Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сму үңгірі – Шотландияның Хайленд аймағындағы Сатерлендте, Дарнесс қаласында орналасқан ірі теңіз және тұщы су үңгірі. Үңгір атауының скандинавиялық «smjugg» немесе «smuga» сөздерінен шыққандығы айтылады, олар «ұңғыма» немесе «жасырыну орны» деген мағынаны білдіреді.
Cave in Highland, Scotland
Smoo Cave is a large combined sea cave and freshwater cave in Durness in Sutherland, Highland, Scotland. The cave name is thought to originate from the Norse 'smjugg' or 'smuga', meaning a hole or hiding place.
Геология
Сму үңгірі ерте ордовик доломиттерінің ішінде қалыптасқан. Үңгір ашық сұр Сангомор формациясы мен қою сұр, дақты Сайлмор формациясы (кейде Леопард жартасы деп аталады) арасындағы шекара бойында пайда болған, екеуі де Дурнесс тобының құрамында. Бұл горизонттар, қалыптасу шекарасына жақын, ішкі ағын камерасының бойымен кездесетін ірі және көптеген шерт түйіндерімен сипатталады, олар қоршаған доломит ерігеннен кейін қалған. Үңгір теңіз эрозиясы мен ішкі камераларды қалыптастырған жер асты ағындарының үйлесімінен екі геологиялық әлсіздік бойында пайда болған. Үңгірге құятын Алт Смуодан жоғары, өткізбейтін кварциттер Дурнесс әктасына қатысты жарылысқа ұшыраған, нәтижесінде ағын екі түрлі тау жынысы арасындағы шекарадан өткеннен кейін карбонат тау жынысына еніп кеткен.
Smoo Cave was formed within Early Ordovician dolomites of the Durness Group (also known as the Durness Limestone). The cave has formed along the boundary between the light grey Sangomore Formation and the dark grey, mottled Sailmhor Formation (sometimes called Leopard Rock), both of which form part of the Durness Group succession. These horizons close to the formation boundary are characterised by large and abundant chert nodules which can be found all along the inner stream chamber where they have been left behind after dissolution of the surrounding dolomite. The cave was formed along two geological lines of weakness by a combination of erosion from the sea and an inland underground stream which has formed the innermost chambers. Upstream of the Allt Smoo which runs into the cave, impermeable quartzites have been faulted against the Durness Limestone, causing the stream to sink down into the carbonate rock soon after it has crossed the contact between the two different rock types.
Физикалық сипаттама
Үңгір Ұлыбританияда бірегей, өйткені алғашқы камерасы теңіздің әсерінен қалыптасқан, ал ішкі камералары карбонат доломитін ерітетін жаңбыр суларынан пайда болған тұщы су өткелдері. Үңгірдің ішіне Allt Smoo сулары да биік сарқырама түрінде құяды. Бұл, негізінен, жақын орналасқан доломит-кварцит геологиялық шекарасының салдарынан туындайды, онда Allt Smoo ағыны су өткізбейтін кварциттерді кесіп өтеді және су өткізгіш доломиттерге жеткенде батып кетеді. Үңгірді әртүрлі механизмдер арқылы қалыптасқан және уақыт өте біріккен екі үңгір деп қарастыруға болады. Үңгір үш негізгі бөлімнен тұрады: үлкен теңіз үңгірінің кіреберіс камерасы, сарқырама камерасы және кейбір ағынды тас құрылымдары бар соңғы шұңқыр камерасына жететін қысқа тұщы су өткелі. Үңгірдің кіреберісі мен негізгі камерасы теңіздің әсерінен шамамен кең және биікке дейін кеңейтілген, бұл Ұлыбританиядағы ең үлкен теңіз үңгірінің кіреберісі болып табылады. Кіреберіс бұрын үңгірдің бөлігі болған, бірақ қазір құлап қалған ұзын тасқын шатқалының (Geodha Smoo) соңында орналасқан. Geodha-ның шығыс жағында бұрынғы шатырдың үлкен бөлігінен қалған бірнеше тіректер көрінеді, олар шөпті беткеймен жартылай көмілген (әдетте үңгірге келгендердің есімдерін көрсететін тастармен жабылған). Бүгінгі күні теңіз үңгіріне теңіз сирек кіреді (тек көктемгі толысу кезінде), өйткені аймақ изостатикалық көтеріліске ұшырады. Қазіргі үңгір үшінші камераның/өткелдің соңындағы соңғы шұңқырға дейін созылады. Алайда, үңгір одан әрі жалғасады, өйткені мұнда үлкен көлемдегі белсенді ағын әрдайым қайта пайда болады. Бұрын жүргізілген бояу сынақтары су асты өткелін басты сарқырамадан жоғары орналасқан Allt Smoo ағынының бастапқы тұнба нүктесімен байланыстырды, бұл үңгір жүйесі бұрын ойланғаннан кем дегенде екі есе ұзын екенін көрсетеді. Грампиан спелеологиялық тобының үңгір суға түсушілері осы шұңқырды шамамен 1,5 километрге дейін зерттеді, бірақ судағы үлкен мөлшердегі лай және торф одан әрі зерттеуге кедергі келтірді. Басты сарқырама көбінесе құрғақ екенін және тек осы жоғарыдағы тұнба ағысы толып кеткен кезде ғана белсенді болатынын атап өту керек.
