Кіріспе
Ағылшын реформациясындағы киім-кешек дауы немесе вестариандық дау, көріне берсек, дін қызметкерлерінің киімдеріне қатысты туындады. Джон Хупердің 1549 жылғы «Ортақ дұғалар кітабы» мен 1550 жылғы «Ординал» сипаттағандай, Эдвард VI тұсында Англия шіркеуінде дін қызметкерлерінің киімдерін қабылдамауынан басталып, кейіннен Елизавета I тұсында қайта жанданды. Бұл Англия шіркеуінің ішіндегі діни үлгі, доктрина және шіркеу тәжірибелеріне қатысты алаңдаушылықты көрсетті.
The vestments controversy or vestarian controversy arose in the English Reformation, ostensibly concerning vestments or clerical dress. Initiated by John Hooper's rejection of clerical vestments in the Church of England under Edward VI as described by the 1549 Book of Common Prayer and 1550 ordinal, it was later revived under Elizabeth I. It revealed concerns within the Church of England over ecclesiastical identity, doctrine and church practices.
Эдуард VI билік құрған кезде
Джон Хупер король Генрихтің тұсында жер аударылғаннан кейін 1548 жылы Цюрихтегі Цвингли мен Булингердің өте иконоборшылық түрде реформациялаған шіркеулерінен Англияға оралды. Хупер Англияның жетекші протестант реформаторы болды, Сомерсет герцогы Эдвард Сеймур мен кейіннен Нортумберленд герцогы Джон Дадлидің қолдауымен. Билік Сомерсеттен Нортумберлендке ауысқанда Хупердің тағдыры өзгермеді, себебі Нортумберленд те Хупердің реформалық бағытын қолдады. 1550 жылы ақпанда Хупер патша алдында оразалық уағыздар сериясын оқуға шақырылғанда, ол 1549 жылғы ординалға қарсы сөйледі, ондағы антта «барлық қасиеттілер» деп айтылып, жаңадан сайланған епископтар мен ординация рәсіміне қатысушылардың шапан мен сюрплис киюі талап етілді. Хупердің пікірінше, бұл талаптар – яһуди және римдік католицизмнің қалдықтары, себебі олар ерте христиан шіркеуінде қолданылмағандықтан, нағыз христиандар үшін Киелі кітапта негізделген кепілдіктері жоқ еді. Хуперді Құпия кеңес пен архиепископ алдында жауап беруге шақырып, олар ең алдымен Хупердің патшалық билікті қабылдауға дайындығымен айналысты, бұл жаңа тағайындалған дін қызметкерлерінің анттарының бір бөлігі болды. Хупер Глостер епископтығына тағайындалды және жеткілікті сенімділік білдірді. Бірақ ол талап етілетін киімді киюге және қасиеттілерге ант беруге қарсы болғандықтан, қызметтен бас тартты. Бұл 1549 жылғы Бірыңғайлық заңына қайшы келді, онда қызметтен негізсіз бас тарту патша мен мемлекетке қарсы қылмыс деп есептелді, сондықтан Хупер патшаға жауап беруге шақырылды. Патша Хупердің ұстанымын қабылдады, бірақ Құпия кеңес қабылдамады. 1550 жылдың 15 мамырында Хупер олардың алдына шақырылды. Киімдерді «әлеуметтік емес нәрселерге» (Res Indifferentes) жатқызып қарастыру керек еді, Хупер оларды өз қалауынша кимеуге рұқсат алатын болды, бірақ басқаларға киюге рұқсат беруі керек еді. Хупер 1550 жылдың 20 шілдесінде патша мен кеңес алдында жаңа лауазымына қайтадан бекітілді, мәселе қайта көтерілді және архиепископ Томас Кранмерге Хуперді «оның санасына ауыр ант беруге» мәжбүрлемеуге бұйрық берілді. Бірақ Кранмер Лондон епискобы Николас Ридлиге бағышталу рәсімін орындауды тапсырды, ал Ридли Англия Парламенті белгілеген тәртіпке сәйкес рәсімдеуден бас тартты. Ридли өзі де реформатор болғанымен, ординалға әрқашан қатаң бағынбады, Хуперге қарсы ерекше наразылық білдірген болуы мүмкін. Континенттегі радикалды реформацияланған шіркеулерді көрген Хенрикийлік жер аударылғандар, Хупер сияқты, Англия шіркеуін қабылдап, оны ешқашан тастамаған дін қызметкерлерімен келіспеді деген пікір бар. Джон Генри Примус сондай-ақ 1550 жылдың 24 шілдесінде, Хупердің ерекше бағышталуы туралы нұсқаулар алғаннан кейін бір күн өткенде, Лондондағы Остин монахтарының шіркеуіне өздерінің ырымдары мен рәсімдерін қолдануға еркіндікпен жат шіркеу ретінде пайдалануға рұқсат берілгенін атап өтті. Бұл оқиға – Ридлидің юрисдикциясынан тыс Лондон шіркеуін пайдалану – Хупердің қатысуымен болды. Құпия кеңес өз ұстанымын қайталады, ал Ридли жеке жауап беріп, киімдердің маңызды емес екендігімен келісті, бірақ монархтың маңызды емес нәрселерді талап етуге құқығы бар екенін дәлелдеді. Кеңес екіге бөлінді, мәселе шешілмей, бірнеше айға созылды. Хупер енді киімдердің маңызды емес емес екенін, олар екіжүзділік пен ырымға шақырып, Мәсіхтің діни қызметкерлігін жасыратынын мәлімдеді. Уорвик келіспей, патшаға маңызды емес нәрселерде бағыну керектігін атап өтті және ол ертедегі шіркеудегі еврей дәстүрлеріне Сент-Полдың жасаған жеңілдіктерін көрсетті. Ақырында Ридлимен болған жанжал Хуперге қарсы шешілді. Ридлидің ұстанымы тәртіп пен билікті сақтауға бағытталған, Хупердің басты мәселесі – киімдердің өзі емес. Бұл және одан кейінгі пікірталастарда келтірілген Киелі кітап мәтіндері – және олардың түсіндірілу жолдары – консервативті және пуритандық протестанттық дискурстың белгілі бір ерекшеліктеріне айналды. Олар басқа жерлерде де, мысалы, Женева Киелі кітабының атақты глоссаларында да қайталанды.
