Кіріспе
Біріккен Корольдіктегі соңғы апелляциялық сот Біріккен Корольдіктің Жоғарғы соты (қысқарту: UKSC) – Ұлыбританиядағы барлық азаматтық және Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда басталған қылмыстық істер бойынша соңғы апелляциялық сот. Бұл мәселелерді қарастыратын Ұлыбританияның ең жоғары апелляциялық соты ретінде ол бүкіл халыққа қатысты ең маңызды қоғамдық және конституциялық мәселелерді қарастырады. Сот әдетте Вестминстердегі Миддлсекс гильдиясында отырады, бірақ басқа жерлерде де отыруы мүмкін. Мысалы, ол Эдинбург қалалық кеңесінде, Белфасттағы Корольдік сот залында, Кардиффтегі Тьюл Хайвел ғимаратында және Манчестердегі азаматтық сот орталығында отырды. Ұлыбританияда парламенттік егемендік принципі және жазбада бекітілген конституция болмауына байланысты, Жоғарғы Соттың соттық тексеру өкілеттіктері басқа елдердің, мысалы, АҚШ, Канада және Австралияның конституциялық немесе жоғарғы соттарына қарағанда айтарлықтай шектеулі. Ол Парламент қабылдаған негізгі заңдарды жоя алмайды. Дегенмен, Ұлыбританиядағы кез келген сот сияқты, ол екіншілік заңнаманы жоя алады, егер ол жасауға рұқсат берілген негізгі заңнамадағы өкілеттіктерден тыс болып табылса. Сонымен қатар, 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заңның 4-тарауына сәйкес, Жоғарғы Сот, Ұлыбританияның басқа да соттары сияқты, үйлеспеушілік туралы декларация жасай алады, яғни ол декларацияға алынған заңнаманың Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның бір құқығымен үйлеспейтінін санайды. Мұндай декларация негізгі немесе екіншілік заңнамаға қатысты болуы мүмкін. Декларация заңнаманы жоққа шығармайды, сондай-ақ Парламент пен үкімет мұндай декларациямен келісуге міндетті емес. Бірақ егер олар декларацияны қабылдаса, министрлер Адам құқықтары туралы заңның 10-тарауына сәйкес, заңнамадағы үйлеспеушілікті жою үшін заңнамалық акті арқылы заңнамаға өзгеріс енгізуге немесе Парламентке заңнаманы өзгертуді сұрауға құқылы. 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңның 3-бөлігінің 23-тармағына сәйкес, Ұлыбританияның Жоғарғы соты 2009 жылғы 1 қазанда ресми түрде құрылды және Ұлыбритания үкіметінің министрлік емес мемлекеттік органы болып табылады. Конституциялық реформа туралы заңның 23-тармағында Соттағы судьялардың саны 12-ге дейін шектеледі, бірақ егер Парламенттің екі палатасы да шешім қабылдаса, судьялардың санын одан әрі арттыру үшін осы ережеге өзгеріс енгізуге болады. Ол Лордтар палатасының сот функцияларын қабылдады, оларды жалпыға ортақ апелляциялық Лордтар (көбінесе «Заң Лордтары» деп аталады) жүзеге асырды, олар Лордтар палатасының апелляциялық комитеті ретінде сот ісін жүргізу үшін Лордтар палатасының мүшелері ретінде тағайындалған 12 судья болды. Бұрын децентрализация мәселелеріне қатысты құзыретін Тарап кеңесінің сот комитеті жүзеге асырған.
