Кіріспе
Американдық дәрігер және табиғат зерттеуші (1799–1851)
Сэмюэл Джордж Мортон (26 қаңтар 1799 – 15 мамыр 1851) – американдық дәрігер, табиғат зерттеуші және жазушы. Ғылыми расизмнің алғашқы қайраткерлерінің бірі ретінде, ол моногенизмге, яғни Киелі кітаптағы жалғыз жаратылыс туралы оқиғаға қарсы шығып, оның орнына полигенизмді, яғни көптеген нәсілдердің жаратылуы туралы теорияны қолдады. 1823 жылдан 1851 жылға дейін ол түрлі тақырыптарда көптеген кітаптар жазды. 1828 жылы «Геологиялық байқаулар», ал 1834 жылы «Америка Құрама Штаттарының бор тобының органикалық қалдықтарының шолуы» және «Өкпелік туберкулезінің иллюстрациялары» кітаптарын жазды. Оның алғашқы медициналық мақаласы, аралық қызбада корнинді қолдану туралы, 1825 жылы Филадельфия медицина және физика ғылымдары журналында жарияланды. Оның библиографиясына «Жануарлар мен өсімдіктердегі гибридтік сипаттар» (1847), «Гибридтік сипаттар туралы қосымша байқаулар» (1851) және «Адам анатомиясының суреттелген жүйесі» (1849) кіреді.
Ерте өмір және мансап
Филадельфияда туған Мортон квакерлердің сенімінде тәрбиеленіп, Вестаун мектебінде және Пенсильвания университетінде білім алған, оны 1820 жылы бітірген. Одан кейін ол Шотландиядағы Эдинбург университетінде жоғары білім алып, 1824 жылы Филадельфияда медициналық тәжірибасын бастады. Ол Филадельфиядағы Пенсильвания медициналық колледжінің негізін қалаушылардың бірі болды және 1839 жылдан 1843 жылы отставкаға шыққанға дейін анатомия профессоры қызметін атқарды. 1828 жылы Америка философиялық қоғамының, ал 1844 жылы Америка антикварлық қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол Филадельфиядағы Лорел-Хилл зиратында жерленген.
"Америкалық мектеп" этнологиясы
Сэмюэл Джордж Мортонды көбінесе "Америкалық мектеп" этнологиясының негізін қалаушы деп санайды – бұл Америка ғылымының соғысқа дейінгі кезеңіндегі ой мектебі. Ол адамдар арасындағы айырмашылықтың түрлерге жататынын, әртүрлілік емес екенін дәріптеді және кейбірлер оны ғылыми расизмнің бастауы деп есептейді. Мортон Киелі кітап полигенезді қолдайды деп мәлімдеді. Киелі кітаптағы принциптерге сүйене отырып, ол әрбір нәсіл жеке жаратылған және оларға ерекше, өзгермейтін қасиеттер берілгенін айтты. Ежелгі Египет катакомбаларынан табылған үш мумияны зерттегеннен кейін Мортон еуропалықтар мен африкалықтар үш мың жыл бұрын-ақ ерекшеленген деген қорытындыға келді. Киелі кітапта Нұхтың кемесі Арарат тауына тоқтағаны айтылғандықтан, Мортон Нұхтың ұлдары жер бетіндегі барлық нәсілдердің тегі болуы мүмкін емес деп сақты. Мортонның полигенез теориясына сәйкес, нәсілдер әуел бастан бөлек болды. Мортон бас сүйектерінің өлшемдері нәтижесінде, кейде қара терілі еуропалық билеуші топтан басқа, "Египетте негрлер көп болды, бірақ олардың ежелгі замандағы әлеуметтік жағдайы қазіргідей – қызметшілер мен құлдар" екенін мойындады. Мортонның ғылыми еңбектері египтология және Хамит гипотезасын қабылдаған бірнеше саланың дамуына үлкен үлес қосты. Бұл гипотеза бойынша, өркениет негрлерге қарсы, ал еуропалықтардың мұрасы болып табылады. Сондықтан Африкадағы өркениеттің кез келген дәлелі еуропалықтардың болуынан немесе ықпалынан туындаған болуы керек. Мортонның бас сүйектерінің жинағы 1966 жылға дейін Филадельфиядағы Табиғи ғылымдар академиясында сақталды, содан кейін Пенн мұражайына ауыстырылды, онда қазіргі таңда сақталуда. Мортонның теориялары оның замандастары арасында кең таралған, ол өте беделді дәрігер және ғалым болды. Антрополог Алеш Хрдличка Мортонды "американдық физикалық антропологияның әкесі" деп атады. Криспин Бейтс Мортонның нәсілдерді бөлуді "жүйелі түрде ақтауының" және Луи Агассиздің еңбектерінің АҚШ-та құлдықты жақтағандар тарапынан да қолданылғанын атап өтті. Чарльстон медициналық журналы оның қайтысы туралы жариялағанда: "Оңтүстікте біз оны негрге төменгі нәсіл ретінде оның нақты орнын беруге көмектескендігі үшін біздің игілігіміз деп есептеуіміз керек" деп мәлімдеді.