Хупер-Ридли талқылауы
1550 жылғы 3 қазанда жазылған латынша хатында Хупер *contra usum vestium* пікірін жазды. Ол киімдерді қолданудың қажеті жоқ екенін, себебі олар бейтарап емес, сондай-ақ оларды қолдануға Киелі кітапта дәлел жоқ деп мәлімдеді. Оның пікірінше, шіркеудің амалдары немесе Киелі кітапта тікелей қолдау тауып, не Киелі кітапта мақұлданған бейтарап нәрселер болуы керек. Ол төрт талап бойынша ешқандай нәрсенің бейтарап бола алмайтынын көрсетті: Хупер, Римдіктерге 14:23б («сенімсіз нәрсе – күнә»), Римдіктерге 10:17 («сенім есту арқылы келеді, ал есту – Құдай сөзі арқылы») және Матай 15:13 («Құдай егіспеген әрбір өсімдік түбірден жұлынады») аяттарын келтіріп, бейтарап нәрселерді сеніммен істеу керектігін, ал Киелі кітаптан дәлелдемесі жоқ нәрселер сенімге жатпағандықтан, бейтарап нәрселер дәстүрге қарсы келетін, қажетті және жеткілікті билік болып табылатын Киелі кітаптан дәлелделуі керек екенін айтты. Оның пікірінше, дін қызметкерлерінің киімі дін қызметкерлерін қара халықтан ажыратып көрсетпейді; Жаңа өсиетте ол ертедегі шіркеуде қолданылғаны туралы еске салынбаған, ал Ескі өсиеттегі дін қызметкерлерінің киімі – еврейлердің амалдары, ол Мәсіхте өзінің бейнесін табатын үлгі немесе көрініс, ол ескі тәртіпті жойып, барлық христиандардың рухани теңдігін немесе дін қызметін мойындайды. Бұл талаптардың тарихилығын Полидор Вергильдің *De Inventoribus Rerum* еңбегіне сілтеме жасау арқылы растауға болады. Ридли Хупердің Киелі кітаптан шығу тегін талап етуіне келіспеді және Хупердің таңдаған Киелі кітап мәтіндерін түсіндіруіне қарсылық білдірді. Ол көптеген даусыз амалдардың Киелі кітапта айтылмағанын немесе меңземегенін көрсетті. Ридли ертедегі шіркеудің амалдарының қазіргі жағдайға норма болып табылмағанын айтты және мұндай аргументтерді анабаптистермен байланыстырды. Ридли Хупердің айқышқа ілінген Исаның жалаңаш күйі туралы айтқанының Ирод патшаның киген киімінен және адамиттер үшін «күлкілі аргумент» сияқты маңызсыз екенін айтты. Ридли Хупердің негізгі типологиялық аргументіне қарсы шықпады, бірақ киімнің міндетті түрде немесе тек Израиль және Рим католик шіркеуімен байланысты екенін де қабылдамады. Хупердің барлық сенушілердің дін қызметкерлері екені туралы пікіріне Ридли бұл ілімнен барлық христиандардың бірдей киім киюі керек деген қорытынды жасалмайтынын айтты. Ридлидің пікірінше, бейтарап мәселелерде адам ар-ожданын шіркеу билігіне бағынуы керек, әйтпесе «сен өзіңді тәртіпсіз, мойынсұнбайтын, заңды билікті жек көретін және әлсіз бауырыңның ар-ожданына зиян келтіретін адам ретінде көрсетесің». Оның пікірінше, даудың мәні – заңды билік, ал киімнің артықшылығы мен кемшілігі емес. Ол міндеттіліктің бейтарап болмауы тек кездейсоқ екенін айтты; практиканың бейтараптықтан шығуына практиканы тастамай-ақ түзетулер енгізуге болады. «Егер нәрселер бұзылғандықтан алынып тасталмай, қайтадан реформаланып, түзетілсе, содан кейін сақталса болады». Бұл тұста Хупер 1-Қорынттықтарға 14 және 2-Қорынттықтарға 13 аяттарды келтірді. Жоғарыдағы бірінші тұжырымға қайшы келетіндіктен, Примус Хупердің енді шіркеудегі бейтарап нәрселерге сілтеме жасауы керек екенін және бұрын бейтарап нәрселерді жалпы, абстрактілі түрде білдіргенін айтты. Ридли бұл қарама-қайшылықты байқап, Хупердің кеңестегі ісіне күмәнсіз зиян келтірді. Ридли Хуперді ағылшын шіркеулік және азаматтық билігіне шабуыл жасаудың салдары мен жеке адамның радикалды бостандықтарының салдары туралы ескертті, сондай-ақ оған «Англия шіркеуіндегі жалпы дұғалар кітабын» Парламент құрғандығын еске салды.