The Supreme Court of the United Kingdom (initialism: UKSC) is the final court of appeal in the United Kingdom for all civil cases, and for criminal cases originating in England, Wales and Northern Ireland. As the United Kingdom’s highest appellate court for these matters, it hears cases of the greatest public or constitutional importance affecting the whole population. The Court usually sits in the Middlesex Guildhall in Westminster, though it can sit elsewhere and has, for example, sat in the Edinburgh City Chambers, the Royal Courts of Justice in Belfast, the Tŷ Hywel Building in Cardiff, and the Manchester Civil Justice Centre. The United Kingdom has a doctrine of parliamentary sovereignty and no entrenched codified constitution, so the Supreme Court is much more limited in its powers of judicial review than the constitutional or supreme courts of some other countries such as the United States, Canada, and Australia. It cannot overturn any primary legislation made by Parliament. However, as with any law court in the UK, it can overturn secondary legislation if, for an example, that legislation is found to be ultra vires to the powers in primary legislation allowing it to be made. Further, under section 4 of the Human Rights Act 1998, the Supreme Court, like some other courts in the United Kingdom, may make a declaration of incompatibility, indicating that it believes that the legislation subject to the declaration is incompatible with one of the rights in the European Convention on Human Rights. Such a declaration can apply to primary or secondary legislation. The legislation is not overturned by the declaration, and neither Parliament nor the government is required to agree with any such declaration. However, if they do accept a declaration, ministers can exercise powers under section 10 of the Human Rights Act to amend the legislation by statutory instrument to remove the incompatibility or ask Parliament to amend the legislation. As authorised by the Constitutional Reform Act 2005, Part 3, Section 23(1), the Supreme Court of the United Kingdom was formally established on 1 October 2009 and is a non ministerial government department of the Government of the United Kingdom. Section 23 of the Constitutional Reform Act limits the number of judges on the Court to 12, though it also allows for this rule to be amended, to further increase the number of judges, if a resolution is passed in both Houses of Parliament. It assumed the judicial functions of the House of Lords, which had been exercised by the Lords of Appeal in Ordinary (commonly called "Law Lords"), the 12 judges appointed as members of the House of Lords to carry out its judicial business as the Appellate Committee of the House of Lords. Its jurisdiction over devolution matters had previously been exercised by the Judicial Committee of the Privy Council.
Жасау
Ұлыбританияда Жоғарғы Сот құру туралы ұсыныс алғаш рет 2003 жылдың шілдесінде Конституциялық істер департаменті жариялаған консультациялық құжатта көтерілген болатын. Құжатта сол кездегі заң иелеріне ешқандай сын айтылмаған және нақты бейтараптық жоқ екенін көрсететін ешқандай белгі болмаса да, Лордтар палатасының апелляциялық комитетінің сот функцияларын Лордтар палатасының заң шығару функцияларынан ажырату қажеттігі айтылды. Құжатта келесі мәселелерге назар салынды: сот жүйесінің тәуелсіздігіне кепілдік беру үшін атқарушы және заң шығару билігінен толыққанды ашықтық пен тәуелсіздік қамтамасыз етіледі ме? Лордтар палатасының ішіндегі кеңістік шектеулі болғандықтан, жеке Жоғарғы Сот Вестминстер сарайындағы жағдайды жеңілдетуге мүмкіндік берер еді. Реформаторлар бұл заң шығару, сот және атқару билігінің араласуының екінші мысалы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияда жарияланған құндылықтарға қайшы келуі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Заң шығаратын немесе оны іске асыратын лауазымды тұлғалар осы заңдарды сынап көрген сот ісіне мүдделі болуы мүмкін. Егер мемлекет сот билігін осы лауазымды тұлғаларға немесе тіпті олардың күнделікті әріптестеріне берсе, соттардың тәуелсіздігі мен бейтараптығына қауіп тудырады. Осыған байланысты, заң иелерінің достарымен болған немесе лорд-канцлер пікір білдірген мәселелерге қатысты шешімдері әділ сот процесі болмағандықтан адам құқықтары тұрғысынан шағымдануы мүмкін деген гипотеза жасалды. Эбботсбери лорды, кейіннен Жоғарғы Сот төрағасы болған Неубергер, жаңа сот Лордтар палатасы комитетінен гөрі күшті болуы мүмкін екенінен қорқыныш білдірді, сондай-ақ «судьялар қазіргіге қарағанда көп билікке ие болуы мүмкін» деген нақты қауіп бар екенін айтты. Уорт Матраверс лорды Филипс мұндай нәтиже «мүмкін» екенін, бірақ «әлдеқайда аз ғана мүмкіндік» бар екенін мәлімдеді. Реформалар көп дау тудырды және кеңінен кеңеспестен ұсынылды, бірақ кейіннен Парламентте жан-жақты талқыланды. 2004 жылы Лордтар палатасының комиссиясы жаңа сот құрудың пайдасы мен зиянына қатысты аргументтерді зерттеді. Үкімет Жоғарғы Сот құруға кеткен шығынның 56,9 миллион фунт стерлинг болатынын бағалады.
