Кіріспе

Финляндияның аумақтық кеңеюін қанағаттандырған ирредентистік және ұлттық идея – Ұлы Финляндия (; Storfinland) – панфинницизмнің бір бөлігі болған ирредентистік және ұлттық идея. Ұлы Финляндия тұжырымының ең көп таралғаны – финдер мен карельдер қоныстанған аумақтарды қамтитын, табиғи шекаралармен белгіленген ел. Бұл шекаралар Ақ теңізден Онега көліне дейін, Свирь және Нева өзендері бойымен, ал кейде Сестра өзені арқылы Фин шығанағына дейін созылған. Кейбір жақтастары Торне алқабын (Швецияда), Ингрияны және Эстонияны да қосты. Ұлы Финляндия идеясы 1917 жылғы желтоқсанда Финляндия тәуелсіздік алғаннан кейін жылдам дамыды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстан (1939–1945) кейін бұл идея қолдауын жоғалтты.

Табиғи шекаралар

Үш мойын шекарасы деп аталатын ақ мойын, Олонец мойны және Карелия мойны идеясы жүздеген жылдар бұрын, Финляндия Швеция құрамында болған кезден бастау алады. Швеция мен Ресей арасында екі елдің шекарасы қайда орналасуы керек екендігі туралы келіспеушілік болды. Швеция үкіметі үш мойын шекарасын қорғауға ең оңай деп санады. "Ұлы Финляндия" термині 19 ғасырдың басында қолданылмаса да, Финляндияның табиғи географиялық шекаралары туралы идея сол кезден бастау алады. 1837 жылы ботаник Йохан Эрнст Адгемар Вирзен Финляндияның жабайы өсімдіктер таралу аймағын Ақ теңіздің, Онега көлінің және Свир өзенінің шығыс шекаралары деп анықтады. Геолог Вильгельм Рамзи 19 ғасырдың басында Фенно Скандинавияның тау жыныстары тұжырымын қалыптастырды.

Карелиялық

Карелиялық - суретшілер, жазушылар және композиторлардың ұлттық романтикалық әуесқойлығы болды, онда карелия және карелия фин мәдениеті шабыт көзі ретінде қолданылды. Карелиялық 1890-жылдары ең танымал болды. Мысалы, "Ақ дос" деп белгілі жазушы Ильмари Кианто 1918 жылы жарық көрген "Финляндия ең үлкенде: Ақ Карелияны азат ету үшін" кітабында Ақ Карелияға сапарлары туралы жазды.

Басқа да скандинав елдер

Солтүстік Норвегиядағы азшылық квендер, әсіресе 1860 жылдары, фин қоныстануының кеңеюіне көмектесті. Академиялық Карелия қоғамы мен Фин мұрасы қауымдастығы 1927 жылдан 1934 жылға дейін квендермен белсенді жұмыс істеді, ал фин медиасы түрлі арналар арқылы пан-финнистік үгіт-насихатты таратуға тырысты. 1931-1934 жылдары бұл қызмет аясы тарылды. Тәуелсіздік алған соң Финляндия Швециядағы Норрботтен аймағындағы фин тілінде сөйлейтін жерлерді өз құрамына қосуды қалады. Бұл Финляндияның Аланд аралдарының Швецияға қосылуға жасаған әрекетіне жауап болды. Фин үкіметі фин ұлттық қозғалысын дамыту үшін комиссия құрды. Швеция болса, өз кезегінде солтүстік фин аймақтарында швед тіліндегі білім беруді қолдады. 1950 жылға дейін Норрботтендегі көптеген мектеп оқушылары сабақтан тыс уақытта фин тілінде сөйлеуден тыйым салынды.

