Кіріспе
Шығыс христиан шіркеуі
The Church of the East (also known as the Nestorian Church) historically had a presence in China during two periods: first from the 7th through the 10th century in the Tang dynasty, when it was known as Jingjiao (t=景教), and later during the Yuan dynasty in the 13th and 14th centuries, when it was described alongside other foreign religions like Catholicism and possibly Manichaeism as Yelikewen jiao (t=也里可溫教). After centuries of hiatus, the first Assyrian Church of the East Divine Liturgy was celebrated in China in 2010. China became a metropolitan province of the Church of the East, under the name Beth Sinaye, in the first quarter of the 8th century. According to the 14th century writer ʿAbdishoʿ of Nisibis, the province was established by the patriarch Sliba zkha (714–28). Arguing from its position in the list of exterior provinces, which implied an 8th century foundation, and on grounds of general historical probability, ʿAbdishoʿ refuted alternative claims that the province of Beth Sinaye had been founded either by the 5th century patriarch Ahha (410–14) or the 6th century patriarch Shila (503–23). Church of the East worshippers in the time of Xuanzong accepted the Confucian religious beliefs of the emperor, and likely other traditional Chinese religions. In 781 the Christian community in Chang'an erected a tablet known as the Xi'an Stele on the grounds of a local monastery. The stele contains a long inscription in Chinese with Syriac glosses, composed by the cleric Adam, probably the metropolitan of Beth Sinaye. The inscription describes the eventful progress of the Church of the East mission in China since Alopen's arrival. The inscription also mentions the archdeacons Gigoi of Khumdan [Chang'an] and Gabriel of Sarag [Lo yang]; Yazdbuzid, 'priest and country bishop of Khumdan'; Sargis, 'priest and country bishop'; and the bishop Yohannan. These references confirm that the Church of the East in China had a well developed hierarchy at the end of the 8th century, with bishops in both northern capitals, and there were probably other dioceses besides Chang'an and Lo yang. Nestorian Christians like the Bactrian Priest Yisi of Balkh helped the Tang dynasty general Guo Ziyi militarily crush the An Lushan rebellion, with Yisi personally acting as a military commander. Yisi and the Church of the East were rewarded by the Tang dynasty with titles and positions as described in the Xi'an Stele. It is unlikely that there were many Christian communities in central China, and the only inland Chinese city south of the Yellow River where a Christian presence can be confirmed in the Tang dynasty is Chengdu. And two monasteries have been located in Chengdu and Omei Shan, both in Sichuan. Shortly afterwards Thomas of Marga mentions the monk David of Beth ʿAbe, who was metropolitan of Beth Sinaye during the reign of Timothy I (780–823). Timothy I is said also to have consecrated a metropolitan for Tibet (Beth Tuptaye), a province not again mentioned. Epitaphs were found dating from the Tang dynasty of a Christian couple in Luoyang of a Church of the East Christian Sogdian woman, who Lady An (安氏) who died in 821 and her Church of the East Han Chinese husband, Hua Xian (花献) who died in 827. These Han Chinese Christian men may have married Sogdian Christian women because of a lack of Han Chinese women belonging to the Christian religion, limiting their choice of spouses among the same ethnicity. Another epitaph in Luoyang of a Nestorian Christian Sogdian woman also surnamed An was discovered and she was put in her tomb by her military officer son on 22 January, 815. This Sogdian woman's husband was surnamed He (和) and he was a Han Chinese man and the family was indicated to be multiethnic on the epitaph pillar. In Luoyang, the mixed race sons of Nestorian Christian Sogdian women and Han Chinese men had many career paths available to them. Neither their mixed ethnicity nor their faith were barriers and they were able to become civil officials or military officers and openly profess their Christian religion and support Christian monasteries.