Краниология
Мортон өзінің «Американдық Кранья» еңбегінде еуропалықтардың миы ең үлкен, орташа есеппен 87 куб дюйм (1426 см³), үндістер орташа деңгейде, орташа есеппен 80 куб дюйм (1344 см³), ал африкалықтардың миы ең кішкентай, орташа есеппен 78 куб дюйм (1278 см³) болды деп мәлімдеді. Мортон бас сүйегінің көлемі интеллектуалдық қабілетті анықтайды деп сенді және ол бас сүйегінен алған деректерін сол кездегі қолжетімді антропологиялық әдебиеттерді талдаумен бірге пайдаланып, еуропалықтарды жоғарғы сатыға, ал африкалықтарды төменгі сатыға қойған нәсілдік иерархияны қолдады. Оның бас сүйектерінің өлшемдері (көлем бойынша) нәсілдік стереотиптерге «дәлел» ретінде пайдаланылды. Ол еуропалықтарды «жоғары зиялылық қабілетіне ие болудың жеңілдігімен ерекшеленеді» деп сипаттады; Американың жергілікті халқы «мәдениетке қарсы, білім алуда жайғасып, мазасыз, кекшіл, соғысқұмар және теңіз саяхаттарынан мүлдем бейім емес» деп сипатталды, ал африкалықтарды «қуанышпен, икемділікпен және жалқаулықпен» сипаттады; бұл нәсілді құрайтын көптеген халықтардың зиялылық ерекшеліктерінің айқын әртүрлілігін көрсетеді, олардың ең төменгі деңгейі – адамзаттың төменгі қабаты». Мортонның ізбасарлары, әсіресе Джозия К. Нотт пен Джордж Глиддон Мортонның еңбегіне арналған монументальді құрмет көрсетуде, «Адамзат түрлері» (1854) еңбегінде Мортонның идеяларын одан әрі дамытып, полигенез тұжырымын – әртүрлі нәсілдердің Құдай тарапынан бөлек жаратылғаны туралы пікірді қолдады. 1859 жылы Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» еңбегінің жарық көргені ғалымдар арасындағы пікірталас сипатын өзгертті. Мортон жинаған және өлшеген бас сүйектердің арасында құлдардың бас сүйектері де болды. Мортон адам бас сүйектерін жинаған кезде Табиғат ғылымдары академиясында жұмыс істеді. Жинақ 1966 жылы Пенсильвания университетінің Археология және Антропология мұражайына берілді. 2021 жылы Пенсильвания университетінің мұражайы этикалық емес жинау үшін кешірім сұрады және Мортон бас сүйектерін жинаған адамдардың қалдықтарын елге қайтаруға уәде берді. 2024 жылдың қаңтарында Мортон жинағынан 19 бас сүйек Пенсильвания штатының Коллингдейл қаласындағы Едем зиратындағы екі мавзолейге жерленді.
