Кіріспе

Architecture parlante (фр. сөйлеуші сәулет) – өзінің қызметін немесе ерекшелігін түсіндіретін сәулет. Бұл тіркес бастапқыда Клод Николас Ледумен байланысты болды, содан кейін Революциялық кезеңдегі басқа да Париж мектебінде оқыған сәулетшілерге, Этьен Луи Булье мен Жан Жак Лекуға тарады. Эмиль Кауфманн оның алғашқы қолданылуын 1852 жылы «Magasin pittoresque» журналында жарияланған және «Etudes d'architecture en France» деп аталған Ледудың еңбектеріне арналған анонимді сын мақалаға жатқызды.

Нонс бұйрықтары

Неоклассицизмнің ықпалымен туындаған нонс-реттер сәулеттің сөйлейтін үлгілері ретінде қызмет етті. Көптеген бұйрықтар, әдетте Композиттік ретке негізделген және тек капительдерінің дизайнында ғана айырмашылықтар бар, нақты бір жағдайларға байланысты ойлап табылды, бірақ қайта қолданылмады. Сондықтан, оларды нонс сөздерімен салыстыра отырып, "нонс-реттер" деп атауға болады. 1762 жылы Джеймс Адам геральдикалық арыстан мен бір мүйізді атты бейнелейтін британдық рет ойлап тапты. 1789 жылы Джордж Дэнс аммонит ретін жасады, ол Бойделл Шекспир галереясы үшін Лондонның Палл Молл аймағында табылған аммониттер пішіндес спиральдермен Иониялық реттің орнына қолданылды. АҚШ-та Вашингтондағы Капитолий ғимаратының сәулетшісі Бенджамин Латроб американдық реттердің бірнеше үлгілерін жасады. Ең танымал – жүгерінің қабықтары мен жапырақтарын бейнелейтін рет, оны Джузеппе Францони орындап, Капитолий ғимаратының вестибюліне орнатты.

Көркем өнер

Сол тұжырымдама, аллегориялық мүсіндер мен жазулардың біршама ұстамды түрінде, көркем өнер сәулетінің ерекше белгісіне айналды және осы арқылы американдық азаматтық сәулетке сіңді. Мысалы, Манхэттендегі 44-ші көшедегі 1901 жылғы Нью-Йорк Яхт-клубы ғимаратын Уоррен мен Уетмор тобы жобалаған. Оның үш алдыңғы терезесі ертедегі голланд кемелерінің кормаларынан үлгіленген, ал қасбеті теңіз тақырыбындағы қосымша мүсіндермен толы. Сол команда 1912 жылғы Grand Central терминалын да жобалады, онда өзін-өзі түсіндіретін сәулеттік элементтер, атап айтқанда, үлкен аллегориялық мүсін тобы бар. Сонымен қатар, құрылыстың өзіне тән пішіндер, беттер, сатылар, аркалар, пандустар мен дәліздер келушілерге бағдарлануға және ғимарат ішінде жол табуға көмектесетін тілді құрайды. Сол жылы Макким, Мид және Уайт фирмасы Фарли пошта ғимаратын жобалап, Геродоттан бейімделген әйгілі жазуын қосты: "Қар да, жаңбыр да, ыстық та, түннің қараңғылығы да осы хатшыларды белгіленген маршруттарын жылдам аяқтаудан тоқтата алмайды". Вашингтон қаласының азаматтық сәулеті ең поэтикалық және кең сөзді жазулармен ерекшеленеді. Көркем өнер сәулетшісі Дэниел Бернхэм 1908 жылғы Вашингтон Юнион Станциясын жобалаған, ал оның жазу бағдарламасын Гарвард университетінің президенті Чарльз Уильям Элиот әзірлеген. Басты кіреберісінде мынадай мақтау сөздері жазылған: "От: адам баласына түрлі климатта өмір сүруге, көптеген тағамдарды пайдалануға және табиғат күштерін өз жұмысына бағындыруға мүмкіндік берген ең ұлы жаңалық. Электр энергиясы: жарық пен қуатты жеткізуші, уақыт пен кеңістікті жеңіп, құрлық пен теңізде адам сөзін тасымалдаушы, адамның ең ұлы қызметшісі, өзі белгісіз. Барлық нәрсені оның табанына салдың."

Неоклассикалық

1932 жылғы Сауда департаментінің ғимараты, 1930 жылдардағы елорданың неоклассикалық құрылыс шарының бір бөлігі ретінде, мына мысалға ие: «Біздің ата-бабаларымызды жетелеген шабыт оларды ең бастысы – елдің бірлігін қамтамасыз етуге бағыттады. Біз басқарылатын үкіметке және АҚШ-тың саяси құрылымына, ұлттық энергияның барлық элементтерін біріктіретін және жеке бастамашылықты дамытатын ұйымды ілгерілететін патриоттық идеалдың көрінісіне сүйенеміз. Осы ғимаратта халықтың өмірін нығайтуға, олардың мәселелерін түсіндіруге, ресурстарын үйлестіруге және азаматтардың жауапкершілігін кемсітпестен, ауыртпалықты жеңілдетуге арналған мекемелер құрылды. Олар баршаға қызмет етуде, негізін қалаушылардың мақсатына және болашақтың ең жоғары үміттеріне адал, ал жергілікті басқару ұлттың тұтастығы мен игілігіне бағытталған». Мұндай жазулардан өзге, АҚШ-та сөйлейтін архитектура тұжырымы Небраска штатының Капитолий ғимаратында (1922) және Лос-Анджелес қалалық кітапханасында (1925) шарына жеткен болуы мүмкін, екеуі де архитектор Бертрам Гудхьюдің және екеуі де иконограф Хартли Берр Александртың жазуларын қамтиды. Олардың кең ауқымды архитектуралық мүсін бағдарламаларымен, плиткалық мозаикаларымен, суреттерімен, әшекейлік элементтерімен және жазуларымен (Гудхью суретшілердің мультимедиалық труппасымен жұмыс істеді, мысалы, мүсінші Ли Лоури) екеуі де әлеуметтік құндылықтар жиынтығын жеткізуге аса ынталы көрінеді.

Қазіргі заман

Модернизмнің пайда болуымен, оның формальды қатаңдығымен және кез келген әшекейге деген наразылығымен, 1940 жылға қарай архитектураның сөйлейтін тілі архитектураның маңызды терминологиясынан жойылды және тек "Караңғы Дерби" сияқты халықтық архитектурада ғана қолданылды. Постмодернизм архитектурасы осы идеялардың қайта жаңғыруын бастан кешірді. Терри Фарреллдің жұмыртқа пішіндес Лондондағы TV am кеңсесі мен Париждегі Ұлттық кітапхананың кітап пішіндес мұнаралары осыған мысал бола алады. Майкл Грейвстің құрылысы аяқталмаған Фарго Мурхед мәдени орталығы да Ледустың Шодағы Инспектор үйінің қайта жаңғыру үлгісі болып табылады. Роберт Вентури мен Денис Скотт Браун терминологиясында "өнімге ұқсас кез келген ғимарат "қаз" деп аталады", бұл Үлкен Қазға сілтеме жасайды.