Кіріспе

Нейдарт (ортаңғы жоғарғы неміс тіліндегі Nîthart) шамамен 1190 – шамамен 1240 (кейін Нейдарт фон Реуенталь деп аталды) – ең танымал [[Минесанг]] композиторларының бірі. Нейдарттың әндерінің 1500-ге жуық сақталған шумақтары бар, бұл оның әндерінің үлкен танымалдығын көрсетеді және ол кез келген Minnesänger-дің ең көп сақталған лирикалық мұрасына ие. Сонымен қатар, оның замандастарынан өзгеше, оның көптеген әндерінің мелодиялары сақталған: қолжазбаларда оның 55 әніне 70-ке жуық әуен тіркелген. Нейдарттың лирикасы өте инновациялық: ол Minnesang сарайлық жанрына шаруалар бейнесін енгізді, олар көбінесе рыцарьлармен қақтығысқа түседі. Екі топ та кейде сатира нысанына айналады. Оның әндері дәстүрлі түрде жазғы және қысқы әндерге (Sommerlieder, Winterlieder) бөлінеді, әр топ табиғаттың маусымдық сипаттамасымен басталады. Бірақ осы санаттарға жатпайтын әндер де бар, олар бұрын кейінірек туған имитаторлардың туындылары деп есептелген. Нейдарттың шығармалары оның өлімінен кейін де ұзақ уақыт бойы үлкен танымалдылыққа ие болды. 15 ғасырдың соңында ол комикалық әңгімелерде (немісше Schwänke) шаруаларды жек көретін "Найдхарт Фукс" атты аңызға айналды, сонымен қатар бейнелеу өнерінде де оның мұрасын қалдырды – ағаштан ойылған кескіндер, фрескалар және оның әндерінен көріністерді бейнелейтін мүсіндер жасалды.

Өмір

Нейхарттың әндерінің қалыпты дамып келе жатқан танымалдылығына қарамастан, оның өміріне қатысты құжаттамалық деректер жоқ. Әндер көптеген өмірбаяндық, географиялық және тарихи ақпарат ұсынатын сияқты болғанымен, бұл материал поэзиялық кейіпке қатысты, ал өмірбаяндық негізді болжауға болмайды. Ән жинақтарында оның есімі тұрақты түрде Нитхарт немесе кейінірек ерте жаңа жоғарғы неміс тілінде Нейдхарт деп беріледі. Әндерде Риувенталь графынан шыққан рыцарь туралы айтылса да, ақынды осы рыцарьмен теңестіру 15 ғасырға дейін, содан кейін Нейдарттың Бавария мен Австриядағы әрекет аймағынан алыс географиялық орналасқан мәтіндерде кездеспейді. Дегенмен, ақынды «Нейдхарт фон Реуенталь» деп атауды Мориц Хаупт 1858 жылы әндердің алғашқы сындық басылымында қабылдады және соңғы уақытқа дейін кеңінен қолданылып келді. Географиялық тұрғыдан қарағанда ықтимал Реуентальды табуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, ал атаудың өзінде эмблемалық мән бар – ол сөзбе-сөз «Өкініш аңғары» дегенді білдіреді, бұл сәтсіз махаббатты іздеу туралы әндерге сәйкес келетін ойдан туған орынды білдіреді. Нейдарт есімі псевдоним болуы мүмкін, өйткені ол жалпылама түрде қызғанышпен қараушы адамды атау ретінде де, шайтанның аты ретінде де қолданылған. Нейдарттың өміріне қатысты тек шамамен даталар ғана белгілі. Ол Вольфрам фон Эшенбахтың «Виллехальм» шығармасында еске алынады, бұл оның 1210 жылдары белсенді болғанын және, демек, шамамен 1190 жылдары туғанын көрсетеді. Ол де де (шамамен 1250 жыл) қайтыс болған деп еске алынады. Нейдарт Австрия герцогы Фредерик II-ні өзінің меценаты ретінде атайды, алайда Фредерик 1246 жылы қайтыс болған және Нейдарттың сақталған әндерінде оны жоқтап айту жоқ, сондықтан Нейдарт осы күнге дейін қайтыс болған болуы керек деп есептеледі. Әндердегі өмірбаяндық егжей-тегжейлі мәліметтердің дұрыстығына ешқандай сенімділік болмаса да, барлық дәлелдер Нейдарт өзінің мансабының бастапқы кезеңін Баварияда өткізгенін, ал 1230 жылдары, мүмкін, меценаттықтан айырылуы немесе Баварияның I Людвигінің өлтірілуіне байланысты саяси оқиғалар салдарынан Венадағы Фредерик II герцогының сарайына көшкенін көрсетеді. Әндерде Бавария мен Австрия ғана емес, сонымен қатар Ландсхут (Бавария герцогтарының резиденциясы), Вена және Вена маңындағы көптеген жекелеген орындар да аталады, бұл жергілікті жерлерді егжей-тегжейлі білуді көрсетеді. Оның қабірі, әрине, Австрия герцогы IV Рудольфтың (1339–1365) бұйрығымен салынған, қазіргі кезде Санкт-Стефан соборының оңтүстік жағында сақталған.