Шығыс шіркеуі (несториан шіркеуі деп те аталады) тарихи тұрғыдан Қытайда екі кезеңде кездескен: біріншісі – 7-шы ғасырдан 10-шы ғасырға дейін Тан әулеті тұсында, ол Цзинцзяо (t=景教) деп белгілі болды, ал екіншісі – 13-шы және 14-шы ғасырларда Юань әулеті кезінде, онда ол католик және мүмкін манихейлік сияқты басқа шетелдік діндермен бірге Еликеуэнь джао (t=也里可溫教) деп сипатталды. Ғасырлар бойы үзілістен кейін, 2010 жылы Қытайда алғашқы Ассириялық Шығыс шіркеуінің қасиетті литургиясы өткізілді. Қытай 8-шы ғасырдың бірінші тоқсанында Бет-Синай деген атпен Шығыс шіркеуінің метрополиялық провинциясына айналды. 14-шы ғасырдың авторы ʿAbdishoʿ of Nisibis-тің айтуынша, провинцияны патриарх Слиба зха (714–728) құрған. Сыртқы провинциялар тізіміндегі орнына сүйене отырып, бұл 8-шы ғасырда негізделгенін көрсетеді және жалпы тарихи ықтималдық негізінде ʿAbdishoʿ провинцияның 5-шы ғасырдың патриархы Ахха (410–414) немесе 6-шы ғасырдың патриархы Шила (503–523) құрған деген альтернативті талаптарды жоққа шығарды. Сюаньцзун тұсында Шығыс шіркеуінің жамағаттары императордың конфуциандық діни сенімдерін және, мүмкін, басқа дәстүрлі қытай діндерін қабылдады. 781 жылы Чанъаньдағы христиан қауымы жергілікті монастырь аумағында Сиань стеласы деп белгілі бір тақташа орнатты. Стеллада қытай тілінде жазылған, сирия тілінде түсіндірмелермен бірге, дін қызметкері Адам жазған ұзын мәтін бар, ол, әдетте, Бет-Синай митрополиті болған. Мәтінде Алопеннің келгенінен бастап Қытайдағы Шығыс шіркеуінің миссиялық қызметінің қалай дамығаны баяндалған. Сондай-ақ, мәтінде Хумданның (Чанъань) архидиакондары Гигой және Сарагтың (Лоянг) Габриэль, Хумданның діни қызметкері және епархиялық епископы Яздбузид, «епархиялық епископ Саргис» және епископ Йоханнан да аталған. Бұл сілтемелер 8-шы ғасырдың соңында Қытайдағы Шығыс шіркеуінің жақсы дамыған иерархиясы болғанын растайды, екі солтүстік астанасында да епископтар болған, және Чанъань мен Лоянгтан басқа епархиялар да болған болуы мүмкін. Бактриялық діни қызметкер Иси Балх сияқты несториандық христиандар Тан әулетінің генералы Гуо Цзыге Ан Лушан көтерілісін әскери түрде басып тастауға көмектесті, Иси жеке әскери қолбасшы ретінде әрекет етті. Иси мен Шығыс шіркеуі Тан әулетімен Сиань стеласында сипатталған атақтармен және лауазымдармен марапатталды. Қытайдың орталық бөлігінде көптеген христиан қауымдары болған деген болжам жасау қиын, ал Сары өзеннің оңтүстігіндегі Тан әулеті тұсында христиандық қатысуы расталған жалғыз ішкі Қытай қаласы – Чэнду. Ал екі монастырь Сычуаньда орналасқан Чэнду мен Омей-Шанда орналасқан. Біраз уақыттан кейін Маргалық Томас Бет-Абелік монах Дәуітті еске алады, ол Тімоте I (780–823) тұсында Бет-Синайдың митрополиті болған. Тімоте I Тибетке (Бет-Түптай) митрополит тағайындаған деген де мәлімдеме бар, бірақ бұл провинция кейін еске алынбаған. Луоянгта 821 жылы қайтыс болған Ан (安氏) ханым және 827 жылы қайтыс болған Шығыс шіркеуінің хан қытайлық күйеуі Хуа Сянь (花献) христиан жұптың эпитафиялары табылды. Бұл хан қытайлық христиан ерлер христиан дініне жататын хан қытайлық әйелдердің жетіспеушілігіне байланысты согдиялық христиан әйелдерге үйленген болуы мүмкін, бұл олардың бір ұлттың ішіндегі жұбайларды таңдауын шектеді. Луоянгта Аң есімді несториандық христиандық согдиан әйелінің тағы бір эпитафиясы табылды және оны 815 жылы 22 қаңтарда әскери офицердің ұлы қабірге қойды. Согдиялық әйелдің күйеуінің тегі Хе (和) және ол хан қытайлық адам болған, ал отбасы эпитафикалық бағанада көп ұлтты екені көрсетілген. Луоянгта несториандық христиандық согдиандық әйелдердің және хан қытайлық ер адамдардың аралас нәсіл ұлдары көптеген мансаптарға қол жеткізе алды. Олардың аралас ұлты да, діні де кедергі болмады, олар азаматтық немесе әскери қызметкер бола алды және христиан дінін ашық түрде мойындап, христиан монастырларын қолдады.