Hooper cites Romans 14:23b (whatsoever is not of faith is sin), Romans 10:17 (faith cometh from hearing, and hearing by the word of God), and Matthew 15:13 (every plant not planted by God will be rooted up) to argue that indifferent things must be done in faith, and since what cannot be proved from scripture is not of faith, indifferent things must be proved from scripture, which is both necessary and sufficient authority, as opposed to tradition. He maintains that priestly garb distinguishing clergy from laity is not indicated by scripture; there is no mention of it in the New Testament as being in use in the early church, and the use of priestly clothing in the Old Testament is a Hebrew practice, a type or foreshadowing that finds its antitype in Christ, who abolishes the old order and recognises the spiritual equality, or priesthood, of all Christians. The historicity of these claims is supported by reference to Polydore Vergil's De Inventoribus Rerum. In response, Ridley rejected Hooper's insistence on biblical origins and countered Hooper's interpretations of his chosen biblical texts. He pointed out that many non controversial practices are not mentioned or implied in scripture. Ridley denied that early church practices are normative for the present situation, and he linked such arguments with the Anabaptists. Ridley joked that Hooper's reference to Christ's nakedness on the cross is as insignificant as the clothing King Herod put Christ in and "a jolly argument" for the Adamites. Ridley did not dispute Hooper's main typological argument, but neither did he accept that vestments are necessarily or exclusively identified with Israel and the Roman Catholic Church. On Hooper's point about the priesthood of all believers, Ridley said it does not follow from this doctrine that all Christians must wear the same clothes. For Ridley, on matters of indifference, one must defer conscience to the authorities of the church, or else "thou showest thyself a disordered person, disobedient, as [a] contemner of lawful authority, and a wounder of thy weak brother his conscience." For him, the debate was finally about legitimate authority, not the merits and demerits of vestments themselves. He contended that it is only accidental that the compulsory ceases to be indifferent; the degeneration of a practice into non indifference can be corrected without throwing out the practice. Things are not, "because they have been abused, to be taken away, but to be reformed and amended, and so kept still." For this point, Hooper cites 1 Corinthians 14 and 2 Corinthians 13. As it contradicts the first point above, Primus contends that Hooper must now refer to indifferent things in the church and earlier meant indifferent things in general, in the abstract. The apparent contradiction was seized by Ridley and undoubtedly hurt Hooper's case with the council. Ridley warned Hooper of the implications of an attack on English ecclesiastical and civil authority and of the consequences of radical individual liberties, while also reminding him that it was Parliament that established the "Book of Common Prayer in the church of England".
Эдвардтық даудың нәтижесі
Хупер Ридлидің жауабына да, келісім шарасының ұсынысына да бойын бұрмады. Генрих Булингер, Пьетро Мартир Вермигли және Мартин Бусер Хупердің пікірлерімен келіссе де, оны қолдауын тоқтатты; тек Джон Ласко ғана оның одақтасы болып қалды. 1550 жылдың желтоқсан айының ортасында Хупер үй қамауына алынды. Осы уақытта ол 21 баптан тұратын, христиандық сенімін қорғауға бағытталған «Құдайға адал мойынсұну және христиандық сенім туралы» атты еңбегін жазып, жариялады. Онда Хупер анабаптизмді айыптап, азаматтық билікке бағынудың маңыздылығын атап өтті. Осы жарияланым, оның тұрақты қарсылығы және үй қамауының талаптарын бұзуы салдарынан Хупер 1551 жылдың 13 қаңтарында Тайлық кеңесінің шешімімен екі аптаға Ламбет сарайында Томас Кранмердің күзетіне берілді. Осы кезеңде Питер Мартир Хуперді үш рет келіп, мойынсұнуға көндіруге тырысты, бірақ нәтижеге жетпеуіне себеп басқа бір кісі, мүмкін Джон Ласко болды, ол оны керісінше ынталандырды. Содан кейін кеңес Хуперді 27 қаңтарда Флит түрмесіне қамады. Осы уақытта Джон Кальвин мен Буллинджер оған хат жазды; Кальвин Хуперге бұл мәселенің соншалық қарсылыққа тұруға тұрарлық емес екенін кеңес берді. 15 ақпанда Хупер Кранмерге хат жолдап, мойынсұнуға келісім білдірді, 1551 жылдың 8 наурызында Глостер епископы болып тағайындалды және көп ұзамай патша алдында киіммен уағыз айтты. 1552 жылы жаңартылған «Діни кітапта» дауға себеп болған киімге қатысты ережелер алынып тасталды.
Мариандық жер аударылғандардың киімдері
Мариандық жер аударылғандар арасындағы дау-жанжалдарда, әсіресе Франкфурттағыларда, шіркеу тәртібі мен құлшылық (литургия) негізгі мәселелер болды, бірақ киімдер де олармен байланысты және жеке талқыланды. Джон Нокстің тобындағы ағылшын дұға кітабына қарсылар бірнеше рет оны Джон Хупердің Эдвардтық дұға кітабы мен киімдерге қатысты ережелер бойынша қуғынға ұшырауына сілтеме жасап сынады. Ал Ричард Кокс Хупер мен басқалардың шейіттігін Нокстің Мэри I, Филип II және император Карл V-ке қарсы күресіне байланыстыра айыптады. 1558 жылға қарай, тіпті дұға кітабын қолдаушылар да дін қызметкерлерінің киіміне қатысты Эдвардтық ережелерден бас тартты. Джон Стриптің "Реформация жылнамаларында" айтылғандай, барлық Мариандық жер аударылғандар, тіпті Кокс сияқты ағылшын дұға кітабының белсенді жақтаушылары, Елизавета I билікке келгенде Англияға оралғанда киімдерді пайдаланудан толығымен бас тартты. Бірақ бұл бірлік ұзаққа созылмады. Франкфурттағы ағылшын қауымындағы келіспеушіліктер кезінде, кейбір адамдар Англияға оралғаннан кейін жақтарын ауыстырды, ал шіркеу тәртібіне және дін қызметкерлерінің киіміне қатысты көзқарастардың арасында тікелей байланыс болған жоқ. Дегенмен, байқалатын бір үрдіс болды: «дұға кітабын қолдайтын» топтың мүшелері Елизавета I кезінде шіркеудегі жоғары лауазымдарға тағайындалды, олар киімдерге қатысты талаптарды орындауға міндетті болды. Ал ағылшын ұлттық шіркеуінен бас тартып, халықаралық, континенттік, реформаланған тәртіпті ұстанған жер аударылғандарға қарағанда олар артықшылық берілді. Бұл топ жер аудару кезеңінде өсіп, Елизавета заманындағы киімге қарсы фракцияның көптеген көшбасшыларын тәрбиеледі. Олар дін қызметкерлерінің киіміне қатысты талаптарды ашық және жаппай бұзуға еркіндік алды, өйткені декан, пребенд және приход діни қызметкерлері болып қызмет етті. Айта кетейік, Елизаветаның киімге қарсы науқанының бірнеше көшбасшылары Кальвиннің Женевасында болды, олар Франкфурт қауымын сәтті басып алғаннан және дұға кітабын қолдайтын топ Джон Ноксті қуғаннан кейін осы қалаға келді. Женевада олар киімдерге орын жоқ реформаланған қауымда өмір сүрді, ал Елизавета заманында епископ болған (және киімдерді қабылдауға міндетті болған) жер аударылғандар, Джеймс Пилкингтон, Томас Бентам және Джон Скориден басқа, Женеваға бармады. Алайда, олардың арасында, әсіресе Пилкингтон, киімдерге қарсы болды және Елизавета I кезінде конформистерге (беделді шіркеуге адалдарға) көңіл көрсетті, сондай-ақ Кокс пен Гриндал да осындай көңіл көрсетті.