Whether there was any longer sufficient transparency of independence from the executive and the legislature to give assurance of the independence of the judiciary. Space within the House of Lords was at a constant premium and a separate supreme court would ease the pressure on the Palace of Westminster. Reformers expressed concern that this second main example of a mixture of the legislative, judicial and executive might conflict with professed values under the Universal Declaration of Human Rights. Officials who make or execute laws have an interest in court cases that put those laws to the test. When the state invests judicial authority in those officials or even their day to day colleagues, it puts the independence and impartiality of the courts at risk. Consequently, it was hypothesised closely connected decisions of the Law Lords to debates had by friends or on which the Lord Chancellor had expressed a view might be challenged on human rights grounds on the basis that they had not constituted a fair trial. The Lord Neuberger of Abbotsbury, later President of the Supreme Court, expressed fear that the new court could make itself more powerful than the House of Lords committee it succeeded, saying that there is a real risk of "judges arrogating to themselves greater power than they have at the moment". The Lord Phillips of Worth Matravers said such an outcome was "a possibility", but was "unlikely". The reforms were controversial and were brought forward with little consultation but were subsequently extensively debated in Parliament. During 2004, a select committee of the House of Lords scrutinised the arguments for and against setting up a new court. The Government estimated the set up cost of the Supreme Court at £56.9 million.
Елеулі оқиғалар
Жоғарғы Соттың қараған алғашқы ісі «ХМ Казначейство Ахмедке қарсы» ісі болды, ол, тұңғыш президенті Филипстің сөзіне сәйкес, «биліктердің бөлінуі» мәселесіне қатысты. Бұл мәселеде 1946 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы заңға сәйкес Парламент атқарушы билікке заң шығару құқығын қаншалықты бергені талқыланды. Бұл мәселені шешу, соттың жалпы құқықтағы немесе Еуропалық адам құқықтары конвенциясындағы негізгі құқықтарға әсер ететін заңнаманы түсіндіруде дұрыс тәсілді қабылдауына байланысты болды. Жоғарғы Сотқа ұсынылған маңызды істердің бірі – «R (Miller) v The Prime Minister» және «Cherry v Advocate General for Scotland» істерінің біріктірілген қарауы, бұл іс Миллер/Черри деп белгілі. Бұл іс Борис Джонсонның Парламенттің қызметін заңсыз тоқтатуына қатысты, мақсаты – Британияның Еуропалық Одақтан шығуын күтіп, пікір-таласты басу және «үкіметті жауапқа тартудағы Парламенттің конституциялық рөлін қиындату немесе тоқтату» болды. Бұл 11 судьяның қатысуымен қараған екі істің бірі (қазіргі таңда бір іс бойынша шешім қабылдауға рұқсат етілген судьялардың ең көп саны). Бұл іс Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығу процесі аясында үлкен саяси шиеленіске толы болды; кейбіреулер үшін бұл шешім «Еуроодақта қалушыларды» қуантса, «Еуроодақтан шығушыларды» наразылыққа толтырды, алайда Еуроодақтан келісіммен шығуды көздеген консервативті депутаттардың бір бөлігі Парламенттің жұмысын тоқтатуға қарсы болды. 2022 жылы Жоғарғы Сот Шотландия Парламентінің екінші тәуелсіздік референдумы туралы заң шығаруға құқығы бар-жоғы туралы мәселені қарады. Аталған істе, бес судьядан тұратын комиссия бірауыздан Шотландияның Вестминстердің рұқсатынсыз референдум өткізуге құқығы жоқ екенін анықтады, себебі тәуелсіздік мәселелері 1998 жылғы Шотландия заңына сәйкес «орталық үкіметке қарасты мәселелер» (орталық үкіметтің құзырына кіретін мәселелер) саналады. Сол кездегі тәуелсіздікке ұмтылатын Шотландия Ұлттық партиясының жетекшісі Никола Стерджен бұл шешімді «тәуелсіздікті қолдайтындар үшін қабылдауға қиын» деп бағалады, бірақ партияның «шотланд халқының еркін білдірудің басқа демократиялық және заңды жолын табуға» деген міндеттемесін қайталады.
