Кіріспе
Германиядағы еңбек мигранты; (жеке және көпше түрде) – шетелдік немесе еңбек мигранттары, әсіресе 1955-1973 жылдар аралығында Батыс Германияға ресми «қонақ жұмысшылар» бағдарламасы (Gastarbeiterprogramm) аясында жұмыс іздеу үшін келгендер. Осының салдарынан, «қонақ жұмысшылар» көбінесе уақытша мигранттар саналады, себебі олардың иммиграциялық елдегі тұрақты тұруы әлі анықталған жоқ. Басқа елдерде де ұқсас бағдарламалар болды: Нидерланды мен Бельгияда – gastarbeider бағдарламасы; Швецияда, Данияда, Норвегияда және Финляндияда – arbetskraftsinvandring (жұмыс күшінің иммиграциясы); ал Шығыс Германияда мұндай жұмысшылар Vertragsarbeiter деп аталды. Нацистік кезеңде қолданылған термин – [[Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германиядағы мәжбүрлі еңбек (неміс тілінде ‘шетелдік жұмысшы’)]. Бірақ, соңғы термин теріс коннотацияға ие болды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қолданыстан шығарылды. Бұл термин Ресейде кеңінен қолданылады (Lang ru, гастарбайтер) – бұрынғы КСРО және үшінші әлем елдерінен келген шетелдік жұмысшыларға қатысты.
; ; both singular and plural) are foreign or migrant workers, particularly those who had moved to West Germany between 1955 and 1973, seeking work as part of a formal guest worker program (Gastarbeiterprogramm). As a result, guestworkers are generally considered temporary migrants because their residency in the country of immigration is not yet determined to be permanent. Other countries had similar programs: in the Netherlands and Belgium it was called the gastarbeider program; in Sweden, Denmark, Norway and Finland it was called arbetskraftsinvandring (workforce immigration); and in East Germany such workers were called Vertragsarbeiter. The term that was used during the Nazi era was [[Forced labour in Germany during World War II (German for 'foreign worker'). However, the latter term had negative connotations, and was no longer used after World War II. The term is widely used in Russia (Lang ru, gastarbayter) to refer to foreign workers from post USSR or third world countries.
Тарихи негіздер
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін континенттік Солтүстік Еуропада жұмыс күшінің қатты жетіспеушілігі болды, ал Түркияны қоса алғанда Оңтүстік Еуропа елдерінде жоғары жұмыссыздық деңгейі байқалды. Италия (22 қараша 1955), Испания (29 наурыз 1960), Грекия (30 наурыз 1960), Түркия (30 қазан 1961), Марокко (21 маусым 1963), Оңтүстік Корея (16 желтоқсан 1963), Португалия (17 наурыз 1964), Тунис (18 қазан 1965) және Югославия (12 қазан 1968) елдерімен келісімдер жасалды. Бұл келісімдер аз біліктілікті талап ететін өнеркәсіптік сектордағы жұмыс орындарына «қонақ жұмысшыларды» жұмысқа алуға мүмкіндік берді. Мұндай шаралардың бірнеше себебі болды. Біріншіден, 1950 жылдары Германияда «экономикалық керемет» (Wirtschaftswunder) деп аталатын қарқынды экономикалық өсім болды, сондықтан жұмысшылар қажет болды. 1961 жылдың тамызында Берлин қабырғасының салынуынан кейін жұмыс күшінің тапшылығы одан әрі ушықты, себебі Шығыс Германиядан жұмысшылардың көптеп келуі күрт азайды. Екіншіден, Батыс Германия бұл бағдарламаларды дамуға көмек ретінде қарастырды. Олардың өз елдеріне оралғаннан кейін өз елдерін дамытуға көмектесетін пайдалы дағдыларды үйренеді деп күтілді. Батыс Германия мен Италия ЕҚЖҚ-ның (кейін ЕЭК) құрылтайшы мүшелері болғандықтан, итальяндық жұмысшыларды жұмысқа алу тез арада азайды, себебі 1957 жылы қол қойылған Рим шартында жұмысшылардың еркін қозғалысы қарастырылған, ол 1960 жылдары біртіндеп күшіне енді. Осылайша, 1962 жылға қарай итальяндықтарға Батыс Германияға кіру үшін виза қажет болмады (жеке куәлік жеткілікті болды), ал жұмысқа алу туралы келісім және итальяндық жұмысшыларды жұмысқа алу жөніндегі неміс комиссиясының маңыздылығы төмендеді. Сонымен қатар, 1964 жылы үй шаруасындағы жұмысшылардың басымдығы жойылып, 1968 жылдан бастап ЕЭК мүше мемлекеттерінің азаматтары үшін жұмыс рұқсаты талап етілмеді. 