Әндер

Нейдарттың әндері лирикалық және музыкалық тұрғыдан екі негізгі санатқа жатады: Жазғы әндер (Sommerlieder) және Қысқы әндер (Winterlieder). Бұл терминдерді алғаш рет 1848 жылы Рохус фон Лилиенкрон ұсынғанмен, бұл ерекшелік 15 ғасырдағы қолжазбада әндердің топталуында-ақ байқалады, және екі түрдің де тақырыптары мен құрылымы қарама-қайшы келеді.

Әндер мәтіні

Нейхарттың әндері лирикалық мазмұнында Миннесанг дәстүрінен жаңаша көтерілуді көрсетеді. Әндердегі басты кейіпкер – өзіне қызмет еткені үшін лайықты сыйлыққа ие бола алмаған рыцарь. Көбінесе "фон Риувентал" деп аталатын кедей рыцарь, ауыл қызына ғашық, бірақ оның махаббатына қол жеткізе алмайды. Мұның себебі қыздың анасының араласуы немесе қызды әсер ету үшін сарайлық киім мен мінез-құлықты қайталаған ауыл жігіттерінің бәсекелестігі болуы мүмкін. Бұл көрініс көбінесе қызықты, тіпті сатирикалық болып келеді, сарай мен ауылдың арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді, сондай-ақ сарайлық әдет-ғұрыптарды және ауыл тұрғындарының жоғары тартуларын паш етеді.

Жазғы әндер

Жазғы әндер қарапайым стихтік форманы, "би строфасын" (неміс тілінде Reienstrophe, MHG reie, "шеңбер би", "кароль") қолданады, ол қарапайым жұп және үш буынды ұйқастармен сипатталады, мысалы AAABBB. Мұндай формалар Миннесангта кең таралмаған және олар, әдетте, би әндерінің жергілікті дәстүріне негізделген. Жазғы әндердің барлығы жаздың келуін құттықтайтын табиғат суреттемесімен (неміс Natureingang) басталады, кейде оны өткен қыспен салыстырады. Содан кейін ауыл қызы енгізіледі және ол сүйіктісі - рыцарьға құмарлықпен ел биіне бару ниетімен келе жатқанын жариялайды. Бұл оның анасымен диалогқа бастайды, ол оны жоғары дәрежелі серік іздеуден немесе оның мақсатын бөлісетін дос қызбен араласудан сақтандырады.

