Кіріспе
Ли Цзисуйдің кітабы. Төраға Маоның жеке өмірі: Маоның жеке дәрігерінің естеліктері – Қытай Коммунистік партиясының бұрынғы төрағасы Мао Цзэдунның дәрігерлерінің бірі Ли Цзисуйдің 1994 жылы алғаш жарық көрген естеліктері. Ли Маоның қайтысынан кейін АҚШ-қа эмиграциялаған. Кітап Лидің Маоның дәрігері болған кезеңін, Австралияда білім алғаннан кейін Қытайға оралған сәтінен бастап, Маоның билігінің шарықталуы мен 1976 жылы оның қайтысына дейінгі уақытты қамтиды. Онда Маоның мінез-құлқының, жеке әдеттерінің, партиялық саясатының және жыныстық қалауларының сан алуан егжей-тегжейлі сипаттамалары берілген. Кітаптың мазмұны дау тудырып, Қытай Халық Республикасында тыйым салынды. Мао туралы архив қатаң құпия сақталады және Қытай Коммунистік партиясының Бас кеңсесінің бақылауында болады.
The Private Life of Chairman Mao: The Memoirs of Mao's Personal Physician is a memoir by Li Zhisui, one of the physicians to Mao Zedong, former Chairman of the Chinese Communist Party, which was first published in 1994. Li had emigrated to the United States in the years after Mao's death. The book describes the time during which Li was Mao's physician, beginning with his return to China after training in Australia, through the height of Mao's power to his death in 1976 including the diverse details of Mao's personality, sexual proclivities, party politics and personal habits. The book was controversial and ultimately banned in the People's Republic of China. The archive about Mao is strictly confidential and controlled by the General Office of the Chinese Communist Party.
Бастапқы және жарияланым
Ли Цзисуй жиырма екі жыл бойы Мао Цзэдунның жеке дәрігері болды, және Ли осы уақыт ішінде Қытай басшысының жақын серігіне айналғанын мәлімдеді. Америка Құрама Штаттарына эмиграциялағаннан кейін Ли, Маомен бірге өткен кезеңдері туралы естеліктер негізінде «Төраға Маоның жеке өмірі» атты кітап жазды. Биографиясы Мәдени революция кезінде өртеп жіберген күнделіктерінің естеліктеріне негізделген. Алғашқы қолжазбаның авторы – Ли, оны ана тілінен, қытай тілінен ағылшын тіліне профессор Тай Хун Чхао аударды, содан кейін Анн Ф. Терстон редакциялады. Кітапқа алғы сөзді Колумбия университетінің профессоры Эндрю Дж. Нейтан жазды, ал 1994 жылы кітап Random House баспасынан жарық көрді. Random House басылымымен қатар, қытай тіліндегі басылымын Тайпейдегі Chinese Times Publishing Company шығарды. Бұл кітап Қытай Халық Республикасы үкіметі тарапынан тыйым салынды, Маоға жеке деңгейде сын айтқан көптеген еңбектер сияқты, және кейіннен кітапты, сондай-ақ оны негіз ретінде пайдаланған BBC деректі фильмін де жария түрде айыптады. Кітап жарық көргеннен кейін бірнеше адам басылым процесін сынады. Тай, ағылшын тіліндегі баспа, Random House, Ли ұсынғаннан гөрі кітапқа көбірек сенсациялық элементтерді қосуды қалағанын, әсіресе Маоның жеке қарым-қатынастары туралы толыққанды ақпарат сұрағанын мәлімдеді. Лидің наразылығына қарамастан, олар оны ескермеді және осындай талаптарды жариялаған мәтінге енгізді. Ли Терстонның оның бастапқы қолжазбасының маңызды бөліктерін оның білуіне жол бермей кесіп тастағанын айтты. Кітаптың қытай тіліндегі нұсқасына енгізілген өзгерістердің қатарында, басылым кезінде әлі де тірі және Қытай Халық Республикасының билігін ұстаған Дэн Сяопинге қатысты даулы мәлімдемелерді алып тастау болды. Ли кітаптың қытай тіліндегі басылымы тікелей оның түпнұсқа қытай қолжазбасына