By 1558, even the supporters of the prayer book had abandoned the Edwardian regulations on clerical dress. All the Marian exiles—even the leading promoters of the English prayer book such as Cox–had given up the use of vestments by the time of their return to England under Elizabeth I, according to John Strype's Annals of the Reformation. This seeming unity did not last. During the troubles in the English exile congregation in Frankfurt, some people shifted sides that would shift again upon their return to England, and certainly, there was no direct correlation between one's views on church order and one's views on clerical dress. Nevertheless, there is a general pattern wherein the members of the "prayer book party" were favoured for high appointments in the church under Elizabeth I that required conformity on vestments, as opposed to the exiles who departed from the order of the English national church in favour of the more international, continental, reformed order. Occupying many lower positions in the Elizabethan church, this latter group grew during the exile period and produced many of the leaders of the Elizabethan anti vestments faction. As deans, prebends, and parish priests, they were freer to disobey openly, en masse, the requirements for clerical dress. Notably, some of the leaders of the Elizabethan anti vestments campaign spent time in Calvin's Geneva, many of them following the successful takeover of the Frankfurt congregation and ouster of John Knox by the pro prayerbook group. In Geneva, these men were immersed in a reformed community that had no place for vestments at all, whereas the exiles who became Elizabethan bishops (and thus had to accept the use of vestments) never visited Geneva except for James Pilkington, Thomas Bentham and John Scory. Yet these three, or at least Pilkington for certain, were hostile toward vestments and sympathetic to nonconformists under Elizabeth I, though Cox and Grindal also showed such sympathies.
Елизавета I билігі кезінде
Елизавета I 1559 жылы өзінің алғашқы Парламентімен бірлік орнатуға тырысты және бейтараптылықты қолдамады. 1559 жылғы Біркелкілік туралы заңына сәйкес, 1552 жылғы Дұға кітабы шіркеулік қолданыс үшін үлгі болып табылуы керек еді, бірақ Эдуард VI патшалығының екінші жылына дейінгі киімдерге қатысты ұстаныммен. Алб, копа және шашубль қайта қолданысқа енгізілді, тіпті кейбір жер аударылғандар артық киімдерден бас тартты. Патшайым осы ережелердің және барлық рәсімдердің тікелей бақылауын өзіне алды. Киімдерге байланысты болашақ проблемаларды күтіп, Томас Сэмпсон бұл мәселе бойынша Питер Мартир Вермиглимен хат алысты. Мартирдің кеңесі, Буллингердің кеңесімен бірге, киімдерді қабылдау, бірақ сонымен бірге оларға қарсы уағыз айту болды. Алайда Сэмпсон, Ливер және басқалар Кокс, Эдмунд Гриндал, Пилкингтон, Сэндис, Жьюл және Паркхерст сияқты Елизаветаның епископтарының мұндай наразылықтарының болмауына қанағаттанбады, тіпті кейбіреулері, Сэндис пен Гриндал сияқты, конформистік көзқарастарға ие конформистер болғанмен де. Архиепископ Паркер, анти-вестиариан Майлз Ковердейлмен қадірленген, ризасыздықтың тағы бір себебі болды. 1563 жылғы Жиналыста Дұға кітабына ұсынылған кейбір анти-вестиариандық түзетулерге қарсы консервативті ұстаным жеңіске жетті. Жиналысқа қатысқан 34 делегат, оның ішінде көптеген мариандық жер аударылғандар, Дұға кітабын өзгертетін жеті бапты ұсынды. Баптар кейін қайта құрылып, алтыға дейін қысқартылды; бастапқы жобаның жақтаушыларының бірінің дауысымен ғана Жоғарғы палатаға жіберілмеді. Король 1559 жылғы Дұға кітабының қағидаларына сәйкес Паркерді біркелкілікке қолдады. 1563 жылдың 20 наурызында жиырма өтініш беруші шіркеу комиссиясына киімдерді киюден босату туралы өтініш жасады. Олардың арасында белгілі дін қызметкерлері де болды, әсіресе Лондон епархиясының епискобы Гриндал өзінің кафедрасын бұрынғы жер аударылғандармен және реформаторлармен толтырды. Паркер мен Гесттен басқа барлық комиссия мүшелері өтінішті мақұлдады. Сэмпсон мен Хамфри Паркердің нысанасына түскен алғашқы конформист басшылары болды. 1565 жылы Самсонның тез арада қызметтен алынуына себеп – оның тікелей патшайымның билігінде болуы. Уинчестер епискобы Роберт Хорнның билігімен Хамфри Оксфордтағы Магдален колледжінің президенті лауазымына қайта оралды. Кейіннен Хорн Сарумдағы игілікке ұсыныс жасады, бірақ Сарум епискобы Жьюл оған қарсы болды. Бұл кезде Буллингер Хорнға киімдерге толеранттылық таныту туралы кеңес берді, ал Кембридждегі Сент-Джон колледжінің студенттері арасында конформистік агитация болды. 