Кіріспе

Күн экватордың үстіне тікелей түскенде, наурыз теңдеуі – Жер бетіндегі теңдеу, онда күн асты нүктесі Оңтүстік жарты шардан шығып, аспан экваторын кесіп, Жерден қарағанда солтүстікке қарай жылжиды. Наурыз теңдеуі Солтүстік жарты шарда көктемгі теңдеу (көктемгі күн мен түннің теңелуі) деп, ал Оңтүстік жарты шарда күздік теңдеу (күзгі күн мен түннің теңелуі) деп аталады. Грегориан күнтізбесі бойынша, солтүстікке қарайғы теңдеу 0° бойлықта 19 наурызда басталып немесе 21 наурызда аяқталуы мүмкін. Көбінесе болатын жыл үшін есептелген уақыттың қабысуы өткен жылдан шамамен 5 сағат 49 минутқа кешігіп, ал арта жыл үшін өткен жылдан шамамен 18 сағат 11 минутқа ертерек болады. Жылдардың ұзаруын және арта жылдардың қысқаруын теңестіру наурыз теңдеуінің күнін жыл сайын 20 наурыздан бір күннен артық жылжытпауға мүмкіндік береді. Наурыз теңдеуі астрономиялық көктемнің басталуын және астрономиялық қыстың аяқталуын білдіреді, бірақ Оңтүстік жарты шарда астрономиялық күздің басталуын және астрономиялық жаздың аяқталуын көрсетеді. Астрономияда наурыз теңдеуі – бұл жұлдыздық уақыттың бастапқы нүктесі, соның салдарынан оң көтерілу және эклиптикалық бойлық анықталады. Сондай-ақ, ол көптеген мәдениеттер мен діндердегі күнтізбелер мен мерекелерге сілтеме болып табылады.

Шоқжұлдыз

Күннің аспан экваторын солтүстікке қарай кесіп өтетін нүкте Арыстың бірінші нүктесі деп аталады. Дегенмен, күн мен түн теңдігінің прецессиясы салдарынан, бұл нүкте енді Арыс шоқжұлдызында емес, Балықтар шоқжұлдызында орналасқан. 2600 жылға қарай ол Суқұйғыш шоқжұлдызына өтеді. Жер осінің әсерінен Арыстың бірінші нүктесі аспанда 72 жыл сайын шамамен бір градусқа батысқа қарай жылжиды. Қазіргі шоқжұлдыз шекараларына сәйкес, солтүстік теңдігі б.з.д. 1866 жылы (1865 жыл) Тордан Арысқа, б.з.д. 68 жылы (-67 жыл) Балықтарға, 2597 жылы Суқұйғышқа, ал 4312 жылы Егізкөкке өтеді. 1489 жылы ол Киттің "бұрышынан" 0°10′ қашықтықта өтті (бірақ ішке кірмеді).

Күннің көрінетін қозғалысы

Күн мен түн теңелу күнінде Күн дискісінің көзге көрінетін қозғалысы күн шығарда Жердің көкжиегін тікелей шығысқа қарай кесіп өтеді; және шамамен 12 сағаттан кейін, күн батарда тікелей батысқа қарай өтеді. Наурыз теңелуі, барлық теңелулер сияқты, Жердің көп бөлігіндегі ендіктерде күннің ұзақтығы мен түннің ұзақтығының дерлік тең болуымен ерекшеленеді.

Күнтізбелер

Вавилон күнтізбесі наурыз айының теңелуінен кейінгі алғашқы жаңа аймен, шумерлік Инанна (кейін Иштар деп аталатын) құдайдың жер астынан оралған күні, Акиту рәсімінде, Иштар қақпасы арқылы Эанна ғибадатханасына шерулермен және Таммузбен немесе шумерлік Думмузибен неке қию рәсімін қайта орындаумен басталды. Парсы күнтізбесі жыл сайын Тегеранда байқалатын солтүстік теңелуден басталады. Үнді ұлттық күнтізбесі жылы 22 наурыздағы көктемгі теңелуден кейінгі күнде (кібісе жылдары 21 наурыз) 30 күндік аймен басталады, содан кейін 31 күндік 5 ай, одан кейін 30 күндік 6 ай келеді. 1452 жылы 11 наурыз, 11:52 (Юлиан) болды. 2547 жылы 20 наурыз, 21:18 (Григориан) және 3 наурыз, 21:18 (Юлиан) болады.

