Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африка этносы
West African ethnic group
Еве халқы (/'//eɪ//.//w//eɪ/; , lit. "Еве халқы"; немесе Моно Кпле Вольта Тɔ́сисиво Доме, lit. "Моно және Вольта өзендері арасында"; Eʋenyígbá Eweland;) – гбе тілінде сөйлейтін этностық топ. Еве халқының ең көп саны Ганада (6,0 миллион), ал екінші ең көп саны Тогода (3,1 миллион) қоныстанған. Олар гбе тілдер отбасына жататын еве тілінде сөйлейді. Олар фон, ген, фла / пхера, огун / гун, макси және Того мен Бениннің ажа халқы сияқты гбе тілдерінде сөйлейтін басқа халықтармен туыс.
The Ewe people (/'//eɪ//.//w//eɪ/; , lit. "Ewe people"; or Mono Kple Volta Tɔ́sisiwo Dome, lit. "Between the Rivers Mono and Volta"; Eʋenyígbá Eweland;) are a Gbe speaking ethnic group. The largest population of Ewe people is in Ghana (6.0 million), and the second largest population is in Togo (3.1 million). They speak the Ewe language which belongs to the Gbe family of languages. They are related to other speakers of Gbe languages such as the Fon, Gen, Phla /Phera, Ogun/Gun, Maxi, and the Aja people of Togo and Benin.
Демография
Эве халқы негізінен Батыс Африканың жағалау аймақтарында орналасқан: Вольта өзенінің оңтүстігі мен шығысынан Того мен Бенин шекарасындағы Моно өзеніне дейін; және Нигерияның оңтүстік-батыс бөлігінде (Атлант мұхитына жақын, Нигерия мен Бенин шекарасынан Эпеге дейін созылып жатыр). Олар негізінен Гананың оңтүстік-шығысындағы Вольта аймағында, Тогоның оңтүстігінде және қазіргі Бенин мен Нигерия шекарасының аймағында табалады. 17 ғасырдағы шабуылдар мен соғыстар салдарынан олар қазіргі орналасқан жерлеріне көшіп келді. Эве халқы құл саудасы мен отаршылдық кезеңінен бұрын еуропалықтармен достық қарым-қатынаста болған. Бірақ 1784 жылы Дания өз шенеуніктері мен саудагерлері үшін Эве және Йоруба аймақтарында жағалау бекіністерін салуға тырысқан кезде, олар Данияның колониялық мүдделерімен соғысқан. Эве халқының дәстүрлі дінінде ата-баба рухтары маңызды орын алады және олар рулық байланыстар арқылы бөліседі.
Ewe people are located primarily in the coastal regions of West Africa: in the region south and east of the Volta River to around the Mono River at the border of Togo and Benin; and in the southwestern part of Nigeria (close to the Atlantic Ocean, stretching from the Nigeria and Benin border to Epe). They are primarily found in the Volta Region in southeastern Ghana, southern Togo, in the region that is now the border between Benin and Nigeria; and then, because of invasions and wars in the 17th century, migrated into their current locations. The Ewe people had cordial relations with pre slave trade and pre colonial era Europeans. However, in 1784, they warred with Danish colonial interests as Denmark attempted to establish coastal forts in the Ewe and Yoruba regions for its officials and merchants. Ancestral spirits are important part of the Ewe traditional religion, and shared by a clan.
Христиандық
Христиан діні Эве халқына колониялық саудагерлер мен миссионерлермен бірге келді. 1840 жылдан кейін еуропалық колониялар тарапынан ірі миссиялар құрылды. 1847 жылы неміс лютеран миссионерлері келді. Эве халқының шамамен 89 пайызы, әсіресе жағалаудағы қалалық аймаққа жататындары, христиан дініне көшкен. Дегенмен, олар өз ата-бабаларының дініндегі дәстүрлі амалдар мен ғұрыптарды орындауды жалғастыруда.
Christianity arrived among the Ewe people with the colonial merchants and missionaries. Major missions were established after 1840, by European colonies. German Lutheran missionaries arrived in 1847. About 89% of the Ewe population, particularly belonging to the coastal urban area, has converted to Christianity. However, they continue to practice the traditional rites and rituals of their ancestral religion.