1566 жылдың наурызында Лондон епархиясы үлгі ретінде қаралып, көптеген шіркеулер «бұл Пасхада қызмет көрсетуден айырылып қалады және көптеген [пасторлар] өздерінің табыстарынан бас тартып, баспаханада өмір сүреді, балаларын оқытады немесе басқаша мүмкіндіктерін пайдаланады» деп күткеніне қарамастан, сәйкес келмеушілікке қарсы күш қолданудың шыңына жетті. Лондондық дін қызметкерлері Ламбет сарайында жиналды. Паркер Уильям Сесилдің, Лорд-Кепер Николас Бэконның және Нортгемптонның Лорд-Маркизінің қатысуын сұраған, бірақ оны ала алмады, сондықтан Паркердің өзіне, епископ Гриндалға, Вестминстердің деканына және кейбір канониктерге қалдырылды. Бұрынғы конформист Роберт Коул толық каноникалық киім киіп, жиналыстың алдына әкелінді. Пікір алмасу болған жоқ. Діни қызметкерлер Коул сияқты – шаршы шапка, көйлек, шапан және артық киім киіп келуі керек еді. Олар «Көпшілік дұғалар кітабының, патшайымның бұйрықтары мен жиналыс кітабының ережелерін қатаң сақтауға» тиіс еді. Діни қызметкерлер бірден, жазбаша түрде, тек «воло» немесе «ноло» деген сөздермен жауап беруге бұйрық алды. Алпыс бір адам жазылып, отыз жетісі жазылмады және дереу қызметтен шеттетілді, олардың табыстары тәркіленді. Бұл дін қызметкерлеріне толығымен қызметтен алынудан бұрын өз ойларын өзгертуге үш айлық мерзім берілді. Бұл шеттету Паркердің жарнамаларының өкілеттігімен жүзеге асырылуы керек еді, ол дінге сәйкестікті анықтайтын бастапқы баптардың қайта қарастырылған түрі ретінде жарияланды. Паркер бұл мандат үшін патшаның рұқсатын алмаған, бірақ ол мемлекеттің билігіне көбірек сүйенді. Конформистер өздерінің қуғынға ұшырағандықтарын қатты айқайлап, кейбір мойынсұнбаушылық көріністерін көрсетті. Джон Стоу өзінің Меморандасында көптеген приходтарда секстонның қызметі бұрыннан киімсіз жүргізілген болса, оны өзгертпегенін жазды: «Дін қызметкерлерінің өзі тыйым салынған көйлектер мен плащтарда қызмет етті және патшайым кеңесінде қабылданған тәртіпке қарсы күшпен уағыз айтты, епископтарға оған келісім білдіргендері үшін айып тақты». Осы конформистер үшін «пуритан» термині алғаш рет осы кезде сөгіс ретінде қолданылды.
1566 жылғы наразылық реакциясы
Нолоға қол қойғандардың бірі және бұрынғы Мариандық жер аударылушы Роберт Кроули, Криппгейтсіз Сент-Джайлстың викарі, алғашқы ашық наразылықты бастады. 28 наурызда ол сәйкессіздігі үшін қызметтен шеттетілсе де, бұл ережеге мойын бұрмағандардың қатарында болды. 23 сәуірде Кроули шіркеуге жерлеу рәсіміне келген алты адаммен (кейбір дереккөздер хоршылар деп айтады) бетпе-бет келді. Джон Стоудың естелік жазбаларына сәйкес, Кроули жерлеу процесін есіктің алдында тоқтатты. Стоудың айтуынша, Кроули "шіркеу оның меншігі екенін, патшайым оған өмірінде бергенін және оны викарий етіп тағайындағанын, сондықтан ол бұл жерді басқаратындығын және Римнің мұндай ырымдық киімдерінің кіруіне жол бермейтінін" мәлімдеді. Басқа мәлімет бойынша, Кроулиді оның пасторы және Ward-тың орынбасары Сейер қолдады. Бұл нұсқада Кроули ер адамдарға "осы күзетшілердің киімдерін шешіп тастауға" бұйрық берді, егер олар бейбітшілікті бұзса, оларды жерге жатқызып ұрып-соғумен қорқытты. Қалай болғанда да, Кроули киім киген адамдарды қууға сәттілік танытты. 7 сәуірде, құрма жексенбісінде тағы екі оқиға болды. Теймс көшесіндегі Кішкентай Әл-Халоус шіркеуінде бір шотландтық уағыздауымен төбелес шығарды. (Стоу шотландтың әдетте күніне екі рет Ковердейлдің ректоры болған Сент-Магнус-Мартирінде уағыздайтынын айтады. Осы уақытта Ковердейл жасырын қауымға қызмет етіп жүрді.) Уағыз патшайым мен оған мойынсұнған дін қызметкерлеріне қарсы "ашулы және қатал сөздермен" киімді айыптады. Шіркеудің діни қызметкері өз мамандығын сақтап қалу үшін осыған сай әрекет етті, бірақ ол уағыздаушының "күшті сөзіне" күлімсіреп қарады. Мұны байқаған бояушы мен балық сатушы дін қызметкерінен сұрақ қойды, бұл киімге қарсы және жақтас шіркеушілер арасында дау-дамайға әкелді. Стоу 3 маусымда бұл шотландтың сырт киім киіп уағыздай бастағанын айтады. Осы үшін әйелдер оған тас лақтырып, баспадан тартып, шапанын жыртып, бетін тырнап, шабуылға ұшырады. 1566-1567 жылдардағы киімдерге байланысты ұқсас тәртіпсіздіктер Стоудың естелік жазбаларында сипатталған. Сент-Мари-Магдаленада, мұнда діни қызметкер уақытша тоқтатылған, Стоу шіркеудің Пальма жексенбісінде қауымға қызмет етуге тағайындалған діни қызметкерді табынуға қол жеткізгенін айтады, бірақ діни қызметкер евангелие мен хатты оқу үшін құрбандық үстелінен қайтқанда, қауымның бір мүшесі оның қызметшісі тостаған мен нанды ұрлап алды. Бұл және Кроулидің әрекеттері Паркердің Сесилге жолдаған хаттарында баяндалды, ол соңғы тәртіпсіздіктің "нанның жалпы болмауына" байланысты болғанын хабарлады, яғни ол еухаристияда қолданылатын нан емес, қарапайым нан еді. Паркер сонымен қатар "кейбір шіркеу қызметкерлері қиындықтар тудыру үшін артық киім мен нан да бермейді" деп хабарлады (Архиепископ Паркердің хат алмасуы, 278). Стоу қалада Пальма жексенбісі мен