Үй-жайлық

Ұлы Финляндия идеологиясы 1918-1920 жылдары, Хаймосодат кезінде, барлық фин халықтарын бір мемлекетке біріктіру мақсатымен күшейді. Осыған ұқсас идеялар Батыс Шығыс Карелияда да тарады. Репола және Порайярви деген екі ресейлік муниципалитет Финляндияға қосылғысы келді, бірақ Тарту шартының қатаң шарттарына сәйкес бұл мүмкін болмады. Олар 1919 жылы тәуелсіздік жариялады, бірақ шекара өзгерісі ресми түрде расталмады, негізінен келесі жылы жасалған келісімге байланысты. 1920 жылғы Тарту келісімінде Финляндия Шығыс Карелияның көбірек бөлігін талап етті. Ресей бұған келісті, бірақ Репола мен Порайярвиді өзінде қалдырып, оның орнына Финляндияға Петсамоны ұсынды. Финляндия президенті Каарло Юхо Столберг бұл алмасуға келісті. Ухтуадағы (қазіргі Калевала, Ресей) карельдер өз мемлекетін құруды қалағандықтан, Ухтуа Республикасын құрды. Ингрия финдері де өздерінің Солтүстік Ингрия мемлекетін құрды, бірақ оны Финляндияға қосуды көздеді. Екі мемлекет те 1920 жылы таратылды. Ұлы Финляндия идеологиясы Академиялық Карелия қоғамын, Лапуа қозғалысын және осы қозғалыстың жалғасы – Патриотикалық халық қозғалысын шабыттандырды. 1918 және 1941 жылдарғы Маннергеймнің семсер қабылдау декларациялары осы идеяға деген ынтаны арттырды.

1920-шы және 1930-шы жылдар

Тарту келісімі бойынша Кеңес Ресейі Шығыс Карелияға (кейінірек Кеңес Одағында жай ғана Карелия деп аталған) фин сезіміне орай саяси автономия беруге келісті. Бұл, жаңа Кеңес мемлекетіндегі ұлттық азшылықтардың әрқайсысына саяси автономия ұсыну саясатымен үйлесетін, большевик жетекшілігінің сол кездегі саясатына сәйкес келді. Сонымен қатар, Ұлттар Лигасы Финляндияның пайдасына Аланд дағдарысын шешті. 1918 жылғы Финляндия азамат соғысынан кейін Қызыл гвардияшылар Ресейге қашып, Шығыс Карелияда жетекші орынға ие болды. Эдвард Гиллинг басқарып, Карелия жұмысшылар коммунасын құруға көмектесті. Қызылдар Финляндия революциясында тірек-көпір қызметін атқарды. Карелиядағы фин саясаткерлері 1923 жылы Карелия Автономдық Советтік Социалистік Республикасын (АССР) құру арқылы өздерінің беделін нығайтты. Фин ұлтшылдары Карелия тәуелсіздік қозғалысының сәтсіздігіне наразы болған карельдердің бір тобына көтеріліс ұйымдастыруға көмектесті, бірақ ол сәтсіз аяқталып, аз ғана карельдер Финляндияға қашты. Азамат соғысынан кейін көптеген солшыл фин қашқын Карелия АССР-іне қашып келді. Бұл финдер – қалалық, білімді және большевиктік элита – жаңа республикадағы басшылық лауазымдарды монополиялауға бейімді болды. Аймақтың «фин екендігі» ингриялық финдердің көшіп келуімен және Ұлы депрессиямен күшейді. Гиллинг Солтүстік Америкадағы финдерді ақылды кеңес ұлттық саясаты мен экономикалық дамудың жарқыраған үлгісі ретінде көрсетілген Карелия АССР-іне қашуға шақырды. 1926 жылға қарай Карелия АССР-і халқының 96,6 пайызы карель тілін ана тілі ретінде меңгерген. Біртұтас карель әдеби тілі болған жоқ, ал оны құру перспективасы тілдің көптеген диалекттері болғандықтан қиындық тудырды. Жергілікті фин басшылығы карель тілінің әдеби тіл ретіндегі әлеуетін бағаламады және оны дамытуға тырыспады. Гиллинг пен қызыл финдер карель тілін фин тілінің бір диалектісі деп санаған болуы мүмкін. Олар фин тілін қабылдау арқылы карельдер мен финдерді бір фин халқына біріктіруді үміттенеді. Карельдердің барлық білімі фин тілінде берілді, ал барлық басылымдар фин тілінде жарық көрді (кейбіреулерін орыс тілінде басылғандардан басқа). Ал Тверь облысындағы карельдер фин ықпалынан тәуелсіз саяси автономияға ие болды және 1931 жылға қарай латын әліпбиіне негізделген әдеби карель тілін жасауға қол жеткізді. Бұл тверь карельдері Карелияның фин үстемдігі деп санайтын нәрсеге наразылық білдірді, сондай-ақ жергілікті карельдік зиялылардың бір бөлігі де наразылық танытты. Карельдер арасында фин тілінің қолданылуына реакциялар әртүрлі болды. Кейбіреулері жазба фин тілін түсінуде қиындықтарға тап болды. Олонец Карелиясының тұрғындары тілге тікелей қарсылық көрсетті, ал ақ карельдер оған көбірек жақсылықпен қарады. 1930 жылдың жазында «финнизация саясаты» саяси тұрғыдан сезімтал мәселеге айналды. Карель қызыл финдерінің оңтүстік көршісі – Ленинград партия комитеті тверь карельдерімен бірлесіп, карельдерге қатысты фин шовинизіміне наразылық білдіре бастады. Бұл Иосиф Сталиннің басшылығымен орталықтандырудың күшеюімен және көптеген жергілікті азшылық элиталарының билігінің әлсіреуімен бірге жүрді. Гиллинг пен Кустаа Ровио белгілі бір салаларда карель тілінің қолданылуын кеңейтуге тырысты, бірақ бұл процеске олар биліктен алысқанға дейін бармады. Содан кейін академик Дмитрий Бубрих орыс тілінен көптеген элементтер алған кириллицаға негізделген әдеби карель тілін жасады. Ұлттар Кеңесінің Орталық комитеті мен Кеңес ғылым академиясы Кеңес Карелиясының мәжбүрлі финнизациясына наразылық білдірді. Бубрихтің карель тілі 1937-1939 жылдары қолданылды, ал фин тілі басылды. Бірақ бұл жаңа тіл, таныс емес әліпбиге негізделген және орыс тілінің сөздік қоры мен грамматикасын кеңінен пайдаланғандықтан, көптеген карельдерге түсіну қиын болды. 1939 жылға қарай Бубрих өзі де қуғынға ұшырады, ал Карелия АССР-і мен Тверь облысында (Карелия ұлттық округі толыққандай таратылды) карель тілінің барлық түрлері жойылды.