Қысқы әндер

Қысқы әндер ертеректегі Миннесангта жиі кездесетін үш бөлімді канцон формасын пайдаланады және көбінесе ұзын шумақтардан тұрады. Әдетте, ашылу табиғат сипаттамасы жаздың өтуіне байланысты ағымға толы шағым болып келеді. Бұдан кейін, жас жігіт өзінің сүйіктісінің – шын мәнінде ауыл қызының – махаббатының, би кезінде ауыл тұрғындарының жоғары бағалауларынан қалай алыстағаны туралы шағымын айтады.

Музыка

Нейхарттың 57 әнінің әуендері сақталған, олардың бірнешеуі бірнеше қолжазбаларда тіркелген. Бұл 12 және 13 ғасырлардағы басқа Minnesänger-лердің барлық әуендерінен көп, олардың танымалдылығының айқын дәлелі. 1300 жылға жуық Франкфурт фрагментінде (MS O) бес әуен кездеседі, бірақ әуендердің көп бөлігі 15 ғасырғы қолжазбаларда сақталған, ең ірі жиынтығы MS c-де. Көптеген ғалымдар MS c-дегі әндерді Нейхарттың ізбасарларының туындылары деп есептейді (соның салдарынан «нағыз» әуендердің санын 17-ге дейін кемітеді), бірақ музыка зерттеушілері «нағыз» және «нағыз емес» әндерді ажыратуға негіз таппады. MS O-дағы әндер мен шамамен 160 жыл кейінгі MS c-дегі олардың нұсқалары арасындағы мелодиялық ұқсастықтар 15 ғасырғы әуендерді кейінірек жазылған шығармалар деп толығымен жобауға болмайтындығын көрсетеді. Барлық әндер монодиялық, нотацияда ритм сирек көрсетіледі. Дегенмен, Нейхарттың көптеген өлеңдері билерді сипаттайды немесе тыңдаушыларды билеуге шақырады, ал әуендер би әндеріне тән ерекшеліктерді көрсетеді. Оларға шектеулі дауыс диапазоны (октава немесе нонина), жоғары және төмен ноталар арасындағы жылдам өту, сөздік құрылым (яғни, әр буынға бір нота) жатады. Хатто мен Тейлор жазғы және қысқы әндер арасындағы айырмашылықты атап көрсетеді, ал жазғы әндер әуендерімен «көтеріңкі және ойын-сауыққа толы» болған. Левон Франкфурт қолжазбасындағы әуендер орындаушыдан жоғары деңгейдегі шеберлік талап ететінін айтады. Басты ладтар – Дориан лады және мажор лады.

Қолжазбалар дәстүрі

Нейдарттың ең ерте жазылған лирикасы – "Nu gruonet aber diu heide" (R 12) – шамамен 1230 жылы жазылған Carmina Burana қолжазбасында кездеседі. Бірақ негізгі қолжазбалар:
R — Staatsbibliothek zu Berlin Preußischer Kulturbesitz, mgf. 1062 (бұрынғы орналасқан жері – Жоғарғы Австриядағы Шлосс Риедегг сарайы болғандықтан "Riedegg MS" деп те аталады). 13 ғасырдың соңында, болжам бойынша Төменгі Австрияда құрастырылған, онда 58 ән мәтіні (383 строфа) бар.
C — Universitätsbibliothek Heidelberg cpg 848 (Manesse Codex) Нейдарт есімімен 209 строфаны, ал басқа да көздерде Нейдартқа жатқызылатын әртүрлі есімдермен тағы 48 строфаны қамтиды. Бұл қолжазба 14 ғасырдың бірінші жартысында Цюрихте жинақталған болуы мүмкін. Онда Нейдарттың шаруалармен қоршалған толық беттік суреті бейнеленген.
c — Staatsbibliothek zu Berlin Preußischer Kulturbesitz, mgf 779 (18 ғасырдың иесінің атымен "Ried MS" деп те аталады), 15 ғасырдың екінші жартысында Нюрнбергте жинақталған болуы мүмкін. Бұл Нейдарттың ең ірі жинағы, онда 131 ән (1098 строфа), 45 әуен (басқаларына орын қалдырылған) бар және ол кез келген Minnesänger үшін ең үлкен авторлық жинақ болып табылады. Алдыңғы қолжазбалардан айырмашылығы, мұнда әр әннің тақырыбы (атауы немесе жанрлық сипаттамасы) бар. Әндер жазғы және қысқы әндер деп бөлек топталған. Нейдарттың әндерінің көпшілігі, санаулы бірнешеуін қоспағанда, осы үш қолжазбаның бірінде немесе бірнешеуінде табылады. Бұған қоса, ән мәтіндері бар тағы 28 қолжазба мен фрагменттер бар, олардың ішінде Kleine Heidelberger Liederhandschrift (Minnesang MS A, 14 ән) және Weingarten MS (Minnesang MS B, 13 ән) де бар.