Пасхада осындай оқиғалар көп болғанын айтады. Осы уақытта епископ Гриндал Сент-Джайлстегі діни ілім оқытушысы Бартлетттің қызметтен шеттетілгенін, бірақ ол әлі де лицензиясыз сол қызметті атқарып жүргенін анықтады. Гриндалға Бартлетттің атынан "бір приходтың үш әйелінен" өтініш келіп түсті, бірақ "ерлерінің жарты ондаған" үшін бас тартылды, өйткені Гриндал Сесилге хабарлаған (Гриндалдың қалдықтары, 288-89). Кроулидің өзі осы сабақ беру қызметін жыл соңына дейін өзіне алды, кейін қызметтен шеттетіліп, үй қамауына алынды, бұл конформизмге қарсы науқанды тежеу үшін приход деңгейінде ойналған мысық пен тышқан ойынын көрсетеді. Кроулидің Сент-Джайлстағы әрекеттері Лорд-мэрдің Архиепископ Паркерге шағымдануына әкелді, ал Паркер Кроули мен Сейерді шақырды. Кроули түрмеге түсуге дайын екенін білдіріп, артық киімге жол бермейтінін және босатылмаса, міндеттерін тоқтатпайтынын айтты. Паркер оған шынымен де босатылғанын айтты, содан кейін Кроули тек соттың рұқсатымен ғана босатылуын қабылдайтынын мәлімдеді, бұл Паркердің билігінің әлсіздігіне айқын соққы болды. Кроули маусымнан қазанға дейін Эли епискобының күзетуінде үй қамауына алынды. Сейер, орынбасар, 100 фунт стерлингке кепілдік берді және егер тағы да қиындықтар туындаса, Паркердің алдында қайтадан пайда болу керек еді. Кроули өз принциптеріне берік болып, Паркердің үш айлық кешірім мерзімі өткеннен кейін толық қызметтен шеттетілді, содан кейін ол Эли епискобы Кокске жіберілді. 28 қазанда Крантербери архиепискобы мен Лондон епискобына Кроулидің ісін шешуге бұйрық берілді (Архиепископ Паркердің хат алмасуы, 275б.). 1568-69 жылдары Кроули барлық қызметінен бас тартты немесе айырылды. Ол баспа ісіне қайта оралды, дегенмен ол 1566 жылы конформистерге қарсы әдеби соғыс бастағанда осымен айналысқан. (Төменде қараңыз.) Өзінің бағыныштылары мен қара халықтан күшті қарсылыққа тап болған Паркер өміріне қауіптеніп, үкіметтен қолдау сұрауын жалғастырды.
Әдеби соғыс
Қамауда болған кезінде Кроули "Папиш шіркеуінің сырт киімдеріне қарсы қысқаша баяндама" (1566) атты еңбегін үш рет басып шығарды (оның ішінде Эмденде бір рет). Патрик Коллинсон бұл кітапты "пуритандық манифестінің ең алғашқысы" деп атады. Алдыңғы бетте 31-ші псалмнан үзінді келтірілген. (Оң жақтағы суретті қараңыз.) Стоу бұл жұмыстың барлық дін қызметкерлері Кроулиге жазбаша кеңес берген бірлескен жоба болғанын айтады. Сонымен қатар, көптеген анти-вестериандық трактаттар көшеде және шіркеулерде таратылды. Мамыр айында "Қысқаша баяндаманы" басып шығарған Генри Денхам түрмеге қамалды, бірақ авторлар жазадан құтылды, өйткені, Стоудың айтуынша, "олардың бүкіл патшалықты қауғастыруға жеткілікті достары болды". Аты айтқандай, Кроули киімнің жамандығына қарсы қажырлы шабуыл жасады және уағыздаушылардың адамдарға емес, Құдайға тікелей жауапкершілігін атап өтті. Сонымен қатар ол Құдайдың киімдерді қолдануға қарсы өш алуын және билеушілердің мұндай "бос әуесқойлыққа" төзімділік танытуы үшін жауапкершілігін атап өтті. 1 Коринфтерге 13:10, Ефестіктерге 2:19–21 және Ефестіктерге 4:11–17-ге негізделген насихаттаудың маңыздылығын дәлелдеу үшін Кроули пайдасыз рәсімдер мен рәсімдерді, соның ішінде киімді, олар шіркеуді нығайтатыны дәлелденгенге дейін қабылдамау керек деп мәлімдеді. Киімнің бей-жай екендігі туралы аргументті қабылдағанда, Кроули Хуперге қарағанда айқын, өйткені ол жалпы бей-жайлыққа емес, шіркеудегі бей-жай нәрселерге назар аударады. Оның және оның отандастарының жазуының мазмұны киімдердің өзінен-өзі жаман екендігіне қарамастан, Кроули олардың өздері бейтарап нәрселер болуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ маңыздысы, оларды пайдалану зиянды болған кезде, олар енді бейтарап емес және Кроули олардың қазіргі қолданылуында зиянды екеніне сенімді. Олар діни киім мен діни қызметкердің қызметіне ырымшыл қараған қарапайым адамдарға кедергі келтіреді, өйткені оларды қолдану папизмді қолдауға және нығайтуға көмектеседі. Кроулидің жоғары діни және мемлекеттік билікті айналып өтуі мәтіннің ең радикалды бөлігі болып табылады және пассивті қарсылық туралы ілімді айқындайды. Алайда, бұл жағдайда Кроули Джон Нокс пен Джон Понеттің радикалды, белсенді қарсылық аргументтеріне қарағанда, Кальвин мен Булингердің "орталық" көзқарасына жақын. Дегенмен, Кроулидің ұстанымы оның қарсыластары үшін жеткілікті радикалды болды, ол ешқандай адам билігі, тіпті егер қорлық бей-жай нәрседен туындаса да, қорлық болып табылатын нәрсеге қатысты Құдайдың мақұлдамауына қайшы келмейтінін мәлімдеді. Кроули Киелі жазбалардан көптеген басқа да дәлелдерді келтіреді, ал ол Бусерді, Мартирді, Ридлиді және Жюлді киімге қарсы қолдаушылар ретінде атайды. Ақырында, Кроули қарсыластарын "Мәсіх Исаның салтанатты Ізгі хабарын бұрмалауды мақсат еткен, бірақ олар оны ешқашан жүзеге асыра алмайтын" "қанды қудалаушылар" деп атады. Соңғы дұғада Құдайдан "Папиризмнің барлық қалдықтарын және шіркеудің жағдайын қасіретке ұшырататын ырым-жырымдарды" жоюды сұрайды. 