Ыбырайымдық дәстүр

Яһудилердің Құтқарылу мерекесі әдетте Солтүстік жарты шардағы көктемгі күн мен түннің теңелуінен кейінгі алғашқы толық айға сәйкес келеді, бірақ кейде (қазіргі уақытта 19 жылда үш рет) екінші толық айға да сәйкес келуі мүмкін. Христиан шіркеулері Пасханы наурыз айының теңелуінен кейін немесе оған сәйкес алғашқы толық айдан кейінгі алғашқы жексенбі ретінде есептейді. Шіркеудің ресми анықтамасы бойынша, күн мен түннің теңелуі 21 наурызда болады. Шығыс православие шіркеулері ескі Юлиан күнтізбесін пайдаланады, ал батыс шіркеулері Григориан күнтізбесін пайдаланады, сондықтан батыстағы толық айлар қазіргі уақытта шығыстағылардан төрт, бес немесе 34 күн бұрын туындайды. Осының салдарынан екі Пасха да көбінесе әртүрлі күндерге түседі, бірақ кейде бір-бірімен сәйкес келеді. Кез келген жылдағы ең ерте батыс Пасхасының күні екі күнтізбе бойынша да 22 наурызға дейін жетеді. Кез келген жылдағы ең соңғы батыс Пасхасының күні 25 сәуір.

Ирандық дәстүр

Солтүстік теңдігі күні әр түрлі күнтізбелердің, оның ішінде Иран күнтізбесінің басталуын белгілейді. Ежелгі Иран халқының жаңа жылдық Наурыз мерекесі 20 немесе 21 наурызда тойланады. Ежелгі парсы мифологиясы бойынша, Парсының мифологиялық патшасы Жамшид осы күні таққа отырған және жыл сайын бұл оқиға екі апта бойы тойлармен еске алынады. Ирандықтармен қатар, бұл мереке түркі халықтары, Солтүстік Кавказ және Албанияда да аталып өтеді. Бұл мереке зороастрийлер, Бахаи дінінің жақтастары және этникалық тегіне қарамастан, Низари исмаили мұсылмандары үшін де маңызды.

Батыс Азия және Солтүстік Африка

Көптеген араб елдерінде Аналар күні солтүстік жартышарда күн мен түн теңелу кезінде тойланады. Шам әл-Нессим – бұл қазіргі заманғы мереке, кейбір адамдар оның ежелгі Египетте тойланғанын айтады, бірақ оны растайтын аз ғана дәлел бар. Бұл Египеттегі мемлекеттік мерекелердің бірі. Кейбір деректер бойынша, Египеттің христиандық кезеңінде (шамамен 200-639 жылдар) бұл мереке Пасха дүйсенбісіне ауысқан, бірақ одан бұрын көктемгі күн мен түн теңелуімен бірге келеді.

Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия

Күннің сидеральды күнтізбесі бойынша, бастапқыда наурыз теңелуімен сәйкес келген мерекелер қазір Оңтүстік Азияның және Оңтүстік-Шығыс Азияның бір бөлігінде Күннің сидеральды Қошқар шоқжұлдызына кірген күні, әдетте 14 сәуір шамасында тойланады. Камбоджада Ангкор-Ват теңелуі – Сурьяварман II патшалық құрған дәуірден бастау алатын күн құбылысы.

Шығыс Азия

Дәстүрлі Шығыс Азия күнтізбелері жылды 24 маусымдық кезеңге (节气, сөзбе-сөз "климаттық сегменттер") бөледі, ал көктемгі күн мен түннің теңелуі (Chūnfēn, ) көктемнің ортасын көрсетеді. Осы ретте, қытай ірісі 分 "тең бөлу" (маусым ішінде) мағынасын білдіреді. Жапонияда Көктемгі Күнмен Түннің Теңелуі күні (春分の日 Shunbun no hi) – мемлекеттік мереке, бұл күні туысқандардың зираттарына барып, отбасылық жиындар ұйымдастырылады. Хиган (お彼岸) – жапондық буддалық секталары көктемгі және күзгі күн мен түннің теңелуіне орай ғана атап өтетін мереке.