Польшаның экс-премьер-министрі Александр Прыстордың өмірі мен қызметі

Кіріспе

Польша премьер-министрі Александр Бляжей Пристор (2 қаңтар 1874 – 1941) – поляк саясаткері, қоғамдық қайраткер, әскери қызметші және масон, 1931-1933 жылдары Польшаның 23-ші премьер-министрі қызметін атқарған. Ол Польша социалистік партиясының Жауынгерлік ұйымының мүшесі болды және 1908 жылы Безданы шабуылына қатысты. 1912-1917 жылдары Ресей түрмелерінде тұтқындалып, 1917 жылы босатылды. 1917 жылдың наурыз айында Польша әскери ұйымына қосылды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Еңбек және әлеуметтік қамтамасыздандыру министрлігінің хатшысы болды. 1919-1920 жылдардағы Польша-Кеңес соғысында ерікті болып соғысты. Бірнеше министрлікте (Еңбек, Өнеркәсіп және Сауда) жұмыс істеді. 1931-1933 жылдары Польшаның премьер-министрі болды. Содан кейін 1935-1938 жылдары Польша Сенатының маршалы болды. 1939 жылы Польшаға Кеңес Одағының шабуыл жасауынан кейін бейтарап Литваға қашып кетті. Литва КСРО-ға қосылғаннан кейін 1940 жылдың маусымында НКВД-мен тұтқындалды; 1941 жылы қайтыс болды (нақты күні белгісіз), Мәскеудегі Бутырка түрмесінің түрме ауруханасында көз жұмды.

Ерте өмір

Александр Пристор қазіргі Литваның астанасы Вильнюсте, Ресей империясы кезінде Вильня деп аталатын жерде теміржолшы Феликс Пристор мен Марияның (құрмет аты – Олейник) отбасында дүниеге келген. 1894 жылы Вильнядағы екінші гимназияны бітіріп, Императорлық Мәскеу университетінде математика мен физиканы оқыды. Отбасының қаржылық қолдауы болмағандықтан, Пристор кедейлікте өмір сүрді. 1900 жылы бітірген соң Тарту университетінде медицинаны оқуға түсті. 1902 жылғы жазда Вильнюске оралып, банкте жұмыс істеді. 1903 жылдың қарашасы мен 1904 жылдың қыркүйегі аралығында Пристор Ресей империясының 16-шы сапер батальонында қызмет етті. XX ғасырдың басында Польша социалистік партиясына қосылып, Юзеф Пилсудскийдің жақын серігі болды. 1903 жылдың қыркүйегінде Вильнюсті тастап, Пилсудский және басқа белсенділермен бірге әскери оқудан өту үшін Швейцарияға кетті. 1904 жылы Пристор, Юзеф Квиатек, Валерий Славек және Болеслав Едржеевский бірге этностық поляктарды Ресей армиясына күштеп шақыруға қарсы қоғамдық наразылық акциясын ұйымдастырды. Сонымен қатар, ол Ресей патшасы Александр III ескерткішіне зиян келтірген бомбалар жасады. 1905 жылдың басында Пристор Польша социалистік партиясының Жауынгерлік ұйымының жетекшілерінің бірі болды. "Катаджама" псевдонимімен Варшавада белсенділердің топтарын ұйымдастырды, сол жылдың наурыз айында Ресей полиция офицері Карл Нолкенді өлтірді. Кейіннен ол Жауынгерлік ұйымының бірқатар рейдтеріне қатысты, оның ішінде банк тонауларына, әскерилер мен полиция қызметкерлеріне жасалған террористик шабуылдарға және саботаж актілеріне. Партияның бөлінуінен кейін Польша социалистік партиясының – Революциялық фракциясына қосылды және 1906 жылы Польша конгресінен сол кезде Австрияның Галиция аймағында орналасқан Краковқа көшті. 1906 жылдың 18 маусымында Пристор Жауынгерлік ұйымының мүшесі Янина Бакунға үйленді. 1908 жылдың 26 қыркүйегінде Пристор Безданы шабуылына қатысқандардың бірі болды. Сонымен қатар, ол белсенді күрес одағының қызметіне белсене қатысты. 1912 жылдың 28 наурызында Варшавада Присторды Охрана тұтқындады. Екі жыл Варшава цитаделінде түрмеде отырғаннан кейін, 1914 жылы 7 жылға жер аударылып, Орел түрмесіне жіберілді. 1917 жылдың 17 наурызында ақпан революциясынан кейін босатылып, Польша социалистік партиясында жұмысын жалғастырды. Императорлық неміс армиясы Минскіні басып алғаннан кейін (1918 жылдың мамыры) Пристор Польша әскери ұйымына қосылу үшін Варшаваға келді. Басқа белсенділермен бірге генерал Ханс Хартвиг фон Безелерді өлтіруді жоспарлады, бірақ шабуыл тоқтатылды. 1918 жылдың 10 қарашасында Пристор Варшаваның Головна теміржол вокзалында Юзеф Пилсудскийді қарсы алған шенеуніктердің қатарында болды. Пристор Пилсудскийдің 1918 жылдың 7 ақпанында туған алғашқы қызы Ванданың куәсі болды.