Музыка
Еве халқының музыка мәдениеті күрделі және олардың дәстүрлі дінімен тығыз байланысты. Бұл Еве барабандарын да қамтиды. Еве халқы, егер біреу жақсы барабаншы болса, онда ол жақсы барабаншы болған ата-бабасының рухын мұра еткендіктен деп санайды. Еве музыкасының көптеген жанрлары бар. Олардың бірі – Агбекор, ол соғысқа байланысты әндер мен музыканы қамтиды. Бұл соғыстың салдарымен байланысты адамдардың сезімдерінің кең ауқымын қамтиды: ата-бабалары шабыттандырған батылдық пен бірлік, Еве жауынгерлерін күтіп тұрған жеңіс, сондай-ақ өлім мен жоғалтудың қайғысы. Кросс-ритмді барабан ойнау – Еве музыка мәдениетінің бір бөлігі. Жалпы, Еве барабандары ағаш қабырғалары мен металл сақиналары бар бөшке тәрізді немесе бір тікеден қашалған. Оларды таяқтармен және қолдармен ойнайды және көбінесе отбасылық дәстүрлі рөлдерді атқарады. «Бала немесе кіші іні» барабаны – каган, әдетте, қоңырау мен шайқаудың остинаттарымен тікелей байланысты қайталанатын үлгіде ойнайды. «Ана» барабаны – киди, көбінесе ілеспеде белсенді рөл атқарады. Ол үлкен сого немесе «әке» барабанына жауап береді. Ансамбльдің барлығын топтың ең үлкені – атсимеву немесе «әже» барабаны басқарады. Лирикалық әндер оңтүстік аймақта көбірек таралған. Солтүстік аймақта әншінің дауысын әдетте флейта мен барабан алмастырады. Отарлық дәуірден кейін Еве халқы академиялық білім мен жоғары білімге ұмтылуымен Африкалықтар арасында танымал болды. Көптеген Еве халқы білімдерін арттыру және басқа Евелер арасындағы мәртебесін көтеру үшін жоғарыда аталған мәдени себептермен жетекші оқу орындарында білім алу үшін әлемді шарлайды. Жоғары білім алуға тырысқандардың көптегені қаржы, инженерия және құқық сияқты техникалық салаларда магистратураны бітіреді.
The Ewes have developed a complex culture of music, closely integrated with their traditional religion. This includes Ewe drumming. Ewes believe that if someone is a good drummer, it is because they inherited a spirit of an ancestor who was a good drummer. Ewe music has many genres. One is Agbekor, which relates to songs and music around war. These cover the range of human emotions associated with the consequences of war, from courage and solidarity inspired by their ancestors, to the invincible success that awaits Ewe warriors, to death and grief of loss. Cross rhythm drumming is a part of Ewe musical culture. In general, Ewe drums are constructed like barrels with wooden staves and metal rings, or carved from a single log. They are played with sticks and hands, and often fulfill roles that are traditional to the family. The 'child' or 'baby brother' drum, kagan, usually plays on the off beats in a repeated pattern that links directly with the bell and shaker ostinatos. The 'mother' drum, kidi, usually has a more active role in the accompaniment. It responds to the larger sogo or 'father' drum. The entire ensemble is led by the atsimevu or 'grandfather' drum, largest of the group. Lyrical songs are more prevalent in the southern region. In the north, flutes and drums generally take the place of the singer's voice. In the post colonial era, the Ewe people have acquired renown among Africans for their pursuit of academia and higher education. Many Ewe people travel across the world to pursue their education at leading institutions, following the aforementioned cultural motivations to enhance their knowledge base, and status among other Ewes. Of those who pursue higher education, many Ewe people attain graduate degrees in technical fields such as finance, engineering and law.
