Кіріспе

Күн экватордың үстінен өтетін кезде, қыркүйек теңелуі (немесе оңтүстік теңелуі) – Күннің аспан экваторын кесіп, оңтүстікке қарай жылжуы. Күнтізбелік жыл мен тропикалық жыл арасындағы айырмашылықтарға байланысты, қыркүйек теңелуі 21-24 қыркүйек аралығында болуы мүмкін. Теңелу кезінде, экватордан қарағанда Күн шығыстан шығып, батысқа батуы мүмкін. Оңтүстік теңелуінен бұрын Күн солтүстік жаққа қарай көтеріліп, батуы мүмкін, ал одан кейін оңтүстік жаққа қарай көтеріліп, батуы мүмкін. Теңелуді Солтүстік жарты шарда астрономиялық жаздың аяқталуы және астрономиялық күздің басталуы (күзгі теңелу) деп қарастыруға болады, ал Оңтүстік жарты шарда астрономиялық қыстың аяқталуы және астрономиялық көктемнің басталуы (көктемгі теңелу) деп қарастыруға болады.

Шоқжұлдыз

Күннің аспан экваторын оңтүстікке қарай кесіп өтетін жері Таразының бірінші нүктесі деп аталады. Бірақ, күн мен түн теңелуінің прецессиясының нәтижесінде, бұл нүкте енді Таразы шоқжұлдызында емес, Қыз шоқжұлдызында орналасқан. Қыркүйек теңелуінің күндік нүктесі -729 жылы (б.з.д. 730 жылы) Таразыдан Қызға өтті және 2439 жылы Арыстанға кіреді.

Күннің көкжиекке қатысты көрінетін қозғалысы

Күн мен түн теңесу кезінде Күн тікелей шығыста шығып, батыста батысады. Бірақ, жарық сынуының салдарынан, оның "шынайы" ортасы көтеріліп немесе батып жатқан сәтте көкжиектен сәл жоғары көрінуі мүмкін. Солтүстік немесе оңтүстік полюстегі бақылаушылар үшін Күн көкжиектің үстінен немесе одан жоғары көлденең қозғалады, күнделікті 0,39 градусқа жуық "деклаинация" (соның салдарынан биіктік) өзгеруінен басқа, айқын түрде көтерілмейді немесе батпайды. Полюстерде емес, екі жарты шардың кез келген жеріндегі бақылаушылар үшін Күн қыркүйек теңесуінен кейін 3 ай бойы оңтүстікке қарай көтеріліп, батуын жалғастырады. Бұл кезең – маусым күн тоғысымен басталатын 6 айлық оңтүстікке қарай жылжудың екінші жартысы, сол кезде Күн ең солтүстік нүктесінде шығып, батуын аяқтайды.

Күнтізбелер

Қыркүйек күнінің мен түннің теңелуі француз республикалық күнтізбесінің басталу күні болды.

Батыс Азия

Оңтүстік жазғы күн тоқырауы Иран күнтізбесінде Мехр немесе Таразы айының басталуын белгілейді. Бұл ирандықтардың "Жашне Мехреган" деп аталатын мерекесінің бірі, зороастризмдегі бөлісу немесе махаббат мерекесі.

Шығыс Азия

Жапонияда Күзгі күн мен түн теңелу күні (秋分の日) мемлекеттік мереке болып табылады. Хиган (お彼岸) – жапон буддалық секталары ғана көктемгі және күзгі күн мен түн теңелу кезінде тойлайтын буддалық мереке. Кореяда Чусок – маңызды егін жинау мерекесі және күзгі күн мен түн теңелуіне орай үш күн бойы тойланады. Күз ортасы фестивалі (Mid Autumn Festival) ай күнтізбесінің 8-ші айының 15-ші күні, көбінесе күзгі күн мен түн теңелуіне жақын уақытта тойланады және Қытайдың материктік бөлігінде, Гонконгта, Тайваньда, сондай-ақ қытай халқы көптеп тұратын көптеген елдерде ресми мереке болып саналады. Ай күнтізбесі Грегориан күнтізбесімен сәйкес келмейтіндіктен, бұл күн қыркүйек айының ортасынан қазан айының басына дейін кез келген күні болуы мүмкін. Дәстүрлі Шығыс Азия күнтізбелері жылды 24 маусымдық кезеңге (节气, сөзбе-сөз "климаттық сегменттер") бөледі, ал күзгі күн мен түн теңелуі (Qiūfēn, ) – күз маусымының ортасын көрсетеді. Осы ретте, қытай ісімшесі 分 "тең бөлу" (маусым ішінде) мағынасын білдіреді.

Иудаизм

Яһудилердің Суккоты әдетте солтүстік жарты шардағы күзгі күн мен түннің теңелуінен кейінгі толық айға тура келеді, бірақ кейде (қазіргі яһуди күнтізбесінде 19 жылда үш рет) екінші толық айға да түсуі мүмкін. Рош-хашана осы теңелуге жақын жаңа ай күніне сәйкес келеді.

Еуропа

Дожинки – славян егін жинау мерекесі. Христиандыққа дейінгі дәуірде бұл мереке көбінесе күзгі күн мен түннің теңелу кезінде тойланатын. Оңтүстік жаққа қарайғы күн мен түннің теңелуі 1793 жылдан 1805 жылға дейін қолданылған француз республикалық күнтізбесінде "Жаңа жыл" күні болып есептелген. 1792 жылдың 21 қыркүйегінде Францияның Бірінші Республикасы жарияланып, француз монархиясы жойылды, ал келесі күні (сол жылғы күн мен түннің теңелу күні) Францияда "Республикалық дәуірдің" басталуы болды. Жаңа жылдың басталуы орташа емес, нақты күннің қозғалысын ескере отырып, астрономиялық есептеулермен анықталатын. Ұлыбританияда дәстүрлі егін жинау мерекесі қыркүйек айының толық айына ең жақын жексенбі күні тойланатын.

Неопаганизм

Неопагандықтар қыркүйектегі күн мен түн теңелуін Жыл доңғалағының маңызды нүктесі деп санайды. Солтүстік жарты шардағы пұтқа табынушылықтың кейбір түрлері күзгі теңелу дәстүрлерін бейімдейді. Оңтүстік жарты шарда көктемгі теңелу Остарамен сәйкес келеді.

Америка

Қайта құрылған Кахокия Вудхенджі, Миссисиппи мәдениетіне жататын Кахокия археологиялық ескерткішінің маңында, Коллинсвилл қаласынан (Иллинойс штаты) жақын жерде орналасқан үлкен ағаштан жасалған дөңгелек, жыл сайынғы күн мен түн теңелу және күн шығысын қарсы алу мерекелерінің өтетін орны. 2017 жылғы шара туралы хабарламада: "Түпкілікті американдықтардың нанымына құрмет көрсету үшін, ақысыз іс-шарада ешқандай ритуалдар мен рәсімдер өткізілмейді. Бірақ келушілер Миссисиппи халқының бір кезде күннің шығуын тамашалау үшін жиналған жерде тұра алады".