1566 жылы Паркердің тапсырысы бойынша және/немесе Паркер жазған деп есептелетін Кроулиге жауап, Кроулидің аргументі патшалық үстемдікке қалай қарсы екенін және бүлік шығаруға тең екенін атап өтті. (Толық атауы – Лондондағы белгілі бір министрлердің атынан және қорғауында басып шығарылған белгілі бір декларацияның уақытына қысқаша сараптама, Корольдіктің заңдары мен бұйрықтарымен белгіленген киім киюге.) Ақымақтыққа, қателікке, надандыққа және менмендікке өз шарттарында жауап беруге ұмтылмауын білдіретін ашылудан кейін, "Қысқаша тексеру" Кроулидің бір-бірінен дәлелденген дәлелдерін қайталайды, онда Бусер, Мартир және Ридли қолдау үшін жиналады. Жаңа оқиға Кроулидің киімдер толықтай теріс деп дәлелдеуін жоққа шығару ретінде пайда болады. Енді олар жақсы нәрсе ретінде ұсынылады, олар құрметті сыйлайды. Заңдық билікке мойынсұнбаудың зұлымдығы басты тақырып болып табылады және киімдер қарапайымды шатастырады деген пікірге жауап ретінде қолданылады. Қайта, билікке мойынсұнбау қарапайым адамдарды адастыруға әкеледі. Сонымен қатар, тәртіп пен әдептілікке ықпал ететін заттар ретінде киімі шіркеудің жалпы міндетінің бөлігі болып табылады, бірақ олар нақты талап етілмейді. Негізгі аргументке қоса, Эдуард VI кезінде Бусер мен Кранмер арасында (бірінде ырым-жырымға себепші киімдер туралы ескертулер келтірілмеген параграф бар) және Хупер, Ласко, Бусер және Мартир арасындағы бес аударма хат алмасы қоса берілген. Бұл жауаптан кейін тағы бір бейімділікке қарсы памфлет шықты, оны Дж. У. Мартин болжамды түрде Кроулиге жатқызады: "Уақытқа жауап, басып шығарылған тексеруге, автордың атын жасырып, Лондон министрлерінің декларациясына қарсы белгіленгенге" (1566). Жаңа ештеңе айтылмады, бірақ киімдер енді радикалды иконокласттық Ескі өсиеттік мәтіндерге сілтеме жасай отырып, құдайсыздықпен ұсынылған. Осы кезде киімдердің өзінен-өзі бей-жай екендігі туралы идея дерлік тоқтатылды және мәтіннің бір жерінде қарама-қайшылыққа ұшырағандай көрінеді. Қарсылық, әлсіз болса да, киімдердің барлық практикалық мәселелерден тыс теориялық бей-жайлыққа ие екендігімен шешілді, бірақ олардың өткен қолданылуы (яғни, олардың бұрмалануы) олардың қазіргі және болашақ жамандығын және бей-жай еместігін толық анықтайды. Автор киімдердің "еске алу үшін қалдырылған немесе орнатылған ескерткіштер" екенін мәлімдейді, "ол құдайсыздық, және тек еске алу ғана емес, сонымен қатар кейбір бағалау: сондықтан олар құдайсыздықтың ескерткіштері". "Қысқаша тексеруде" шіркеудің Киелі жазбаларда нақты талап етілмеген тәжірибелерді белгілеудегі құқығына шабуыл жасау папизм мен жазықсылдыққа ашық есік ретінде шаттана шабуылдайды: әулет, папа, тазалау және тіпті Нептунға табыну нақты тыйым салынбаған, бірақ бұл оларды рұхсат етілмейтін етпейді. Осы мәселенің дамуында бейімділік фракциясының Киелі кітаптың кез келген сұраққа және қызметке қатысты кемінде жалпы мағынаға ие екеніне сенгені анық көрінеді: "Киелі кітап адам заңдарына ешбір бос немесе бей-жай нәрсені қалдырмады, бірақ олар бұрын айтылған осы жалпы шарттармен және осы сияқты нәрселермен келісуі керек". Билік және бағыну мәселесінде автор заңды биліктердің жамандыққа бұйрық берген жағдайда да, көбінесе бағыну керек екенін мойындайды, бірақ мұндай билік уақыттық (діни емес) мәселелермен шектеледі - Англияның анти-прелаттық/анти-епископтық сезімі мен сепаратизмінің нақты басталуын көре алатын нәрсе. Автор монархтың Киелі кітапқа рұхсат еткеннен тыс билігін жүзеге асыруына қарағанда, поддандылардың осы билікті шектеуінің қауіптірек екенін санайды. Әрбір дін қызметкері заңдардың "Құдай сөзімен сәйкес келе ме, жоқ па" екенін бағалай білуі керек. Сонымен қатар, шіркеулік иерархияның ең төменгі сатысындағыларға да "сөзді және қасиеттіліктерді басқару" мәселесінде кез келген епископтай көп билік берілген. 1566 жылы Буллингердің Хамфри мен Сэмпсонға 1 мамырда жазған хаты (олар оған қойған сұрақтарға жауап ретінде) жарияланды. Бұл конформизмді қорғау ретінде қабылданды, өйткені ол мариандық эмигранттардың пікірімен сәйкес келді, олар болашақ реформаларға үміттеніп епископтыққа қабылданды. Буллингер хатының жариялануынан және оның әсерінен ашуланды. Бұл "Құрметті әке, Цюрих шіркеуінің пасторы Генрих Буллингердің көп елдерде, тіпті Ізгі хабар оқылатын жерлерде де даулы болып жатқан діни мәселелердегі пікірі" атты тағы бір бейімділікке қарсы жауапты тудырды. Буллингердің Декадаларына негізделген бұл трактат киімдерге қатысты мәселенің астында жатқан бес нәрседен конформизмді қолдауға тырысты: 1) дәстүрлердің бұзылған табиғаты және Киелі кітаптың басымдығы, 2) т.б...
