniel was Christ or God the Father. In the Western churches the Ancient of Days remains the basis and justification for depictions of God the Father, as made clear by, for example, a pronouncement by Pope Benedict XIV in 1745. The Second Council of Nicea in 787 confirmed that the depiction of Christ was allowed because he became man; the situation regarding the Father was less clear. The usual Orthodox representation of the Trinity was through the "Old Testament Trinity" of the three angels visiting Abraham said in the text to be "the Lord" (Genesis:18.1 15). However post Byzantine representations similar to those in the West are not uncommon in the Greek world. The subject long remained sensitive, and the Russian Orthodox Church at the Great Synod of Moscow in 1667 finally forbade depictions of the Father in human form, although other Orthodox churches sometimes do not follow this ruling. The canon is quoted in full here because it explains the Russian Orthodox theology on the subject:

Chapter 2, §44: It is most absurd and improper to depict in icons the Lord Sabaoth (that is to say, God the Father) with a grey beard and the Only Begotten Son in His bosom with a dove between them, because no one has seen the Father according to His Divinity, and the Father has no flesh, nor was the Son born in the flesh from the Father before the ages. And though David the prophet says, "From the womb before the morning star have I begotten Thee" (Ps.109:3), that birth was not fleshly, but unspeakable and incomprehensible. For Christ Himself says in the holy Gospel, "No man hath seen the Father, save the Son" (cf. ). And Isaiah the prophet says in his fortieth chapter: "To whom have ye likened the Lord? and with what likeness have ye made a similitude of Him? Has not the artificier of wood made an image, or the goldsmiths, having melted gold, gilt it over, and made it a similitude?" In like manner the Apostle Paul says in the Acts , "Forasmuch then as we are the offspring of God, we ought not to think that the Godhead is like unto gold or silver or stone, graven by art of man's imagination." And John Damascene says: "But furthermore, who can make a similitude of the invisible, incorporeal, uncircumscribed and undepictable God? It is, then, uttermost insanity and impiety to give a form to the Godhead" (Orthodox Faith, 4:16). In like manner St. Gregory the Dialogist prohibits this. For this reason we should only form an understanding in the mind of Sabaoth, which is the Godhead, and of that birth before the ages of the Only Begotten Son from the Father, but we should never, in any wise depict these in icons, for this, indeed, is impossible. And the Holy Spirit is not in essence a dove, but in essence he is God, and "No man hath seen God", as John the Theologian and Evangelist bears witness and this is so even though, at the Jordan at Christ's holy Baptism the Holy Spirit appeared in the likeness of a dove. For this reason, it is fitting on this occasion only to depict the Holy Spirit in the likeness of a dove. But in any other place those who have intelligence will not depict the Holy Spirit in the likeness of a dove. For on Mount Tabor, He appeared as a cloud and, at another time, in other ways. Furthermore, Sabaoth is the name not only of the Father, but of the Holy Trinity. According to Dionysios the Areopagite, Lord Sabaoth, translated from the Jewish tongue, means "Lord of Hosts". This Lord of Hosts is the Holy Trinity, Father, Son and Holy Spirit. And although Daniel the prophet says that he beheld the Ancient of Days sitting on a throne, this should not be understood to refer to the Father, but to the Son, Who at His second coming will judge every nation at the dreadful Judgment. The New Testament Trinity subject may be actually introduced into any icon where the Christ is shown: for this purpose the painter needs only to add the Father and the dove at the upper side of the icon. The New Testament Trinity is not popular in official Orthodoxy in Russia nowadays, though it was popular in Novgorod earlier. Among Popovtsy Old Believers this type of an icon is very widespread, since the New Testament Trinity is depicted above any crucifixion icon (without the Son, since he is on the Cross in this case). The New Testament Trinity also appears on the wonder working icon of Our Lady of Kursk (also without the Son, since in this case Mary holds him on her knees).