1961 жылы Батыс Германияға келген 165 793 итальяндық жұмыс іздеушінің 107 030-ы (64,6%) комиссия арқылы жұмысқа алынды, ал 1966 жылдан бастап комиссия арқылы жылына 8%-дан артық емес, ал 1972 жылы 154 184 (1,4%) -ның 2092-і ғана жұмысқа алынды. Алғашқы қонақ жұмысшылар Еуропа елдерінен жұмысқа алынды. Алайда Түркия Батыс Германияны өз азаматтарын қонақ жұмысшылар ретінде қабылдауға қысым жасады. 1961 жылдан кейін түрік азаматтары (көбінесе ауылдық аймақтардан) Батыс Германиядағы қонақ жұмысшылардың ең үлкен тобына айналды. Ол кезде Батыс Германия мен Түркия үкіметтері Германияда жұмыс істеудің тек «уақытша» болатынын күткен. Көшіп келген ерлер мен әйелдерге Германияда бір немесе екі жыл жұмыс істеуге рұқсат етілді, содан кейін олар басқа көшіп келушілерге орын беру үшін өз елдеріне оралуға тиіс болды. Кейбір мигранттар қайту үшін жинаған ақшаларын жинап, кері қайтып келді. 1964 жылы түрік қонақ жұмысшыларының ұзақ уақыт қалуы үшін жұмысқа алу туралы келісім өзгертілді. Түрік, Тунистік және Марокколықтарға арнайы ережелер қолданылды: тек некеде тұрмаған адамдар жұмысқа алынады; отбасыларды қайта біріктіруге рұқсат етілмейді; денсаулық тексеруінен және жұмысқа жарамдылық сынағынан өту керек; оларға екі жылдан кейін ұзартуға рұқсат етілмейді, содан кейін өз елдеріне оралуға тиіс болды. 2015 жылға дейін Германияны саяси көшбасшылардың көпшілігі де, халықтың көпшілігі де иммиграция елі ретінде қабылдамады. Елдің саяси басшылары Германияда тұратын кейбір елдердің азаматтарының көбі жұмыссыз екенін түсінгенде, кейбір есептеулер жасалды және осы есептеулерге сәйкес, жұмыссыз шетелдіктерге елден кету үшін ақы төлеу ұзақ мерзімді перспективада жұмыссыздық жәрдемақысын төлеуден арзан болды. «Тұрғылықты қайтаруды қолдау» заңы қабылданды. Түркия, Марокко және Тунис сияқты бірқатар елдердің жұмыссыз адамдарына үкімет «репатриация гранты» немесе «репатриация көмегі» деп аталатын төлемдерді төлей бастады. Үйге оралған адамға 10 500 неміс маркасы, сондай-ақ жұбайы үшін 1500 неміс маркасы, сондай-ақ егер олар туған елдеріне оралған жағдайда әр бала үшін 1500 неміс маркасы беріледі. Түркияда 1960 және 1971 жылдар аралығында 2 төңкеріс болды, ал Батыс Германиямен келісімге 1960 жылғы түрік төңкеріс комитетінің басшысы Джемаль Гюрсель қол қойды. Кемалистік ТЖД-ның айналасында құрылған әскери коалициялық үкіметтердің құлдырауынан 6 жыл өткен соң, 1971 жылы әскерилер тағы бір төңкеріспен араласты. Салқын соғыс дәуірі басталған жылдары Балқан мен Таяу Шығыстағы басқа төңкерістермен бірге бұл екі төңкеріс пен 1980 жылғы түрік төңкерісі кейде ЦРУ-ның 1956 жылы құрылған және 1990 жылы таратылған Гладио операциясының бөлігі ретінде қарастырылды. Түркия осы оқиғалар мен экономикалық құлдырау кезеңінде Батыс Германия мен Түркия арасындағы келісім 1973 жылы аяқталды, бірақ Түркияда жақсы жұмыс орындарының аздығына байланысты көптеген жұмысшылар оралмады. Түрік қонақ жұмысшыларының жартысы үйге оралды, ал қалғандары әйелдері мен отбасы мүшелерін әкеліп, этникалық аймақтарда қоныстанды. 1981 жылы отбасының Батыс Германияға көшіп баруына қатысты заңдық шектеулер күшіне енді. Бұрынғы канцлер Гельмут Шмидт және оның бас кеңесшісі Ханс Юрген Вишневски сияқты бірнеше СДГ саясаткерлері, сондай-ақ Гессеннің премьер-министрі Хольгер Бөрнер түріктердің көшіп келуін шектеуді қолдады. 