негізделмегенін, керісінше, ағылшын тіліндегі нұсқадан аударылғанын сенді. Кітапты Сыртқы қатынастар кеңесінің Foreign Affairs журналы да қарастырды. Лидің естеліктеріне және 1977 жылы оның күнделіктерін қайта құруға (түпнұсқалары Мәдени революция кезінде Лиге немесе оның отбасына тигізетін әсерден қорқып жойылған) байланысты сын айтылды, бірақ шолуда осы кемшілікке қарамастан, «Доктор Лидің шынайы екеніне және оның кітабы оның тәжірибесін жазуға жасаған ақылға қонымды әрекетті көрсететініне күмән келтіруге ешқандай себеп жоқ» делінді, ал кітаптың сенімділігі қытай тарихының ғалымдарымен редакцияланып, тексерілгендіктен артты. Кітап Қытайдағы маңызды саяси оқиғалар, Қытайдың жоғары сатыдағы басшылығы арасындағы даулар, Маоның жеке өмірі мен мінезі туралы ақпараттың ең жақсы немесе жалғыз көзі ретінде мақталды. Санауда Маоның елдегі жалпы халықтың азап-тозағына бейжай қарайтыны және сынға төзе алмайтыны, оның жыныстық артықшылықтары сынға алынды, сонымен қатар кітаптың жеке деректерін ұлт пен революция туралы жалпы қорытындылар жасау үшін пайдаланудан сақтандырылды. The Christian Science Monitor журналына жазған рецензент Энн Тайсон Лидің рөлін ол жек көруге үйренген адаммен қарым-қатынас жасауға түсіп, отбасылық өмірін, кәсіби мақсаттарын және жеке нанымын құрбан ету деп сипаттады. Тайсон сондай-ақ 1992 жылы Қытай билігі оның мемуарларын жазып жатқанын білгеннен кейін үйін тәркілеу туралы қауіп-қатер жасағанын атап өтті, және олар осы қауіп-қатерді орындады. Кентукки штатының Боулинг Грин қаласындағы Daily News газетінде жарияланған шолуда тарихшы Роберт Антони бұл кітапты «қазіргі заманғы әлемдегі ең ықпалды адамдардың бірі туралы жақын және ашық әңгіме» және «Мао Цзэдун сарайындағы интригалар мен әуескерлік туралы қорқынышты әңгіме, оны тек ішкі шеңбердің мүшесі ғана айта алады» деп сипаттады, сондай-ақ Лидің Маоға табынушылықпен қараған идеалдық патриоттан Маоның екіжүзділігі мен флирттерінен көңілі қалған сыншыға айналу жолын сипаттады. 2009 жылы Wasafiri журналы «Төраға Маоның жеке өмірі» кітабын өткен ширек ғасырда жарық көрген ең ықпалды 25 кітаптың тізіміне қосты.
Оң
Лоренц М. Лютхидің айтуынша, "Мао төрағасының жеке өмірі" басқа құжаттармен салыстыру арқылы расталатын "нақты сенімді дереккөз болып шықты". Тарихшы Франк Дикоттер өзінің "Маоның Ұлы ашаршылығы" кітабында Лидің естеліктерінің кейде партия мүрағаттарында сөзбе-сөз расталатынын, оның "өте сенімді бағдарлаушы" екенін жазды, бірақ оның кейбір қытайтанушылар тарапынан жамандалғанын да атап өтті.
Теріс
Бірнеше адам кітаптың нақтылығына күдік келтірді. Лидің естеліктері түпнұсқа жазбаларға немесе жеке күнделіктерге негізделмеген. Мәдени революция кезінде ол өзінің барлық түпнұсқа күнделіктерін өртеп жіберді, сондықтан кітап Лидің серігі Энн Терстон мойындағандай, қате немесе жаңылысқан естеліктерге негізделген. Тарихшы Фредерик Тейвес Лиді "Маоға қарсы" деп айыптады. Кітапты аударған Тай Хун Чхао айтқандай, кітапты басып шығарған Random House компаниясы кітапқа көбірек оқырмандарды тарту үшін Маоның жеке өмірі сияқты "қызықты бөлімдерді" қосуды қалаған. Ли бұл тәсілмен келіспеді, бірақ соңында оған бойын алдырды. Кітап жарықтанғаннан кейін көп ұзамай, Лидің кітабындағы көптеген мәлімдемелер жалған екендігіне қарсылық білдіретін мәлімдеме жарияланды, оған Маомен жеке танысқан немесе оныңмен жұмыс істеген 150 адам, соның ішінде Ван Дунсин, Ли Иньцяо және Е Чжилун қол қойды.