Панельдер мен отырыстар
Он екі судьяның барлығы да әрбір істі тыңдамайды. Егер үлкен алқа қажеттілік тумаса, іс әдетте бес судьядан тұратын алқамен қаралады. Іс "жоғары конституциялық маңызы бар" немесе "үлкен қоғамдық маңызы бар" болған жағдайда, немесе ол "Еуропалық адам құқықтары конвенциясына қатысты маңызды мәселе" көтерсе, немесе Лордтар палатасы, Құпия кеңесінің сот комитеті немесе Жоғарғы Сот арасындағы шешімдердің қайшылығын қозғайтын болса, немесе Соттан "бұрынғы үлгіге қайта оралмауды сұраса немесе қайта оралмауды шешсе", онда бес судьядан артық алқа отыруы мүмкін. Тең нәтижеге жету үшін барлық істерді тақ санды судьялар құрайтын алқа тыңдайды. Осылайша, бір іс бойынша ең үлкен алқа 11 судьядан тұрады. Судьялар отырыс кезінде ешқашан сот киімін киген емес. 2011 жылдың қараша айында Уорт Матраверс лорды Филипс адвокаттарға отырыстарда "дәстүрлі сот киімінің кез келген немесе барлық элементтерінен бас тартуға" бірлесіп келісуге рұқсат берді.
Ұлыбританиядағы басқа "жоғарғы соттар"
Шотландияда Жоғары сот, Сессия соты және Сот есепшісінің кеңсесі Әділет алқасын құрайды және Шотландияның Жоғарғы соттары деп танылады. Жоғары сот Шотландиядағы ең жоғарғы қылмыстық сот болып табылады. 2009 жылдың 1 қазанына дейін "жоғарғы сот" деп аталатын тағы екі сот болды, атап айтқанда Англия мен Уэльстің Жоғарғы соты (1981 жылғы Жоғары соттар актісі қабылданғанға және күшіне енгенге дейін "Жоғарғы сот төрелігі" деп аталды), ол 1870 жылдардағы Сот актілеріне сәйкес құрылды, және Солтүстік Ирландияның Жоғарғы сот төрелігі, екеуі де Апелляциялық соттан, Жоғары соттан және Корольдік соттан тұрды. 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңның күшіне енуімен олар Англия мен Уэльстің Жоғары соттары және Солтүстік Ирландияның Жоғарғы сот төрелігі деп аталды. Құпия кеңестің сот комитеті де белгілі бір мәселелер бойынша құзыреттілігін сақтап қалады. 1833 жылғы Сот комитеті туралы заңның 4-тарауына сәйкес, Мемлекет басшысы кез келген мәселені кеңес алу үшін Құпия кеңестің сот комитетіне жүгіне алады, бірақ бұл сот билігін бермейді. Лордтар палатасының сот функцияларының барлығы жойылды, импичменттерді қараудан басқа, бірақ бұл процедура 200 жылдан бері қолданылмады.
Судьялар
Сот Конституциялық реформа туралы заңның 23(6)-бабына сәйкес, Жоғарғы Сот төрағасы мен төрағасының орынбасары және Жоғарғы Соттың тағы он судьясынан құралды, барлығы Жоғарғы Сот судьясы мәртебесіне ие болды. Жоғарғы Соттағы он бірінші орынды бұрынғы Роллз шебері болған Стоун-кам-Эбони лорды Кларк иеленді, ол Жоғарғы Сотқа тікелей тағайындалған алғашқы судья болды. Бұрынғы заң лордтарының бірі, Эбботсбери лорды Ньюбергер Кларктың орнына Роллз шебері болып тағайындалды, сондықтан ол жаңа сотқа өте алмады. Лорд Дайсон 2010 жылдың 13 сәуірінде Жоғарғы Соттың он екінші және соңғы судьясы болды. 2010 жылы Елизавета II патшалық жарлығымен, пэр емес судьяларға «Лорд» немесе «Леди» атағын пайдалануға рұхсат берді. 2009 жылдың 1 қазанында Жоғарғы заң лорды Уорт Матраверс лорды Филипс Жоғарғы Соттың бірінші төрағасы болды, ал екінші Жоғарғы заң лорды Крейгхед лорды Хоуп бірінші төрағасының орынбасары болды. 2010 жылдың 30 қыркүйегінде Ньюдигейт лорды Савилл зейнеткерлікке шыққан алғашқы судья болды, ал 2011 жылдың 7 мамырында Мейпсбери лорды Коллинз зейнеткерлікке шықты, бірақ ол 2011 жылдың шілде айының соңына дейін судья ретінде жұмыс істеді. 2011 жылдың маусым айында Эрлсферри лорды Роджер аурудан кейін қызмет бабында қайтыс болған алғашқы судья болды.