2010 жылға қарай Германияда шамамен 4 миллион түрік тегіндес адам тұрды. Германияда туған буын неміс мектептеріне қатысты, бірақ кейбіреулері неміс немесе түрік тілін нашар білді, сондықтан олар төмен білікті жұмыстарда жұмыс істеді немесе жұмыссыз болды. Көбісі мұсылман және кейбіреулері қазіргі уақытта Германия азаматы болуға құлықсыз. Германия ұлттық немесе азаматтық құқықта jus sanguinis принципін қолданды, ол азаматтыққа құқықтың негізін адамның неміс тегінде болуымен анықтады, туған жерімен емес. Сәйкесінше, Германияда қонақ жұмысшының балалары автоматты түрде азаматтыққа ие болмады, бірақ оларға «тұруға құқық» берілді және кейінірек Германия азаматы болуға өтініш бере алады, бұл кем дегенде 15 жыл Германияда тұрған және бірқатар басқа шарттарды орындаған адамдарға берілді (олар өз күшімен жұмыс істеуі керек, қылмыстық жазбалары болмауы керек және басқа шарттар). Бүгінде Германияда туған шетелдіктердің балалары егер ата-анасы кем дегенде сегіз жыл заңды иммигрант ретінде Германияда тұрса, автоматты түрде Германия азаматы болады. Әдетте, олар сондай-ақ ата-анасының туған елдерінің азаматтығын сақтай алады. 18 және 23 жас аралығындағы адамдар неміс азаматтығын немесе ата-анасының азаматтығын сақтауды таңдауы керек. Германия штаттарының үкіметтері иммигранттарды Германия азаматы болуға көндіру үшін науқандар жүргізуде. Германия азаматтығын иеленгендерге бірқатар артықшылықтар бар. Мысалы, тек Германия азаматтары ғана белгілі бір сайлауларда дауыс бере алады. Сонымен қатар, кейбір жұмыстарды тек Германия азаматтары ғана атқара алады. Әдетте, бұл үкіметке терең адалдықты талап ететін жұмыстар. Тек Германия азаматтары ғана мектеп мұғалімі, полиция қызметкері немесе әскерге қатыса алады. Алайда, көптеген жұмыстар үшін Германия азаматтығы талап етілмейді. Германия азаматтығын иеленбеген, тек «тұруға құқығы» бар адамдар да көптеген әлеуметтік жеңілдіктерді ала алады. Олар мектепке қатыса алады, медициналық сақтандыру ала алады, балаларға жәрдемақы ала алады, әлеуметтік көмек және тұрғын үй көмегі ала алады. Көп жағдайда қонақ жұмысшылар, әсіресе христиан дініндегі басқа еуропалық елдерден келгендер, неміс қоғамына жақсы бейімделді, тіпті олар кедей болса да. Мысалы, Дитрих Тренхардт испандық қонақ жұмысшыларға қатысты осы тақырыпты зерттеді. Германияға келген көптеген испандықтар сауатсыз шаруалар болса, олардың балалары академиялық жетістіктерге қол жеткізді.
Шығыс Германия
1949 жылы Германия Шығыс және Батысқа бөлінгеннен кейін Шығыс Германияда жұмыс күшінің тапшылығы туды, себебі Шығыс немiстері одақтас елдер басып алған батыс аймақтарына қашып кетті; 1966 жылы ГДР (Германия Демократиялық Республикасы) Польшамен алғашқы шартты жұмысшылар келісіміне қол қойды. Батыс Германиядағы шартты жұмысшылардан өзгеше, Шығыс Германияға келген шартты жұмысшылар көбінесе Кеңес Одағымен одақтас коммунистік елдерден келді және SED (Шығыс Германияның Біріккен Халық Партиясы) өзінің шартты жұмысшылар бағдарламасын осы елдер арасында халықаралық ынтымақты нығайту үшін пайдаланды. Шығыс Германиядағы шартты жұмысшылар негізінен Шығыс блогынан, Венгриядан, Польшадан, Алжирден, Вьетнамнан, Солтүстік Кореядан, Анголадан, Мозамбиктен және Кубадан келді. Тұру мерзімі әдетте үш жылмен шектелді. Шығыс Германиядағы шартты жұмысшылардың тұру жағдайы Батыс Германиядағы шартты жұмысшылардың тұру жағдайынан әлдеқайда қиын болды; тұрғын үйлер көбінесе бір жынысты жатақханаларда орналастырылды. Сонымен қатар, шартты жұмысшылар мен Шығыс Германия азаматтары арасындағы байланыс өте шектеулі болды; шартты жұмысшылар көбінесе өз жатақханаларында немесе немістерге кіруге тыйым салынған қаланың белгілі бір аймақтарында ұсталды. Бұдан әрі, неміс азаматымен сексуалдық қарым-қатынас депортацияға әкеп соқты. Шарт бойынша жұмыс істейтін әйелдерге жүкті болуға рұқсат етілмеді. Егер жүкті болса, олар аборт жасауға мәжбүр болды. 