Кіріспе

Қайта төлеуі екіталай несие. Кредитсіз несие (NPL) – қарыз алушы толық көлемде қайтара алмайтын немесе төлемі кешіктірілген банк несиесі. Кредитсіз несиелер банк секторы үшін үлкен мәселе туғызады, себебі олардың кірістілігін төмендетеді. Олар банктердің бизнес пен тұтынушыларға несие беруге кедерілтінеді деп жиі айтылады, бұл экономикалық өсімді тежейді, бірақ бұл теория күмәнді. Еуропалық Одақта 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысынан туындаған кредитсіз несиелерді басқару саяси маңызға ие мәселеге айналды, нәтижесінде 2017 жылы Еуропалық Кеңес Еуропалық Комиссияға кредитсіз несиелермен күресу жөніндегі іс-қимыл жоспарын іске асыруды тапсырды. Аталған іс-қимыл жоспары кредитсіз несиелердің екінші нарығын дамытуға және активтерді басқару компанияларын (немесе «жаман банктерді») құруға қолдау көрсетеді. 2020 жылдың желтоқсан айында COVID-19 пандемиясының салдарынан бұл іс-қимыл жоспары қайта қарастырылды.

COVID-19 пандемиясының дағдарысы жағдайындағы өтелмеген кредиттер

2020 жылы нашар несиелердің саны азайғанымен, бұл мәселе COVID-19 пандемиясынан кейінгі банктік сектор үшін маңызды сынға айналуы мүмкін. Еуропалық Орталық Банк (ЕОБ) Еуроаймақтағы нашар несиелердің (NPL) көлемі 1,4 триллион еуроға дейін жете алуы мүмкін екенін ескертті. Алайда, академиялық зерттеулер NPL-дің болашақтағы өсуіне COVID-19 пандемиясынан кейінгі экономикалық жаңару қарқыны, әсіресе жұмыссыздық деңгейі ықпал ететінін көрсетеді. COVID-19 дағдарысы кезінде қарыз төлеуге мораторийді алып тастау және салық төлеуді кейінге жылдыру да NPL-дің өсуіне себеп болуы мүмкін. NPL-дің күтілетін жаңа толқынына дайындық үшін ЕОБ Бақылау кеңесінің төрағасы Андреа Энрия еуропалық «нашар банк» құруды ұсынды және банктерге дивиденд төлеуге тыйым салды, бұл банктерді NPL мәселесін белсенді түрде шешуге бағытталған қадам. ЕОБ сондай-ақ банктер мен инвесторларға NPL-ді екінші нарықта саудалауға мүмкіндік беретін «Amazon стиліндегі» платформаны әзірлеуді жоспарлап отыр. Осы ретте, Еуропалық Комиссия 2020 жылдың желтоқсанындағы әрекет жоспарын қайта қарастырып, NPL үшін екінші нарықты дамытуды жеделдету және ұлттық активтерді басқару компанияларын қолдауға баса назар аударды. Бұл ұсыныс азаматтық қоғам өкілдері тарапынан сынға ұшырады.

Кредиттік активтер бойынша есеп айырысу

Өнімсіз мүліктік несиелер банктік дағдарыстарға алып келеді. Макроэкономикалық факторлар мен өнімсіз несиелер арасындағы байланысты анықтау қажеттілігі, үкіметтер мен қаржы институттары үшін экономиканы бақылау және қаржы жүйесіндегі өнімсіз несиелер санын бақылау және азайту үшін қажетті саясатты немесе шешімдерді қабылдау үшін өте маңызды болды. Кез келген елде өнімсіз несиелердің өсуінен туындаған экономикалық дағдарыс басқа экономикаларға таралатыны мәлім, мысалы, Америка Құрама Штаттарының субстандартты ипотекалық дағдарысында болғандай. Субстандартты ипотекалық дағдарыс кезінде АСЕАН экономикалық қауымдастығы (АЭҚ) өнімсіз несиелердің құбылмалы кезеңдерінен өтті және өнімсіз несиелер мәселесі АСЕАН мүше елдері үшін маңызды мәселе болып қалуда. Өнімсіз несиелерге қатысты алғашқы зерттеулер несие беруші банктердің несиелерді мақұлдау, бақылау және мониторингтегі ішкі процедураларымен және ерекшеліктерімен басым болды, олардың белсенділігін сақтап, құнсыздануын қамтамасыз ету мақсатында. Соңғы жылдарығы зерттеулер көрсеткендей, Малайзия және АҚШ сияқты елдерде мүліктік несиелер өнімсіз несиелердің ең жоғары үлесін құрады. Бұл макроэкономикалық жағдайлардың өнімсіз мүліктік несиелерге қалай әсер ететінін зерттеуге қайта бағытталды.