Сепаратизм мен пресвитериандықтың пайда болуы
1566 жылдың жазы мен күзі аралығында конформистер мен конформистер емес адамдар континенттік реформаторлармен хат алмасты. Конформистер емес адамдар қолдау үшін Женеваға жүгінді, бірақ өзгеріс үшін нақты мүмкіндік тумады, ал пайда бола бастаған пуритандық қозғалыстың киімге қарсы фракциясы сепаратисттік және сепаратист емес қанаттарға бөлінді. Қоғамдық пікірталас тікелей мойынсұнбаудың көбінесе жасырын әрекеттеріне ұласты, тек Хорн мен Буллинджер арасындағы, сондай-ақ Жером Занчи мен Королева арасындағы бастапқы мәселенің қысқаша қайталануын қоспағанда, Гриндалдың қолында сақталған соңғы хат жеткізілмеді. Паркердің жеңіске жеткеніне қарамастан, Бретт Ашер Паркердің саяси және юрисдикциялық шектеулеріне байланысты ұлттық біркелкілікке қол жеткізу мүмкін емес екенін айтты. Ушердің пікірінше, 1566 жылы киімге қарсы фракция жеңіліске ұшыраған жоқ, және мемлекет пен жоғары дәрежелі дін қызметкерлері арасындағы қарым-қатынас келесі екі онжылдықтағы пресвитериандық қозғалыстардың (Паркердің репрессиясы осыны тудырды) арқасында ғана өзгерді, олар шіркеуде одан әрі өзгерістерді іздеді. 1566 жылдан кейін, ең радикалды тұлғалар – сепаратистер – заңсыз, құпия қауымдарды ұйымдастыру және басқару үшін жасырын өмірге көшті. Сепаратисттік қауымның алғашқы ресми жазбасы 1567 жылдың 19 маусымында Лондонның Пламберс-холл үйінде табылды. Осыған ұқсас жаңалықтар да келіп түсті, сепаратистер әдетте өздерін сепаратистер емес, нағыз шіркеудің мүшелері деп мәлімдеді. Бұл қозғалысты қабылдамаған Хамфри мен Сэмпсон сияқты киімге қарсылар жаңа радикалды авангардтың «жартылай католиктер» деп атады. Басқалары 1570-жылдардың басында шіркеудің формасын және оның билігін пресвитериандық үлгіде өзгертуге тырысты, және олар континенттік қолдауға ие болды. Кальвиннің ізбасары Теодор Беза 1566 жылы Гриндалға жазған хатында пресвитериандық жүйеге тікелей қолдау білдірді. Бұл хатты пресвитериандық пуритандар сатып алып, 1572 жылы Томас Уилкокс пен Джон Филдтің Парламентке арналған ескертуімен бірге жариялады, бұл ағылшын пресвитериандығының негізгі манифесті және алғашқы қоғамдық көрінісі болды. (Содан кейінгі дауды кейде «Ескерту дауы» деп атайды). Ескертуде сондай-ақ 1566 жылы Гуальтерден епископ Паркхерстке жазылған тағы бір хат бар, ол конформистер емес адамдарға қолдау көрсеткен деп саналады. Кейбір мәліметтер бойынша, Гилби, Сэмпсон және Ливер осы басылымға тікес қатысқан, бірақ содан кейінгі дау архиепископ Джон Уитгифт пен Томас Картрайт арасындағы тағы бір қоғамдық әдеби алмасуға бағытталды, онда Уитгифт киімге бейжай қарамайтынын мойындады, бірақ оларды талап ету шіркеудің құқығы екенін мәлімдеді. Мәселе шешілмей қалды және шіркеудің табиғаты, билігі және заңдылығына қатысты тікелей сұрақтар тудырды. Алғашқыда діни рәсімдерге қатысты мәселе толығымен мемлекеттік мәселеге айналды. Картрайт бастаған сепаратист пуритандар киімді қабылдамауды жалғастырды, бірақ үлкен саяси мәселелер оны толығымен жапты. 1574–75 жылдары «Франкфуртта басталған қиындықтар туралы қысқаша хабарлама, 1554 ж.» жарық көрді. Бұл – 20 жыл бұрын Франкфурттағы Мариян эмигранттары арасындағы «Ортақ дұғалар мен рәсімдер туралы кітап» туралы дау-жанжалдың пресвитериандық тарихи баяны. Оқырман осы жерде барлық даулардың бастауын және себебін көреді. Кіріспе жарнамасынан кейін Марк 4:22–23 аяттары келтірілген: «Жасырылған нәрсе жоқ, оның ашылмауы мүмкін емес, құпия нәрсе жоқ, оның жарыққа шықпауы мүмкін емес. Естігенің болса, естісін».
Негізгі
Бұл жазбада көрсетілген көптеген негізгі дереккөздердің цифрлық көшірмелеріне Early English Books Online (EEBO) арқылы қол жеткізуге болады. Джон Хупер, "Д. Хопер кітабынан, өзінің Ресей Кеңесіне ұсынған. 3 қазан 1550 ж. қасиетті қызметте Англия шіркеуінде киілетін киімдерге қарсы". Мәтін C. Хопфтың "Епископ Хупердің Патша Кеңесіне жазған "Ескертпелері" мақаласында жарияланған, "Теологиялық зерттеулер журналы" 44 (қаңтар-сәуір, 1943): 194–99. Николас Ридли, "1550 жылғы киім дауына байланысты Епископ Ридлидің Епископ Хуперге берген жауабы", Джон Брэдфорд, Еңбектер, ред. А. Таунсенд Паркер қоғамы үшін (Кембридж, 1848, 1853): 2.373–95. Джон Стоу, Тарихи естеліктер (Кэмден қоғамы, 1880; қайта басылды. Корольдік тарихи қоғам, 1965).