Тіл
[[Файл:Эве халқының туы.svg|thumb|Эве халқының туы.]] Эве халқының туын Того мен Бенин шекарасына жуық үш миллион адам тарапынан қолданылады. Эве тілі Нигер-Конго тілдерінің Гбе тобына жатады. Гбе тілдері негізінен Того, Бенин және Батыс Нигериядан Төменгі Вемеге дейінгі аймақта таралған. Эве тілінің диалектілері әртүрлі. Екі-үш шақырым қашықтықтағы ауылдық топтар әртүрлі нұсқаларды қолданады. Дегенмен, Эве тілінде сөйлейтін аймақта диалектілерді географиялық тұрғыдан жағалау немесе оңтүстік диалектілеріне (мысалы, Аŋlɔ, Tɔŋú Avenor, Watsyi) және ішкі диалектілеріне (мысалы, Эведомгебе, Ломе, Дани, Кепель және т.б.) (Агбодека 1997, Гавуа 2000, Ансре 2000) жіктеуге болады. Әртүрлі жерлерден келген сөйлеушілер бір-бірін түсінеді және әртүрлі аймақтардың ерекшеліктерін ажырата алады. Сонымен қатар, 19 ғасырда әртүрлі суб-диалектілердің аймақтық ерекшеліктеріне негізделген, жағалаулық элементтері басым жазылған стандартты тіл қалыптасқан. Осымен қатар, стандартты әдеби тіл де пайда болды (әдетте жергілікті акцентпен айтылады), ол мектептер, базарлар және шіркеулер сияқты диалектілер арасындағы байланыс орындарында кеңінен қолданылады. Әңгімешілер Севада қолданылатын Аŋlɔ диалектін пайдаланады. Олардың тілі сөйлеу тілі болғандықтан, стандартты диалектпен таныс адамның күтіміне толыққанды сәйкес келмейді. Мысалы, олар стандартты жазудағы si орнына салыстырмалы сөйлемдерді енгізу үшін yi түрін, ал стандартты жазудағы sia орнына yia 'осы' деген сөзді қолданады. Кейде олар стандартта жазылмаған лексикалық NP субъектісімен келісетін етістіктегі тақырыптық көрсеткіштерді де қолданады. Аŋlɔ диалектісінің ерекшелігі - тіс қырының аймағындағы дыбыстар жоғары дауыстыға дейін келіп, жұмсақ айтылады. Мысалы, "қартаю" деген етіс "tsi" стандартты түрде айтылса, әңгімеші Квакуга Гока оны басқаша айтады.
[[File:Flag of the Ewe people. svg|thumb|The flag of the Ewe people. to the Togo Benin border by about three million people. Ewe belongs to the Gbe family of Niger Congo. Gbe languages are spoken in an area that extends predominantly from Togo, Benin and as far as Western Nigeria to Lower Weme. Ewe dialects vary. Groups of villages that are two or three kilometres apart use distinct varieties. Nevertheless, across the Ewe speaking area, the dialects may be broadly grouped geographically into coastal or southern dialects, e. g., Aŋlɔ, Tɔŋú Avenor, Watsyi and inland dialects characterised indigenously as Ewedomegbe, e. g., Lomé, Danyi, and Kpele etc. (Agbodeka 1997, Gavua 2000, Ansre 2000). Speakers from different localities understand each other and can identify the peculiarities of the different areas. Additionally, there is a written standard that was developed in the nineteenth century based on the regional variants of the various sub dialects with a high degree of coastal content. With it, a standard colloquial variety has also emerged (spoken usually with a local accent), and is used very widely in cross dialectal contact sites such as schools, markets, and churches. The storytellers use a dialect of Aŋlɔ spoken in Seva. Their language is the spoken form and hence does not necessarily conform to the expectations of someone familiar with the standard dialect. For instance, they use the form yi to introduce relative clauses instead of the standard written si, and yia 'this' instead of the standard written sia. They sometimes also use subject markers on the verb agreeing with the lexical NP subject while this is not written in the standard. A distinctive feature of the Aŋlɔ dialect is that the sounds made in the area of the teeth ridge are palatalised when followed by a high vowel. For instance, the verb tsi 'become old' is pronounced "" by the storyteller Kwakuga Goka.
Эве диаспорасы
Эве халқы Батыс Африкада сирек кездесетін, бірақ үлес қосатын халық болғандықтан, CEANA және Солтүстік Американың Орталық Эве қауымдастығы сияқты ұйымдар Гана, Бенин және Тогодан тұратын Эвелендте даму жобаларын және мектептерді қаржыландыру мен іске қосу мақсатында жұмыс істейді.
As the Ewe demographic is a sparse but contributing population in West Africa, there have been organizations such as CEANA and Central Ewe Association of North America which aim to fund and initiate development projects and schools in Eweland, comprising Ghana, Benin, and Togo.