Қытай және ағылшын тілдеріндегі нұсқалар арасындағы сәйкессіздіктер
Ли, 1996 жылы жарық көрген хаттарының бірінде, кітабының қытай тіліндегі басылымы оның түпнұсқа қытай нұсқасы емес, ағылшын тілінен аударма екенін, ал түпнұсқа қытай қолжазбасының маңызды бөліктерін редактор Энн Турстон қысқартқанын мойындады. Тарихшы Мобо Гао кітаптың ағылшын тіліндегі нұсқасын Лидің өзі қаншалықты жазғанын теріс көреді. Қытай нұсқасында естеліктер Лидің күнделіктеріне негізделген, Ли Қытайдағы ең үздік дәрігер болған және Ли Маоның сөздерін сөзбен сөз есіне сақтаған деген сияқты мәлімдемелер жоқ. Сондай-ақ, қытай нұсқасында Маоның әйелдермен қарым-қатынасынан туындаған жыныстық аурулар туралы айғақтар, "Мен [Мао] әйелдерімнің денесінде тазаланамын" немесе Мао "адамдық сезімдерден мүлдем құр" деген сияқты сөздер мен Турстонның кейбір түсіндірмелері де кездеспейді. Гаоның пікірінше, мұндай жоюлар осы сенбес сөздер батыс оқырмандарына тартымды болғанымен, қытай оқырмандары үшін олардың жалған екені анық болғандықтан қытай нұсқасына енгізілмегенін көрсетеді. "Дэн Сяопин бір медбикені жүкті қылған және медбике түсік жасауға мәжбүр болған" сияқты басқа да сенімсіз мәлімдемелер саяси себептермен және баспагер қытай оқырмандарын мұндай негізсіз айғақтармен оңай алдай алмайтынын білгендіктен алынып тасталды.
Лин, Сюй және Ву қарсылықтары
1995 жылы Гонконгта қытай тілінде "Лиши де Женши: Мао Цзэдун Шенбиан Гонцуо Ренюан де Женгян" (Тарихи шындық: Мао Цзэдунмен жұмыс істеген қызметкерлердің куәлігі) атты кітап жарық көрді. Оны Маоның жеке хатшысы Лин Кэ, 1953-1957 жылдар аралығында оның жеке дәрігері Сюй Тао және 1953-1974 жылдар аралығында оның бас медбикесі Ву Сюйцзюнь – үш адам жазған. Олар Ли Маоны жақсы білмейтінін, тіпті оның кітабында Мао туралы дұрыс емес бейне ұсынғанын айтты. Үш автор Лидің 1954 жылы Маоның жеке дәрігері болғанын жоққа шығарды. Олар Маоның медициналық жазбасынан алынған құжаттардың көшірмелерін ұсынды, онда Ли Маоты емлеу жауапкершілігін 1957 жылдың 3 маусымында ғана алғаны көрсетілген. Ву Лидің естеліктерінің көп бөлігі 1954-1957 жылдар аралығындағы Мао туралы әңгімелерге арналғанын, бірақ Лидің сол кезеңде Маоның жеке дәрігері болмағанын, демек ол мәлімдеген жеке ақпаратқа қол жеткізе алмағанын айтады. Лин, Сюй және Ву сондай-ақ Лидің басқа да көптеген талаптарын мүмкін емес деп сынады. Мысалы, Ли жоғары деңгейдегі Коммунистік партия мүшелерінің, атап айтқанда ҚКП Саяси бюросының тұрақты комитетінің кездесулеріне қатысқанын мәлімдеген. Лин және олардың авторлары бұл кездесулерге рұқсат берудің протоколды бұзу боларын дәлелдеді, бірақ мұны мүмкін емес деп толық сеніммен айту қиын. Бір жағдайда Ли 1956 жылдың қыркүйегінде Қытай Коммунистік партиясының 8-ші Ұлттық съезінде Мао мен Дэн Сяопин арасындағы жария пікір таласын көргенін айтты, онда Дэн Маоның тұлғасына құлшылық етуді сынаған, ал Мао оған қолдау көрсеткен деген. Лин және