Судьялардың міндетін атқарушы
Он екі тұрақты судьядан өзге, Президент екі топтан таңдалған басқа да аға судьяларды Жоғарғы Соттың "уақытша судьялары" ретінде отыруға шақыруға құқылы. Бірінші топқа қазіргі кезде "аумақтық аға судья" лауазымын атқаратын судьялар жатады: Англия және Уэльс апелляциялық сотының судьялары, Солтүстік Ирландия апелляциялық сотының судьялары және Шотландиядағы Сессия сотының Ішкі палатасының бірінші немесе екінші бөлімінің судьялары. Бұл қазіргі Лорд Президент, Лорд Карлоуэйдің өзі де істерді қарағанын қамтиды. Екінші топ "қосымша тізім" деп аталады. Президент 75 жасқа толмаған және а) бұрынғы Жоғарғы Сот судьялары немесе б) бұрынғы "аумақтық аға судьялар" болған зейнеткер судьялардың осы тізімге мүше болуын жазбаша мақұлдауы мүмкін. Қазіргі тағайындалғандардың тізімін Жоғарғы Соттың веб-сайтынан табуға болады. (Бұл жүйе АҚШ Федералдық апелляциялық соттарындағы жоғары мәртебеге ұқсас, бірақ маңызды айырмашылықтар бар: мысалы, қосымша тізімдегі судья жалақы алмайды).
Шетелдегі жұмыс
Ұлыбританияның Жоғарғы соты құрылғаннан бері кейбір судьяларын Гонконгтың ең жоғарғы сотына, Апелляциялық сотына жіберді. Бұл практика 1997 жылы Апелляциялық сот алғаш рет құрылған кезде және Ұлыбританияның Жоғарғы соты құрылғанға дейін, Лордтар палатасы Ұлыбританияның соңғы апелляциялық соты болған кезде қалыптасқан. Гонконгтың жоғарғы сотында британдық судьялар сот ант беруі тиіс. Сондықтан олар көпшілік қате ойлайтын "шетелдік төрешілер" емес. Олар өздері Гонконгтың жергілікті судьялары болады. Ұлыбританияның Жоғарғы сотының судьясы болу үшін ант бергенмен қатар, бұл судьялар екі жаққа адал болып, екі юрисдикцияның жоғары соттарында бір уақытта қызмет етеді. Ұлыбританияның Жоғарғы сотының судьяларының Гонконг сот жүйесіне қатысуы Гонконг үкіметі тарапынан жоғары бағаланады, себебі бұл Гонконгтағы соттардың халықаралық беделін арттыруға көмектеседі. Алайда, 2020 жылдың шілдесінде Қытай Гонконгта дау тудыратын ұлттық қауіпсіздік туралы заңды қабылдағаннан бері бұл практиканы тоқтатуды талап ететін шақырулар көбейді. Нақтырақ айтқанда, Парламенттің екі палатасының мүшелері әртүрлі саяси бағыттардан осы практиканы тоқтатуды талап етті немесе оның орындылығына күмән келтірді. 2021 жылдың маусым айында Ұлыбританияның Жоғарғы сотының бұрынғы президенті Ричмонд баронесса Хейл ұлттық қауіпсіздік заңының әсерін ескере отырып, шілдеде мерзімі аяқталғаннан кейін Гонконг сотына қайта тағайындалмау туралы шешімін жариялады. Ол қауіпсіздік туралы заң қабылданғаннан кейін Гонконгтың жоғарғы сотынан кеткен алғашқы британдық судья болды. 