The cave is unique within the UK in that the first chamber has been formed by the action of the sea, whereas the inner chambers are freshwater passages, formed from rainwater dissolving the carbonate dolomites. Partway through the cave the waters of Allt Smoo also drop in as a high waterfall. This is mainly due to the nearby dolomite–quartzite geological boundary where the Allt Smoo stream crosses the impermeable quartzites and sinks on meeting the permeable dolomites. The cave can be thought of as two caves formed by different mechanisms that have joined together over time. The cave is composed of three main sections: a large sea cave entrance chamber, a waterfall chamber and a short freshwater passage which leads to a terminal sump chamber with some flowstone formations at the rear. The cave entrance and main chamber have been considerably enlarged by sea action to approximately wide and high, the largest sea cave entrance in Britain. The entrance is located at the end of a long tidal gorge (Geodha Smoo) which was once part of the cave, now collapsed. Several remnant pillars can be seen along the eastern side of the Geodh along with a large section of the previous roof which has been partly buried by the grassy slope (normally covered by rocks spelling out the names of visitors to the cave). The sea rarely enters the sea cave nowadays (only during spring tides) as the area has undergone isostatic uplift. The present day cave is long up to the terminal sump at the rear of the third chamber/passage. The cave travels further, however, as an active stream of notable size resurges here at all times. Previous dye testing has linked an underwater passage to an initial sink point in the Allt Smoo stream about upstream from the main waterfall, implying that the cave system is at least twice as long as once thought. Cave divers from the Grampian Speleological Group have dived this sump for a distance of about , although large volumes of silt and peat in the water have prevented further exploration. It is worth noting that the main waterfall is often dry and will only become active once this upstream sink overflows.
Археология
1995 жылы жүргізілген археологиялық зерттеулер неолит, норвегия және темір дәуіріне тән артефакттарды тапты, бірақ үңгірден табылған артефакттардың көп бөлігі викингтер/норвегиялықтар немесе орта ғасырлық қызметімен байланысты болды. Балық сүйектері, теңіз қабықшалары, өсімдік қалдықтары, сүтқоректілер мен құстардың сүйектері теңіз және құрлықтағы тағамдарды өңдеу және тұтынуға қатысты екенін көрсетті. Археологтар темір шлагы мен қайық шегелері арқылы осы қорғалған шығанақта қайықтар жөнделгенін болжады. Сму үңгірі мен Гласскнаппер үңгірінен алынған төрт радиокөміртектік сынама осы орындардың 8-ші мен 11-ші ғасырлар аралығында пайдаланылғанын көрсетеді. Үңгір кешені маңызды ескерткіш ретінде қорғалады.
Archaeological investigations in 1995 turned up Neolithic, Norse and Iron Age artifacts but the majority of the artifacts from the cave were related to Viking/Norse or medieval activity. Fish bones, marine shells, plant remains and mammal and bird bones indicated the processing and consumption of marine and terrestrial foods. Iron slag and boat nails led the archaeologists to surmise that boats were repaired in the sheltered inlet. Four radiocarbon dates from Smoo Cave and Glassknapper's Cave provide evidence for use of these sites between the eighth and 11th centuries AD. The cave complex is protected as a scheduled monument.
Туризм
Үңгір Дурнесс ауылының шығысында орналасқан және қазіргі уақытта автотұрақ, дәретханалар, баспалдақтар және серуендеу жолдарымен қамтамасыз етілген. Жыл сайын шамамен 40 мың келушіні қабылдайтындықтан, кіру жолын жақсарту жоспарлары қарастырылып жатыр. Жаз айларында үңгірге қайықпен экскурсиялар ұйымдастырылып, келушілер ішкі залға жеткізіледі.
The cave is located east of the village of Durness and is presently served by a car park, toilets, stairs and walkways. Plans are being considered for access improvements for the estimated 40,000 visitors it receives annually. Tours of the cave also operate during the summer, taking visitors to the inner chamber by boat.