Ұлы тазалау

1937 жылы Сталиннің Ұлы тазалауында Кеңес Карелиясындағы қалған қызыл финдер троцкишіл буржуазиялық ұлтшылдықта айыпталып, Карелия АССР-інің басшылығынан толығымен тазартылды. Бұл аймақтағы финдердің көпшілігі өлімге кесілді немесе Кеңес Одағының басқа аймақтарына күштеп көшірілді. Осы кезеңде карел тілінің ресми қолданылуы тоқтатылды, ал фин тілінің қолданылуы шектелді, оны маргиналды рөлге түсіріп, ресей тілін республиканың де-факто ресми тіліне айналдырды. Осы уақытқа дейін аймақтың экономикалық дамуы Кеңес Одағының басқа аймақтарынан ішкі көшіп келушілердің ағынын күшейтті, бұл Карелия АССР-інің "ұлттық" сипатын бірте-бірте әлсіретті. Карело-фин Совет Социалистік Республикасы (КФСР) Қысқы соғыс басталғанда Кеңес Одағы құрды және оны Терийоки үкіметі мен Отто Вилле Куусинен басқарды. Бұл жаңа мемлекет жеңілген Финляндияны үлкен фин (және совет) мемлекетіне қосу мақсатымен құрылды, сондықтан ресми тіл фин тіліне қайта оралды. Бірақ Кеңес әскері Финляндияны толық жеңе алмады, осы идея жүзеге аспады. Осыған қарамастан, КФСР Сталиндік кезеңнің соңына дейін толыққанды Одақ Республикасы статусын сақтап (мысалы, Украина немесе Қазақстан сияқты), ал фин тілі 1956 жылға дейін номиналды түрде ресми тіл болды. Финляндия Мәскеу бейбіт шарты бойынша берген аумақтары ішінара КФСР-ге, сондай-ақ оңтүстіктегі Ленинград облысына және солтүстіктегі Мурманск облысына қосылды. 1941-1944 жылдардағы Ұлттық соғыс кезінде шамамен 62 000 ингриялық фин неміс оккупациясы астындағы аймақтардан Финляндияға қашып кетті, олардың 55 000-ы Кеңес Одағына қайтарылып, Сібірге жер аударылды. 1950-1960 жылдары олар КФСР-де, бірақ Ингрияда емес, қоныстануға рұқсат алды.