олардың авторлары Маоның өзі 1956 жылдың сәуір айында жеке тұлғаға құлшылық етуді сынағанын, бұл Кеңес Одағындағы Иосиф Сталиннің режимінен алынған сабақ екенін айтқанын көрсетті. Сондықтан Лин және олардың авторлары Ли айтқан Мао мен Дэн арасындағы пікір талас ешқашан болмағанын, бірақ барлығы осы тұжырымға келіспейтінін біледі. Олар сондай-ақ Лидің Маоның жеке өміріне қатысты кейбір мәлімдемелерін сынады, мысалы, Маоның бедеу болғаны туралы оның сөзін жоққа шығарды. Бұл тұжырымды Маоның медициналық көмек көрсетушілерінің бірі болған профессор Ву Цзепин де қолдады. Олар Лидің бұл әңгімені Маоның көптеген әйелдермен заңды емес қарым-қатынаста болғанын, бірақ олардан көп балалары болмағанын түсіндіру үшін ойлап тапқанын болжайды.
Басқа сыншылар
Лидің шығармаларын тағы бір қытай сыншысы ретінде бұрын Пекиндегі Мәдени революция радикалдарының мүшесі болған Цы Бэнью белгілі. 1968 жылы Маоның бұйрығымен Цы тұтқындалып, түрмеге қамалды, содан кейін он сегіз жыл түрмеде отырды. Маоның қуғын-сүргініне қарамастан, Цы Лидің Қытай басшысын бейнелеуін сынады, ол: «өзінің [Ли] жеке қатысқан солшыл әрекеттерді (чжи зуо) қолдау туралы есебінен басқа, оның естеліктерінің Мәдени революцияға қатысты көп бөлігі газеттерден, журналдардан және басқа адамдардың жазбаларынан алынған материалдардан тұрады. Батыс оқырмандарына өзінің құпия ақпаратқа қол жеткізгеніне сендіру үшін Ли жасанды жағдайлар жасады, нәтижесінде естеліктерінде көптеген қателер кездеседі» деді. Бірнеше жыл Маоға жақын болған Цы, партияның басқа да жоғары лауазымды мүшелерінің басқаша болғанына қарамастан, Маоның некеден тыс қатынастары туралы ешқандай қауесет естімегенін, ал Мао әрқашан «әйел әріптестеріне» құрметпен қарағанын айтты. Осы және басқа да себептерге байланысты Цы Лидің Маоның ішкі қатынастары болды деген мәлімдемесін жалған деп есептейді. Маоизм Қытайын зерттеуге маманданған американдық ғалым Фредерик Тейвз «Президент Маоның жеке өмірі» кітабына сынды пікірін білдірді. Ол өзінің «Линь Бяоның трагедиясы: Мәдени революция кезінде жолбарысқа мініп жүру» (1966-1971, 1996) кітабында Ли Мәдени революцияның артындағы саясатқа қатысты кең ауқымды мәлімдемелер жасағанына қарамастан, шын мәнінде Қытай үкіметінде болған оқиғалардың «шетінде» болғанын дәлелдеді. Ол кітапты ашық және polemikaлық түрде «Маоға қарсы» деп, көзқарасы «критикалық емес» және революцияның суретін жасау үшін «ресми дереккөздерге тәуелді» деп сынады. Ол Лидің кітабын «кеңінен қол жетімді ақпаратты және интерпретацияларды қайталайды» деп сипаттады. «Президент Маоның жеке өмірі» Мао туралы жаңа ақпаратты ашады деп ұсынылған, бірақ тарихшы Мобо Гао былай деді: «Қытай әдебиетімен танысқандар үшін кітап Батыс нарығына шыққан кезде көп жаңалықты ұсынбады. Лидің кітабында сипатталған маңызды тұлғалар мен оқиғалар туралы Қытай мен Гонконгта бұрын жарияланған естеліктер мен өмірбаян көп нәрсені, тіпті одан да көпті ашты».