1989 жылдың қараша айында Берлин қабырғасының құлауынан және 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін, бұрынғы Шығыс Германияда қалған шартты жұмысшылар депортацияға, тұру және жұмыс рұқсаттарының мерзімінен бұрын тоқтатылуына, сондай-ақ жұмыс орнында ашық дискриминацияға ұшырады. Бірігуден кейін Шығыс Германияда қалған 100 000 шартты жұмысшының шамамен 75% -і бұрынғы Шығыс Германия аумақтарында ксенофобияның күшеюіне байланысты кетіп қалды. Вьетнамдықтар заңды иммигранттар деп есептелмеді және «сұр аймақта» өмір сүрді. Көптегендері жол бойында тауар сатуды бастады. Берлин қабырғасы құлағаннан кейін он жыл өткен соң, көптеген вьетнамдықтарға тұру құқығы берілді және олардың көпшілігі шағын дүкендер аша бастады. Вьетнамдық шартты жұмысшылардың балалары «Вьетнам кереметі» деп аталатын үрдіске себепкер болды. Берлиндегі Лихтенберг және Марцан аудандарында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, вьетнамдық тегі бар адамдар жалпы халықтың 2% - ын құраса, осы аудандардағы университеттерге дайындық мектептеріндегі оқушылардың 17% -ін құрайды. Табиғат ғылымдарына басымдық беретін университетке дайындық мектебінің (гимназия) директорының сөзіне сүйенсек, мектепке түскен жаңа оқушылардың 30% -ы вьетнамдық отбасылардан шыққан. Алайда, Түркиямен (1963) және Югославиямен (1966) жасалған келісімдер табыстырақ болды, нәтижесінде 1969 және 1973 жылдар аралығында осы екі елден Австрияға шамамен 265 000 адам көшіп келді, бірақ 1970-ші жылдардың басындағы экономикалық дағдарыс көші-қонды тоқтатты. 1973 жылы Австриядағы шартты жұмысшылардың 78,5% -ы Югославиядан, ал 11,8% -ы Түркиядан келген.
Танымал мәдениетте
Сербиялық рок-тобы Riblja Čorba-ның Gastarbeiter тақырыбына арналған 2 әні бар: 1996 жылы шыққан Gastarbejterska Pesma және 1999 жылы шыққан Gastarbejterska 2.
Басқа дереккөздер
Behrends, Jan C., Thomas Lindenberger және Patrice Poutrus, редакторлар. Fremd und Fremd Sein in der DDR: Шығыс Германиядағы шетелге жаттығы мен шетелдікке жат сезімнің тарихи себептері. Берлин: Metropole Verlag, 2003 жыл. Чин, Рита, Соғыстан кейінгі Германиядағы қонақ жұмысшылар мәселесі (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2007). Чин, Рита, Хайде Ференбах, Джефф Или және Атина Гроссман. Нацистік нәсілдік мемлекеттен кейін: Германия мен Еуропадағы айырмашылық және демократия. Энн Арбор: Мичиган университетінің баспасы, 2009. Гөктүрк, Дениз, Дэвид Грамлинг және Антон Кейс. Германия транзитте: Ұлт және көші-қон 1955–2005 ж. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 2007. Хоррокс, Дэвид және Ева Колински, редакторлар. Бүгінгі неміс қоғамындағы түрік мәдениеті (Berghahn Books, 1996) онлайн. Кооп, Бретт. Неміс мультикультурализмі: Иммигранттардың интеграциясы және азаматтықтың өзгеруі. Кітап (Praeger, 2002) онлайн. Куртен, Герман, Вернер Бергман және Райнер Эрб, редакторлар. Германияның бірігуінен кейінгі антисемитизм және ксенофобия. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1997. О'Брайен, Питер. "Германияның неміс емес азаматтарға қатысты саясатындағы жалғастық пен өзгерістер", Халықаралық көші-қон шолуы, 22-том, 3-сан (1988 жылғы күз), 109–134 беттер, JSTOR. Yurdakul Gökce. Қонақ жұмысшылардан мұсылмандарға: Германиядағы түрік иммигранттар ұйымдарының трансформациясы (Cambridge Scholars Press, 2009).
Koop, Brett. German Multiculturalism: Immigrant Integration and the Transformation of Citizenship Book (Praeger, 2002) online
Kurthen, Hermann, Werner Bergmann and Rainer Erb, eds. Antisemitism and Xenophobia in Germany after Unification. New York: Oxford University Press, 1997. O'Brien, Peter. "Continuity and Change in Germany's Treatment of Non Germans," International Migration Review Vol. 22, No. 3 (Autumn, 1988), pp. 109–134 in JSTOR
Yurdakul Gökce. From Guest Workers into Muslims: The Transformation of Turkish Immigrant Organisations in Germany (Cambridge Scholars Press; 2009)