Кіріспе

Тибеттің 1601-1616 жылдардағы рухани басшысы Йонтен Гьяцо немесе Йон тан ргья Мтшо (1589–1617) – Тибет күнтізбесі бойынша Жер өгіз жылының 12-ші айының 30-ы күні Тумеде дүниеге келген 4-ші Далай-лама. Дегенмен, басқа деректерде ол Жер өгіз жылының бірінші айында туған деп көрсетіледі. Чокур тайпасының ханы Цултрим Чоеже мен Тумед моңғолдарының Алтан ханының және оның екінші әйелі Факен Нуланың шөбересі Йонтен Гьяцо – моңғол болған. Ол тибеттік емес Далай-лама ретінде танылған жалғыз адам, басқаша айтқанда 6-шы Далай-лама ғана одан басқа моңпа ұлтынан шыққан, бірақ моңпаларды тибеттік тайпаның бір бөлігі немесе олармен тығыз байланысты халық деп қарастыруға болады.

Өмірбаян

Нечунг, Тибеттің мемлекеттік оракулы, және Ламо Цангпа, тағы бір оракул, келесі реинкарнация Монғолияда туатынын болжаған. Осы шақта Үшінші Далай-ламаның бас қызметшісі Цултрим Гьяцо Тибет билігіне реинкарнацияның дүниеге келгені және оның тууымен байланысты болған керемет оқиғалар туралы хабарлама жіберді. Йонтен Гьяцо 1599 жылы он жасында әкесі, тибеттік монахтар мен шенеуніктер және мың монғол атты әскерімен бірге Тибетке сапарлады. Олар жол бойындағы ірі монастырьларда тоқтағаннан кейін 1603 жылы жетті. Лхасаға келгенде ол Төртінші Далай-лама ретінде таққа отырғызылды және Цонкапаның негізгі ұстазы, Гаден монастырының бұрынғы аббаты Санген Ринчен оны діни жолға бастады. Ол Дрепунг монастырында оқуын бастады, онда Төртінші Панчен-лама Лобсанг Чоки Гьялценнің шәкірті болды, ал 1614 жылы одан толық монахтыққа ие болды. Йонтен Гьяцо Дрепунг және кейін Сера монастырьларының аббаты болды. Көптеген тибеттіктер оны танымады және Кагюпа орденінің қолдауымен одан билікті қайтарып алуға бірнеше әрекеттер жасалды. 1605 жылы Кагю орденін қолдаған ханзадалардың бірі Лхасаға шабуыл жасап, монғол атты әскерін шығарды. Жиырма бір жасында жауынгерлер Дрепунг монастырына шабуыл жасады және Йонтен Гьяцо қашуға мәжбүр болды. 1616 жылы ол Сангиб ысық суларының үстіндегі үңгірлерде уақыт өткізді, ол 8 ғасырда бұл жерді киелі еткен Падмасамбхаваның жартаста қалдырған іздерімен мәшһүр болды. 27 жасында оның бас қызметшісі Сонам Раптен (Сонам Чоефел) болды, ол кейін Бесінші Далай-ламаны "Чонг Гья баласы" деп анықтады және Бесінші Далай-ламаның регенті, Деси болды.