Aleksander Prystor was born in Vilnius, now the capital of Lithuania and then called Vilna under the Russian Empire, to a railroad worker Feliks Prystor and Maria (née Olejnik). In 1894 he graduated from the Second High School in Vilna and began studying mathematics and physics at Imperial Moscow University. Lacking financial support from his family, Prystor lived in poverty. After graduation in 1900, he decided to study medicine at the University of Tartu. In the summer of 1902, he returned to Vilna, taking a job in a bank. Between November 1903 and September 1904, Prystor served in the 16th Sapper Battalion of the Imperial Russian Army. Sometime in the early 20th century, Prystor joined Polish Socialist Party, and became a close associate of Józef Piłsudski. In September 1903, he left Vilna, and went to Switzerland, to undergo military training, together with Pilsudski and other activists. In 1904 Prystor, together with Jozef Kwiatek, Walery Sławek and Boleslaw Jedrzejowski, organized public protests against the forcible draft of ethnic Poles into the Russian Army to fight in the Russo Japanese War. Also, he constructed bombs which damaged the monument of Tsar Alexander III of Russia. In early 1905, Prystor became one of the leaders of the Combat Organization of the Polish Socialist Party. Using the pseudonym Katajama, he organized groups of activists in Warsaw, and in March of that year, he carried out the assassination of Russian Police Officer Karl Nolken. Later on, he participated in a number of raids of the Combat Organization, including bank robberies, terrorist attacks on soldiers and police officers and acts of sabotage. After the split in the party, he joined Polish Socialist Party – Revolutionary Faction, and in 1906 left Congress Poland for Kraków, located at that time in Austrian Galicia. On June 18, 1906, Prystor married Janina Bakun, a fellow member of the Combat Organization. On September 26, 1908, Prystor was one of the participants of the legendary Bezdany raid. At the same time, he was actively involved in the activities of the Union of Active Struggle. On March 28, 1912, in Warsaw, Prystor was arrested by the Okhrana. After two years of imprisonment in Warsaw Citadel, he was in 1914 sentenced to 7 years of exile, and sent to prison in Oryol. Released after the February Revolution (March 17, 1917), he continued working for the Polish Socialist Party. After the capture of Minsk by the Imperial German Army (May 1918), Prystor came to Warsaw, to join Polish Military Organisation. Together with other activists, he prepared the assassination of General Hans Hartwig von Beseler, but the attack was cancelled. On November 10, 1918, Prystor was among the officials who welcomed Józef Piłsudski at Warszawa Główna railway station. Prystor was the godfather of Pilsudski's first daughter, Wanda, born on 7 February 1918.