Соғыстың жалғасы

1918 жылы азамат соғысы кезінде әскери басшы Карл Густав Эмиль Маннергейм Антреяда болғанда, ол өзінің әйгілі семсерді жауып тастау туралы декларацияларының бірін жариялады, онда ол «елде заң мен тәртіп орнамайынша, барлық бекіністер біздің қолымызға тимейынша, Лениннің соңғы әскері Финляндиядан ғана емес, Ақ Карелиядан да қуылмайынша, мен семсерімді қынына қайтармаймын» деді. Ұдайы соғыс кезінде Маннергейм екінші семсерді жауып тастау туралы декларациясын жариялады. Онда ол «Ұлы Финляндия» туралы айтты, бұл саяси шеңберде теріс пікір тудырды. Ұдайы соғыс кезінде Финляндия тарихындағы ең кең аумақты басып алды. Көптеген адамдар, сондай-ақ Финляндияның оңшыл саясаткерлері Шығыс Карелияны Финляндияға қосып алуды қалады. Бұл себептер идеологиялық және саяси ғана емес, сонымен қатар әскери болды, себебі «үш мунара» деп аталатын шекараны қорғау оңай деп есептелді. 1941 жылдың 20 шілдесінде Вуоккинемиде тойланды, онда Ақ және Олонец Карелиясы Финляндияға қосылғаны жарияланды. Финляндияда орыстар мен карелиялықтарға әртүрлі қарады, ал елдің орыс тілді азшылықтарының этникалық тегі қайсысының карелиялық (яғни «ұлттық азшылық») және қайсысының орыс (яғни «ұлттық емес азшылық») екенін анықтау үшін зерттелді. Орыс азшылықтарын концентрациялық лагерлерге жинады, осылай оларды оңай көшіруге болады деп есептелді. 1941 жылы үкімет Шығыс Карелия мен Ингрияны аннексиялау мақсатымен «Финляндияның тіршілік кеңістігі» атты кітапты неміс тілінде жариялады, бұл кітап Ұлы Финляндия идеясын қолдады.

Финляндияның шығыс мәселесі

1941 жылы Соғыстың жалғасу кезеңінде, финдер Германияның Кеңес Одағынан жеңіске жетуіне үміттенген кезде, Финляндия кеңестермен бейбіт келісімде қандай аймақтарды алуға болатынын қарастыра бастады. Германияның мақсаты Архангельск-Астрахань бағытын басып алу болды, бұл Финляндияға шығысқа қарай кеңейуге мүмкіндік берер еді. 1941 жылы профессор Джалмари Яакколаның "Финляндияның Шығыс мәселесі" атты кітабы Шығыс Карелияны оккупациялауды негіздеуге тырысты. Кітап ағылшын, фин және француз тілдеріне аударылып, Швеция мен АҚШ-тан сынға ұшырады. Финляндияның Білім министрлігі 1941 жылдың 11 желтоқсанында Шығыс Карелиядағы ғылыми зерттеулерді бағыттау үшін Шығыс Карелия ғылыми комитетін құрды. Комиссияның бірінші төрағасы Хельсинки университетінің ректоры Каарло Линкола, ал екінші төрағасы Вейно Ауэр болды. Заңгерлер Финляндияның Шығыс Карелияны алуының халықаралық құқықтық негіздерін дайындаумен айналысты.

Көңіл көтеру

Үлкен Финляндия идеясының себептері даулы. Кейбіреулер оны мәдени ынтымақтастықты кеңейту ниетімен қолдады. Бірақ, кейіннен бұл идеология нақтырақ империалистік сипаттарға ие болды. Бұл идеяның басты жақтаушысы – Академиялық Карелия қоғамы мәдени ұйым ретінде дүниеге келді, алайда екінші жылы Үлкен Финляндияның стратегиялық, географиялық, тарихи және саяси тұрғысынан негізделген бағдарламасын жариялады.

Бүгінгі идея

Ұлы Финляндия идеясы қазіргі таңда кең қолдау таппайды, Финляндияның аумағын кеңейтуді тілейтіндер, мысалы, бұрынғы «Финдер» партиясының жастары және кейбір басқалар, оның орнына Финляндияның Карелиясын қайта қосып алуды қалайды.