Деректерді жинау мен түсіндіруде бейтараптық бар деген айыптаулар
1978 жылғы мақаласында және кейіннен "Адамның қате өлшемі" (1981) еңбегінде Стивен Джей Гулд Мортонның, мүмкін, бейсаналық көзқарастың ықпалымен, деректерді іріктеп жариялағанын, сынама құрамын манипуляциялағанын, талдау қателіктеріне жол бергенін және түрлі популяциялар арасындағы интеллект айырмашылықтары туралы алдын ала пікірлерін қолдау үшін бас сүйектерін дұрыс емес өлшегенін айтты. Гулдтың кітабы кеңінен танылып, Мортонның деректерді жинаудағы бейсаналық көзқарастың маңызды мысалы және ғылыми расизмнің ерте тарихындағы маңызды тұлға ретінде қарастырылды. Кейіннен Мортонның деректері мен әдістерін зерттеген екі жекелеген зерттеу, бірі 1988 жылы, екіншісі 2011 жылы, Гулд жағдайды шамадан тыс бағалаған немесе бұрмалаған және Мортонның өлшемдері негізінен дұрыс екенін дәлелдеді. Соңғы зерттеуде, "Ғылымның қате өлшемі: Стивен Джей Гулд пен Сэмюэл Джордж Мортонның бас сүйектері мен көзқарастары" деп аталып, алты антропологтың еңбегі болған зерттеуде, көзқарас Гулдтан келгені, ол Мортонның дәлдігін анықтау үшін бас сүйектерін тексеріп, қайта өлшемегеніне байланысты деген қорытындыға келді. Алайда, бұл зерттеу Nature журналының редакциялық мақаласында қарастырылды, онда "критика Гулдтың жұмысының көп бөлігіне әсер етпегені" және "барлық бас сүйектерін өлшемегендіктен, Мортонның хабарлаған орташа бас сүйек сыйымдылығы оның сынамасын дәл көрсететінін білмейді" делінді. Журнал Гулдтың расизмге қарсылығы Мортонның деректерін түсіндіруде бейтараптыққа әкелген болуы мүмкін екенін, бірақ сонымен қатар "Льюис пен оның әріптестерінің өздерінің мотивациялары бар екенін" атап өтті. Топтың бірнеше мүшесі Пенсильвания университетімен байланыста, Мортон оған бас сүйектер жинағын сыйлаған және құнды, бірақ жетік зерттелмеген бас сүйектер жинағын көзқараспен байланыстырып, Гулдтың "ғылыми әдіс сөзсіз көзқараспен бұзылады" деген теориясын қабылдамады. 2018 жылы Пенсильвания университетінің антропология докторы Пол Вольф Митчеллдің Мортонның бастапқы деректерін тауып алуына негізделген зерттеулер Мортонның деректерді жинау кезінде болмаса да, көзқарасқа кінәлі екенін көрсетті. Митчелл Мортонның деректерді түсіндіруінің кездейсоқ және тенденциозды болғанын айтады; ол орташа есептерді зерттеді және бас сүйектерінің өлшемдеріндегі айтарлықтай айырмашылықтарды назарға алмады. Мортонның замандасы Фридрих Тидеманн шамамен бірдей бас сүйек деректерін жинап, осы айырмашылықтарға негізделген Мортонның қорытындыларына қарама-қарсы қорытындылар жасады, нәсілдік иерархия туралы кез келген ұғымға күшті қарсылық білдірді. 1846 жылғы 1 желтоқсанда Бартлетт мырзаға жазған хатында ол былай деп жазды: "Менің кейінгі зерттеулерім Нил аңғарында Хамит және басқа да Азия халықтарының шабуылынан бұрын жергілікті нәсілдер мекендегені туралы пікірімді растады; және бұл Солтүстік Африканың бүкіл жерін мекендеген ежелгі халық Нубияның бербер немесе Берабра тайпаларымен орта ғасырлардағы сарацендер өздерінің көшпелі және оқымаған, бірақ туысқан бауырлары, шөлдегі бедуиндермен араласқандай, бірдей қарым-қатынаста болды".
"My later investigations have confirmed me in the opinion, that the valley of the Nile was inhabited by an indigenous race, before the invasion of the Hamitic and other Asiatic nations; and that this primeval people, who occupied the whole of Northern Africa, bore much the same relation to the Berber or Berabra tribes of Nubia, that the Saracens of the middle ages bore to their wandering and untutored, yet cognate brethren, the Bedouins of the desert."