Екінші Польша Республикасы

1918-1919 жылдары Пристор Еңбек және әлеуметтік саясат министрлігінде жұмыс істеді. 1919 жылдың сәуір айында генерал Люкян Зелиговскийдің көмекшісі болып тағайындалды және Вильна шабуылына қатысты. 1920 жылдың маусымында ол поляк-совет соғысына ерікті болып қатысты. Шілде айында Адам Коц (Көңілдес армияны қараңыз) басқаратын 201-ші жаяу әскер полкінің бөлім командирі болып тағайындалды. Пристор шайқаста ерекше көзге түсті және Батырлық кресімен марапатталды. Варшава шайқасы алдында (1920) ол Жозеф Пилсудскийдің шақыруымен майданнан шақырылып, Польша маршалының жеке көмекшісі болды. Пристор 1925 жылға дейін Польша армиясында қызмет етті. Майор шеніне көтерілгеннен кейін, ол Вильнодағы Әскерге шақыру кеңсесінің (Wojskowa Komenda Uzupelnien) жергілікті бөлімін басқаруға ауыстырылды және отбасымен бірге Вильно қаласына жақын Борки ауылындағы жылжымайтын мүлікке қоныстанды (1925 жылдың мамыр айы). Пилсудскийдің жақын серігі болғанымен, 1926 жылғы мамыр төңкерісіне Варшаваға бармады, Эдвард Смиглы-Рыдзбен бірге Вильнода қалды. Төңкерістен кейін Пилсудский Присторды әскери істер министрінің кеңсесіне ауыстырды, ал келесі үш жыл бойы ол Пилсудскийге еріп, барлық кездесулерге және әскери кеңестерге қатысты, тіпті құпия деп белгіленген кеңестерге де. 1927 жылдың 30 сәуір күні подполковник шеніне көтеріліп, Қарулы Күштердің Бас инспекторының бас кеңсесінде жұмыс істей бастады, онда ол Санация режиміне қарсы болған офицерлерді қызметтен шеттетуге жауапты болды. Пристор Польшадағы Пилсудскийге кез келген уақытта тікелей қатынаса алатын сирек адамдардың бірі болды. Ол Белведерде маршалмен бірге тұрды. 1929 жылы ол әскери істер министрлігінің жеке кеңсесінің қысқа мерзімді басқарушысы болды. 1929 жылдың 26 сәуір күні Казимеж Бартель үкіметінде Еңбек және әлеуметтік қызметтер министрі болып тағайындалды. Польша Ұлы депрессияның әсеріне ұшыраған өте қиын жағдайларда жұмыс істеп, Пристор жұмыссыздық жәрдемақысын арттыруға және қоғамдық жұмыстар бағдарламасын кеңейтуге қол жеткізді. Сонымен қатар, ол оппозициялық Польша социалистік партиясының бақылауында болған мемлекеттік медициналық сақтандыру бағдарламасының құрылымдарын таратып жіберді. Пристор жергілікті медициналық сақтандыру кеңселеріне мемлекеттік комиссарларды тағайындады. Казимеж Свитальский үкіметінің құлауынан кейін Пристор Казимеж Бартельдің бесінші үкіметінде қайтадан Еңбек және әлеуметтік қызметтер министрі болды. Ол Валери Славек және Юзеф Пилсудский үкіметтерінде де осы лауазымда қалды. 1931 жылы ол үкіметті қолдаған Үкіметпен ынтымақтастық үшін партиялық емес блоктан (BBWR) Сеймге сайланды және 1935 жылға дейін Польша Парламентінің мүшесі болды. 1930 жылдың желтоқсанында Пристор Сауда және өнеркәсіп министрі болып тағайындалды, ал 1931 жылдың 27 мамырында Польшаның премьер-министрі болды. Ол реформалардан қашқан нашар премьер-министр ретінде танылды. Оның саясаты инвестициялардың төмендеуіне және рецессияның күшеюіне әкелді. Пристор 1933 жылдың мамырына дейін лауазымында болды, одан кейін Жозеф Пилсудский оның жұмыстан босатылуын талап етті. Бұған Пристордың әйелі Янина мен Пилсудскийдің әйелі Александра Пилсудская арасындағы жеке даудың себеп болғаны мүмкін. 1934 жылы Пристор Литваға жеке сапар жасады, онда ол Литваның жетекші саясаткерлерімен, соның ішінде президент Антанас Сметонамен келіссөздер жүргізді. Келіссөздер сәтті аяқталмады. 1935 жылдың мамырында Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, ол Валери Славек тобымен байланысты болды. Пристор 1935 жылғы Польша парламенттік сайлауына қатысты, одан кейін сенатор болды. 1935 жылдың 4 қазанында ол Польша Сенатының спикері болып тағайындалды және 1938 жылдың 27 қарашасына дейін осы лауазымда болды, ол кезде президент Игнатий Мощицкий Польша Парламентін таратып жіберді. 1938 жылғы парламенттік сайлаудан кейін ол қайтадан Сенатқа сайланды. 1939 жылдың 9 наурызында ол үкімет пен Ұлттық бірлік лагерінің саясатын қатаң сынаған сөз сөйледі. Оның сөзіне қарағанда, демократиялық емес дауыс беру арқылы сайланған парламенттың 1940 жылы жаңа президентті сайлауға моральдық құқығы жоқ.