2021 жылдың тамызында дау-дамайлар арасында Allermuir лорды Рид Гонконгтың сот жүйесі "үкіметке тәуелсіз әрекет етуін жалғастыратынын" растайтын мәлімдеме жасады. Алайда үш айдан кейін АҚШ-тың Қытай жөніндегі комиссиясы АҚШ Конгресіне Қытайдағы жағдайды егжей-тегжейлі баяндаған жылдық есебін ұсынды. Есепте Комиссия Гонконгтың сот жүйесінің тәуелсіздігі "тек қағазда ғана" бар екенін айтты, бұл Allermuir лорды Ридтің растауына тікелей қайшы келеді, сонымен қатар Гонконгтың жоғары сотында қызмет ететін шетелдік судьялар, соның ішінде британдық судьялар Гонконгтағы заң үстемдігін қорғай ала ма деген күмән де тудырды. 2022 жылғы 30 наурыздағы мәлімдемесінде Сыртқы істер министрі Ұлыбритания үкіметі Гонконгтың Апелляциялық сотында отырған британдық қазіргі судьяларды қолдамайтынын мәлімдеді, себебі мұндай әрекет "құқықбұзушылықты заңды ету қаупін" тудырады. Үкіметтің мәлімдемесінен кейін сол күні Ұлыбританияның Жоғарғы сотының президенті мен вице-президенті Allermuir лорды Рид және лорд Ходж Гонконг сотының судьяларынан отставкаға кетті. 2022 жылғы 30 наурызынан бастап Гонконгтың жоғарғы сотында алты зейнеткер британдық судья қызмет етуді жалғастыруда. Сомерсет үйі сияқты қолайлы жерлерді ұзақ зерттеуден кейін үкімет жаңа соттың Вестминстердегі Парламент алаңында Миддлсекс гильдиясында орналасатынын жариялады. Бұл шешімді Конституциялық істер комитеті қарады, ал Вестминстер қалалық кеңесінің құрылыс салуға рұқсат беруі қалпына келтіру жұмыстарына қатысты сот арқылы сынға түсті. Сондай-ақ, "Англия мұрасы" жобаға өзгерістерді бекіту үшін үлкен қысым көрсеткені туралы хабарланды. Фейлден + Маусон, Фостер & Партнерс қолдауымен, тағайындалған сәулетшілер болды, ал Kier Group бас мердігер болып тағайындалды. Ғимарат Миддлсекс округтік сессиясының үйі және Миддлсекс округі кеңесінің штаб-пәтері ретінде пайдаланылды. 1965 жылы кеңес таратылғаннан кейін оның бұрынғы кеңес палатасы сот залына айналды, ол қазір Court One, негізгі сот залы болып табылады. 1972 жылы ғимарат Король сотының орталығы болды.
Белгісі
2008 жылдың қазан айында Жоғары Соттың ресми таңбасы қару-жарақ колледжімен бекітілді. Ол грек әрпі омегадан (соңғылықты білдіреді) және әділет таразысын символдайтын таразы белгісінен, сондай-ақ Ұлыбританияның төрт гүлдік символынан тұрады: Англияны көрсететін Тюдор раушаны, Уэльсті көрсететін пияз жапырақтарымен біріктірілген; Солтүстік Ирландия үшін зығыр (немесе "кенеу") гүлі; және Шотландияны көрсететін қызылқұмдық. Жоғарғы Сот өзінің ресми таңбасының екі өңделген нұсқасын пайдаланады. Біреуінде "Жоғарғы Сот" деген сөздері мен омега әрпі қара түспен жазылған (қару-жарақ колледжі бекіткен ресми таңбада латын және грек әріптерінің ішкі бөлігі тиісінше алтын және ақ түсті), сондай-ақ тәждің қарапайымдалған нұсқасы (сонымен қатар қара түсті) және гүлдік символдардың үлкейтілген, стильденген нұсқалары бейнеленген; таңбаның осы өңделген нұсқасы Жоғарғы Соттың жаңа веб-сайтында, сондай-ақ Жоғарғы Сот қолданатын құжаттарда қолданылады. Тағы бір нұсқада тәж мүлдем жоқ және ол ғимараттың ішінде кеңінен қолданылады.