The Church of the East (also known as the Nestorian Church) historically had a presence in China during two periods: first from the 7th through the 10th century in the Tang dynasty, when it was known as Jingjiao (t=景教), and later during the Yuan dynasty in the 13th and 14th centuries, when it was described alongside other foreign religions like Catholicism and possibly Manichaeism as Yelikewen jiao (t=也里可溫教). After centuries of hiatus, the first Assyrian Church of the East Divine Liturgy was celebrated in China in 2010. China became a metropolitan province of the Church of the East, under the name Beth Sinaye, in the first quarter of the 8th century. According to the 14th century writer ʿAbdishoʿ of Nisibis, the province was established by the patriarch Sliba zkha (714–28). Arguing from its position in the list of exterior provinces, which implied an 8th century foundation, and on grounds of general historical probability, ʿAbdishoʿ refuted alternative claims that the province of Beth Sinaye had been founded either by the 5th century patriarch Ahha (410–14) or the 6th century patriarch Shila (503–23). Church of the East worshippers in the time of Xuanzong accepted the Confucian religious beliefs of the emperor, and likely other traditional Chinese religions. In 781 the Christian community in Chang'an erected a tablet known as the Xi'an Stele on the grounds of a local monastery. The stele contains a long inscription in Chinese with Syriac glosses, composed by the cleric Adam, probably the metropolitan of Beth Sinaye. The inscription describes the eventful progress of the Church of the East mission in China since Alopen's arrival. The inscription also mentions the archdeacons Gigoi of Khumdan [Chang'an] and Gabriel of Sarag [Lo yang]; Yazdbuzid, 'priest and country bishop of Khumdan'; Sargis, 'priest and country bishop'; and the bishop Yohannan. These references confirm that the Church of the East in China had a well developed hierarchy at the end of the 8th century, with bishops in both northern capitals, and there were probably other dioceses besides Chang'an and Lo yang. Nestorian Christians like the Bactrian Priest Yisi of Balkh helped the Tang dynasty general Guo Ziyi militarily crush the An Lushan rebellion, with Yisi personally acting as a military commander. Yisi and the Church of the East were rewarded by the Tang dynasty with titles and positions as described in the Xi'an Stele. It is unlikely that there were many Christian communities in central China, and the only inland Chinese city south of the Yellow River where a Christian presence can be confirmed in the Tang dynasty is Chengdu. And two monasteries have been located in Chengdu and Omei Shan, both in Sichuan. Shortly afterwards Thomas of Marga mentions the monk David of Beth ʿAbe, who was metropolitan of Beth Sinaye during the reign of Timothy I (780–823). Timothy I is said also to have consecrated a metropolitan for Tibet (Beth Tuptaye), a province not again mentioned. Epitaphs were found dating from the Tang dynasty of a Christian couple in Luoyang of a Church of the East Christian Sogdian woman, who Lady An (安氏) who died in 821 and her Church of the East Han Chinese husband, Hua Xian (花献) who died in 827. These Han Chinese Christian men may have married Sogdian Christian women because of a lack of Han Chinese women belonging to the Christian religion, limiting their choice of spouses among the same ethnicity. Another epitaph in Luoyang of a Nestorian Christian Sogdian woman also surnamed An was discovered and she was put in her tomb by her military officer son on 22 January, 815. This Sogdian woman's husband was surnamed He (和) and he was a Han Chinese man and the family was indicated to be multiethnic on the epitaph pillar. In Luoyang, the mixed race sons of Nestorian Christian Sogdian women and Han Chinese men had many career paths available to them. Neither their mixed ethnicity nor their faith were barriers and they were able to become civil officials or military officers and openly profess their Christian religion and support Christian monasteries.