From 1918 to 1919, Prystor worked in the Ministry of Labour and Social Policy. In April 1919, he was the aide of General Lucjan Zeligowski and participated in the Vilna offensive. In June 1920, he volunteered for the army, to fight in the Polish–Soviet War. In July he was named company leader in the 201st Infantry Regiment of the Volunteer Division, commanded by Adam Koc (see Volunteer Army (Poland)). Prystor distinguished himself during the fighting, and was awarded the Cross of Valour. Before the Battle of Warsaw (1920), he was recalled from the frontline by Józef Piłsudski and became the personal assistant of the Polish Marshal. Prystor remained in the Polish Army until 1925. Promoted to major, he was transferred to head the local office of Wojskowa Komenda Uzupelnien (Army Recruiting Office) in Wilno, and together with his family, settled in the real estate at the village of Borki near Wilno (May 1925). Even though he remained a close associate of Pilsudski, he did not come to Warsaw for the 1926 May Coup, remaining in Wilno, together with Edward Śmigły Rydz. After the coup, Prystor was moved by Pilsudski to the office of the Minister of Military Affairs, and for the next three years, he followed Pilsudski, attending all meetings and military councils, including those marked as top secret. On April 30, 1927, he was promoted to lieutenant colonel (Podpolkovnik), and began working at the Main Office of the General Inspector of the Armed Forces, where he was responsible for the removal of those officers who opposed the Sanacja regime. Prystor was one of the few men in Poland with direct access to Pilsudski, at any time of the day and night. He lived in the Belweder, together with the Marshal. In 1929, he was briefly manager of the Personal Officer of the Ministry of Military Affairs. On April 26, 1929, he was named the Minister of Labour and Social Services in the government of Kazimierz Bartel. Working under very difficult conditions, as Poland was affected by the Great Depression, Prystor managed to increase unemployment benefits and increase the program of Public works. Furthermore, he dissolved the structures of the government health insurance program, which were in the hands of oppositional Polish Socialist Party. Among others, Prystor introduced government commissars into local offices of health insurance. After the collapse of the government of Kazimierz Świtalski, Prystor once again became the Minister of Labour and Social Services, in the fifth government of Kazimierz Bartel. He remained in this post in the governments of Walery Sławek and Józef Piłsudski. In 1931, he was elected to the Sejm, as a member of the pro government Nonpartisan Bloc for Cooperation with the Government (BBWR), remaining in the Polish Parliament until 1935. In December 1930, Prystor was appointed the Minister of Trade and Industry, and on May 27, 1931, he became the Prime Minister of Poland. He was regarded as a poor premier, avoiding any reforms. His policies resulted in decrease of investment and deepened recession. Prystor remained in his post until May 1933, when Józef Piłsudski demanded his dismissal. The reason for this most likely was a personal conflict between Prystor's wife Janina, and Pilsudski's wife Aleksandra Pilsudska. In 1934, Prystor went on a private trip to Lithuania, during which he talked with main Lithuanian politicians, including President Antanas Smetona. The talks were unsuccessful. After the death of Pilsudski in May 1935, he was associated with the group of Walery Sławek. Prystor took part in the works on the 1935 Polish legislative election, after which he became a senator. On October 4, 1935, he was appointed the speaker of the Polish Senate and remained in this post until November 27, 1938, when President Ignacy Mościcki dissolved Polish parliament. Following the 1938 parliamentary election, he again was elected to the Senate. On March 9, 1939, he gave a speech, harshly criticizing the policies of the government and the Camp of National Unity. Among others, he claimed that a parliament, elected in undemocratic vote, has no moral right to elect a new president in 1940.

Польшаға шабуыл және өлім

1939 жылы 18 қыркүйекте Пристор бейтарап Литваға қашып, поляк босқындарына көмектесті. Балтық елдерінің Кеңес Одағына қосылуынан кейін (1940 жылғы Кеңес Одағының Балтық елдерін аннексиялауы), ол НКВД-мен тұтқындалды (1940 жылдың маусымы). 66 жасқа жеткеніне қарамастан, Присторды танымал Любянка ғимаратына әкелді. 1940 жылдың шілдесінде ол өлім жазасына кесілді, ал 1941 жылдың шілдесінде жазасы 10 жыл түрмеге ауыстырылды. Содан кейін ол дизентериямен ауырып, Бутырка түрмесіндегі ауруханада қайтыс болды. Оның қайтыс болған күні дәл белгісіз. Бұрынғы Польша премьер-министрі Леон Козловскийдің сөзіне қарағанда, Пристор 1941 жылдың тамызында қайтыс болған, ал польшалық тарихшы Владysław Побог Малиновский өлім 1941 жылдың қазан айында болғанын мәлімдейді. Оның символдық қабірі Варшавадағы Повазки зиратында орналасқан.