17 ғасырдағы латыш-голланд кәсіпкері және қаржыгері Йохан Пальмструх

Кіріспе

XVII ғасырдағы латыш-голланд кәсіпкері және қаржыгері Йохан Палмструх (13 маусым 1611 – 8 наурыз 1671) латыш туған неміс/голланд/швед кәсіпкері, қаржыгер және қаржылық инноватор болды. Ол Еуропаға қағаз ақшаны енгізген адам ретінде танылады.

Өмірбаян

Йохан (Ханс) Виттмахер Рига қаласында дүниеге келді, оның әкесі Рейнхольт саудагер болған. Оның әулеті Голштейн округінен шыққан болуы мүмкін. Шамамен 1634 жылы Амстердамға көшіп келді. 1644 жылдың ақпанында Йохан Маргриета ван дер Бошқа (1617-1677) үйленді. Сол жылы Амстердамдағы Оуд Керк шіркеуінде олардың қызы крещениеден өтті. 1647 жылы Швецияға келгеннен кейін Ұлттық сауда кеңесінің комиссары болды. 1654 жылдан бастап король Карл X Густавқа банк мекемелері туралы ұсыныстар енгізе бастады. Алғашқы екі ұсыныс қабылданбады, бірақ банктің табысының жартысын тәжге беруге уәде еткен үшінші ұсыныс қабылданды. Ол Palmstruch тегімен швед аристократы болды және Ұлттық сауда коллегиясының комиссары аталды. 1657 жылы Стокгольмде Stockholms Banco банкі құрылды, ал Palmstruch банк директоры және бас менеджер болып тағайындалды. Банк жаңалық емес еді, себебі ол Амстердам мен Гамбургтің сәтті мемлекеттік депозиттік банктерінің үлгісі болды, алайда Палмструх өзі екі маңызды инновация енгізді. Біріншісі – банктегі шоттарға салынған ақшаны несиелерді қаржыландыру үшін пайдалану, бірақ бұл тез арада проблемаға айналды, себебі депозиттер көбінесе қысқа мерзімді, ал несиелер ұзақ мерзімді болды, яғни шот иелері салынған ақшаны қайтарып ала алмады. Палмструхтың екінші инновациясы және осы мәселені шешу жолы – 1661 жылы кредиттік қағазды (Kreditivsedlar) енгізу болды, бұл бірінші еуропалық банкноттар, оларды кез келген уақытта алмастырылатын алтын және күміс монеталармен ауыстыруға болады. Бұл өте сәтті болды, бірақ банк өзіне шамадан артық несие беріп, қажетті кепілдіксіз тым көп банкноттар басып шығарды, нәтижесінде 1668 жылы банк құлдырады. Бұл Sveriges Riksbank банкінің құрылуына әкелді. Палмструхқа есеп жүргізуде жауапсыздық танытқаны және есептемелердегі қателіктер мен кемшіліктерге байланысты несиелік қағаздарды өтеуге жеткілікті қаражаты болмағаны үшін айып тағылды. Ол бұл кемшілікті жоя алмады және 1668 жылы одан аристократтық титулы, банктік жеңілдіктері алынып, мәңгілік жер аударуға немесе өлім жазасына кесілді. Үкімет өлім жазасын жеңілдетіп, Палмструхты түрмеге қамады. Ол 1670 жылға дейін түрмеде отырды және келесі жылы 60 жасында қайтыс болды.

Johan (Hans) Wittmacher was born in Riga where his father Reinholt was a merchant. His ancestor probably came from the county of Holstein. Around 1634, he moved to Amsterdam. Johan married Margrieta van der Bosch (1617 1677) in February 1644. In the same year a daughter was baptized in Oude Kerk, Amsterdam. He became a commissioner in the National Board of Trade after his arrival in Sweden in 1647. He began submitting proposals for banking institutions to King Charles X Gustav after 1654. The first two such proposals were rejected but the third, which promised half the bank's profits to the crown, was accepted. He was made a Swedish nobleman under the surname Palmstruch and become a commissioner at the National College of Commerce. Stockholms Banco was thus founded in Stockholm during 1657 with Palmstruch appointed as bank director and general manager. The bank itself was nothing new as it was simply an imitation of the successful public deposit banks of Amsterdam and Hamburg, however Palmstruch himself added two important innovations. The first of these was to use money deposited into accounts at the bank to finance loans, however this soon became a problem as the deposits were usually short term and the loans long term, meaning that deposited money was unavailable to be withdrawn by account holders. Palmstruch's second innovation, and his solution to this problem, was the introduction in 1661 of credit paper (Kreditivsedlar), the first European banknotes, which would be exchangeable at any time for the gold and silver coins they were replacing. These were very successful, but the bank began lending more than it could afford and printed too many banknotes without the necessary collateral, leading to the bank's collapse in 1668. This led to the founding of the Sveriges Riksbank. Palmstruch was charged with irresponsible book keeping and with not having the cash to repay these credit notes due to miscalculation and omissions in his book keeping. He was unable to make up this shortage and in 1668 was sentenced to loss of his title, loss of his banking privilege, and eternal exile or death. The government reprieved the death penalty and Palmstruch was instead imprisoned. He remained in prison until 1670 and died the following year at the age of 60.