Шығармалары
Корнинге жасалған бақылаулар, (Филадельфиялық Джордж В. Карпентердің, Корнус Флорида ағашының қабығынан жақында алынған сілтілік принцип). Медициналық және физикалық ғылымдар журналы, Филадельфия, 11 [жаңа серия 2]: 195–198, 1825. Нью-Джерси және Делавэр штаттарының Атлантикалық екінші қабаттарын сипаттайтын қазба жәндіктердің қабықтарының сипаттамасы; оның ішінде төрт жаңа түр. 1827 жылдың 11 желтоқсанында және 1828 жылдың 1 қаңтарында оқылды. Филадельфия Табиғаттану академиясының журналы, 6 (1): 72–73, 1829. Лардинер Вануксемнің жазбаларынан жинақталған, Америка Құрама Штаттарының Атлант жағалауының екінші, үшінші және аллювийлік қабаттарына жасалған геологиялық бақылаулар, 1828 жылдың 8 қаңтарында оқылды. Филадельфия Табиғаттану академиясының журналы, 6 (1): 59–71, 1829. Нью-Джерсидің мәржәне және басқа да жерлердегі, Еуропаның сазды құрамымен салыстыру, С. Г. Мортонның 1832 жылғы 14 ақпандағы редакцияға жолданған хаты. Америка ғылымы және өнері журналы, 22 (1): 90–91, 1832. Өкпелік туберкулезінің иллюстрациясы: оның анатомиялық ерекшеліктері, себептері, белгілері және емдеуі. Филадельфия: Ки және Биддл, 1834. Crania Americana; немесе Солтүстік және Оңтүстік Американың әртүрлі аборигендік халықтарының бас сүйектерінің салыстырмалы шолуы: оған адам түрлерінің әртүрлілігі туралы эссе қосылған. Филадельфия: Дж. Добсон, 1839. Сэмюэл Джордж Мортонның коллекциясындағы адам және төменгі жануарлардың бас сүйектерінің каталогы, Филадельфия: Тернер және Фишер, 1840. Уильям Маклюрдің естелігі, эск. Филадельфия: Т. К. және П. Г. Коллинз, 1841. Бенджамин Эллис редакциялаған. Медициналық формуляр: Америка және Еуропаның ең көрнекті дәрігерлерінің жазбалары мен тәжірибесінен алынған рецепттер жинағы. Филадельфия: Лия және Бланшар, 1842. Джон Макинтош редакциялаған. Патология және медицина практикасының принциптері, 4-ші американдық басылым. Филадельфия, Линдсей және Блейкистон, 1844. Американың аборигендерінің ерекшеліктерін зерттеу. Филадельфия: Джон Пеннингтон, 1844. Сэмюэл Джордж Мортонның коллекциясындағы адам және төменгі жануарлардың бас сүйектерінің каталогы, 2-ші басылым. Филадельфия: Ф. Тернер, 1843. Crania Aegyptiaca; немесе анатомия, тарих және ескерткіштерден алынған египеттік этнографияға жасалған бақылаулар. Филадельфия: Джон Пеннингтон, 1844. «Жаңа гиппопотам түрі туралы», 1844 жылғы 27 ақпандағы отырыс. Филадельфия Табиғаттану академиясының хабарламалары, 2 (2): 14–17, 1844. Жануарлар мен өсімдіктердегі будандастыру, адам түрлерінің біртұтастығы мәселесіне қатысты қарастырылды. Нью-Хейвен: Б. Л. Хамлен, 1847. Адам анатомиясының суреттелген жүйесі. Филадельфия: Григ, Эллиот және компания, 1849. Сэмюэл Джордж Мортонның коллекциясындағы адам және төменгі жануарлардың бас сүйектерінің каталогы, 3-ші басылым. Филадельфия: Мерриью және Томпсон, 1849. «Адамның әртүрлі нәсілдері мен отбасыларындағы мидың көлемі туралы». Адамзат түрлері, 8-ші басылым. Джозиа Нотт және Джордж Глиддон, редакторлар. 298–327 беттер. Филадельфия: Дж. Б. Липпенкотт, Лондон: Трюбнер және компания, 1850. «Америкалық үндістердің физикалық типі». АҚШ-тың үнді тайпаларының тарихы, жағдайы және болашағы туралы тарихи және статистикалық ақпарат, 2-том, 315–335 беттер. Генри Скулкрафт. Филадельфия: Липпинкотт, Грамбо, 1851. «Мортонның жарияланбаған қолжазбаларынан үзінділер». Адамзат түрлері. Джозиа Кнотт және Джордж Глиддон, редакторлар, 298–327 беттер. Филадельфия: Дж. Б. Липпенкотт, Лондон: Трюбнер және компания, 1855.