Қабылдау

Нейдарттың әндері кейінгі Миннесангқа маңызды ықпал етті. Атап айтқанда, Рейнстрофаның (Reienstrophe) қарапайым ұйқас схемасы және екі шаруаның (dörper), ана мен қызы немесе екі дос қыздың арасындағы әңгіме мотиві кейінгі Миннесангерлерге сіңірілді. Нейдарттың ойнақы әңгімелеріндегі (Шванке) сарай мен шаруалар арасындағы қақтығыс, мысалы, Вернер дер Гартенардың «Мейер Хелмбрехт» шығармасындай, повесть түріндегі өлеңдерге көшті.

Нейдартспиль

14 және 15 ғасырларда комикалық әңгімелер, әсіресе "Вейльхеншванк" ("Сайранның ертегісі"), бес пьесаның (Neidhartspiele) негізін құрады. Мұндай пьесаның ең ерте сахналануы 1395 жылғы 23 ақпанда Арнемде шәкірттер қатысымен тіркелген.

Нейхарт Фукс

Әндердегі Нейхарт бейнесі кейінгі ұрпақтар тарапынан қабылданып, 1491–1566 жылдар аралығында үш басылымда сақталған әзіл-қалжыңдық әңгімелердегі ойдан туған батыр, Нейхарт Фукс (Фукс = "түлкі") кейіпкері ретінде жалғасты. Әңгіме Veilchenschwank ("Вайолче әңгімесі") -мен басталады, одан кейін батыр шаруаларды әртүрлі әстелдермен және айқас арқылы үнемі жеңіп шығады.

Фрескалар

1407 жылы Веналық мата саудагері Мишель Меншайн Нейдарттың әндеріне негізделген төрт фресканы жеке би залы үшін тапсырыс берді. Әр фреска жылдың төрт мезгілінің бірінен көрініс бейнелейді. Бұл фрескалар – сол дәуірдегі дүниелік тақырыптағы сақталған сирек туындылардың бірі болып есептеледі. Олар 1979 жылы жаңарту жұмыстары кезінде табылған және Вена қаласы мұражайында өз орнында көрсетілуде. Мұражай фрескаларды кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді.

Ағылшынша

(Ағылшын тілінде ноталары бар тоғыз ән.) Ағылшын тілінде аудармасы және түсіндірмелерімен.

Қолжазбалар

М: Мюнхен, Мемлекеттік кітапхана, Clm 4660, 68р жапырақ (Кармина Бурана) Сипаттама — Цифрлық көшірме (Бавария мемлекеттік кітапханасы, Мюнхен). R: Берлин, Мемлекеттік кітапхана, mgf 1062 (Riedegg қолжазбасы) Сипаттама — Цифрлық көшірме (Берлин мемлекеттік кітапханасы). C: Үлкен Гейдельберг жырлар қолжазбасы (Manesse кодексі): Сипаттама — Цифрлық көшірме (Гейдельберг университетінің кітапханасы). c: Берлин, Мемлекеттік кітапхана, mgf 779 (Ried қолжазбасы) Сипаттама — Цифрлық көшірме (Берлин мемлекеттік кітапханасы).