Құлдырау
845 жылы император Вузонгтың жарлығымен буддизм және христиан діні сияқты шетелдік діндер мемлекеттен қуылды. Жарлықта христиандар дін қызметін тоқтатып, салық төлеушілерге айналуға міндеттелді. Бұл жарлық христиан қауымына зор зиян келтірді, ал кейіннен діни төзімділік туралы императорлық жарлықтар христиандар үшін тиімсіз болды, олар сол кезде ауыр қысымға ұшырап немесе толығымен жойылды. Қытайдағы Шығыс шіркеуінің құлауы Тан әулетінің құлауымен бірге болды, бұл күйреу кезеңіне (Бес әулет және Он патшалық дәуіріне) әкелді. Шығыс шіркеуінің құлауына басты себеп – шіркеудің Тан императорларының қорғауы мен демеуіне тәуелді болуы еді. Тан әулеті құлағаннан кейін, мұндай қолдаусыз шіркеудің қалған бөлігі тез арада жойылып кетті.
Юань әулеті
Моңғолдар Шығыс шіркеуінің христиандарын (немесе әсіресе христиан дін қызметкерлерін) Аркаун немесе Эркеун деп атаған, кейіннен бұл термин барлық христиандарға (римдік католиктерді қоса) қолданыла бастады, соның салдарынан христиандық қытай тілінде 也里可溫教 (Yělǐkěwēn jiào) деп аталды. Дегенмен, Yělǐkěwēn jiào термині Míng jiào және Цзяннаньдағы тағы басқа діндерге де қолданылған болуы мүмкін деген пікір бар.
Тарих
Шығыс шіркеуі моңғол империясы тұсында зор үгіт-насихат жұмысын жүргізіп, сәттілікке жетті. Ан Лушан көтерілісі кезінде Аббасид халифаты мен генерал Гуо Цзыи Тан әскерінің жағында болғанмен, Гуо Цзыидің ұрпақтары моңғол күштеріне қосылды. Оның тікелей ұрпағы Гуо Кан 1258 жылғы моңғолдардың Бағдатты қоршауында және Аббасид халифатының құлауында маңызды рөл атқарды. Осы құлау нәтижесінде Аббасид халифатының соңғы халифі өлімге кесілді, ал Бағдаттағы 800 000 – 2 000 000 араб мұсылман азаматы қаза тауып, тек несториандық ассириялық христиандар ғана аман қалды. 13 ғасырда моңғолдар құрған Юань әулетінің билікке келуі шіркеуге Қытайға қайта оралуға және бұрынғыдан да жоғары мәртебеге ие болуға мүмкіндік берді. Алайда, бұл көбінесе шетелдіктер арасында болды. Ғасыр соңына қарай Қытай үшін екі жаңа митрополиттік провинция құрылды: Тангут және «Катай және Оң». Тангут провинциясы Қытайдың солтүстік-батысын қамтыды, ал оның митрополиті Алмалықта орналасқан болса керек. Осы провинцияда бірнеше епархиялар болған, бірақ олардың қазіргі орналасқан жерін анықтау мүмкін емес, себебі Тангут митрополиті Шемдин Бар Калиг 1281 жылы өлімінен аз бұрын патриарх Денха I тарапынан «бірқатар епископтарымен бірге» тұтқындалды. Катай (Катай) және Оң провинциясы, көне Тан әулетінің Бет-Синай провинциясының орнын бастар сияқты, Солтүстік Қытайды және Сары өзеннің үлкен иілісі маңындағы христиан Онгут тайпасының жерін қамтыды. Катай және Оң митрополиттері Юань астанасы Ханбалықта отырған болуы мүмкін. Патриарх Яхбаллаха III 1270 жылдары Солтүстік Қытайдағы монастырда өсті, оның өмірбаянында митрополиттер Гиваргис және Несторис туралы айтылған. Яхбаллаханың өзі 1281 жылы қайтыс болғанға дейін патриарх Денха I тарапынан Катай және Оң митрополиті болып тағайындалды. 14 ғасырдың бірінші жартысында Қытайдың көптеген қалаларында Шығыс шіркеуінің христиан қауымдастықтары болды, ал Катай және Оң провинциясында бірнеше қарастырылатын епархиялар болды. 1253 жылы Рубруктың Вильгельмі Шаньси провинциясындағы «Сегин» (Сижинг, қазіргі Датоң) қаласындағы Шығыс шіркеуінің епискобын атап өтті. 1313 жылы қайтыс болған Шлемон есімді Шығыс шіркеуінің епискобының қабірі Фуцзянь провинциясының Кванчжоу қаласында жақында табылды. Шлемонның епитафиясында ол «Манзидегі (Оңтүстік Қытайдағы) христиандар мен манихейлердің басқарушысы» деп сипатталған. Марко Поло бұрын Фуцзяньда манихейлер қауымының бар екендігі туралы хабарлаған, олар алғашқыда христиан деп есептелген, сондықтан бұл шағын діни азшылықтың ресми өкілі христиан епискобы екенін табу ерекше жайт емес. Католик францискан миссионерлері мен Шығыс шіркеуінің христиандары арасындағы қарым-қатынас шиеленісті және жиі қақтығыстарға әкелді. Католиктер Шығыс шіркеуінің христиандарын еретиктер және қарсыластар деп қарады, ал Шығыс шіркеуінің христиандары оларды саяси қарсыластар деп санады. Юань әулеті тұсында Қытайдағы Рим католиктік діні Шығыс шіркеуінің есебінен кеңейді, соның салдарынан кейбіреулері католиктік дінге көшті.
Құлдырау
Шығыс шіркеуі Қытайда 14 ғасырдың ортасында күрт төмендеді. Бірнеше замандастары, оның ішінде папаның елшісі Иоанн Мариньолли, 1339 немесе 1340 жылдары Тангуттың басты қаласы Алмалықта латын епископы Ричард пен оның алты серігін мұсылман жұртының өлтіргенін, сондай-ақ қаланың христиандарын исламға күштеп өткізгенін айтады. Қазіргі Монғолияда 19 ғасырдың соңында табылған шығыс сириялық екі зираттағы соңғы қабір тастар 1342 жылға дейінді, ал олардың бірнешеуі 1338 жылғы обадан қайтыс болғандарды еске алады. Қытайда шығыс сириялық және латын христиандары туралы соңғы жазбалар 1350-ші жылдарға дейін жетеді, және барлық шетелдік христиандар Юань әулетінің құлауынан кейін және 1368 жылы Мин әулетінің билікке келуімен Қытайдан қуылған болуы мүмкін. Юань әулеті құлағаннан кейін Шығыс шіркеуінің жылдам құлдырауы мен жоғалуының себептері діннің және оның жақтастарының шетелдік табиғаты, бастысы Орталық Азия және түркі тілді көшпенділер қауымдастығы болды.
Қазіргі Қытай (20 ғасыр - қазіргі заман)
1998 жылы Шығыс Ассириялық шіркеуі Мар Геваргис епископын Қытайға жіберді. Кейіннен Гонконгқа жасаған сапар ассириялық шіркеуді былай мәлімдеуге әкелді: "600 жылдан кейін, Мар Аддай және Маридің анафорасына сәйкес Евхаристиялық литургия 2010 жылдың 6 қазанында, сәрсенбі кешкісін лютерандық теологиялық семинарияның шіркеуінде тойланды". Бұл сапар екі жылдан кейін Jǐngjiào Fellowship шақыруымен Мар Ава Ройел, дін қызметкері және диаконмен бірге 2012 жылдың қазан айында Қытайдың Сиань қаласына келді. 27 қазанда Мар Ава, Фр. Геннард және диакон Аллен қаланың шіркеулерінің бірінде арамей тілінде Қасиетті Евхаристияны өткізді.